Con đực giống nên được thay hoặc đổi sang đàn khác trước khi những con cái do chính nó sinh ra tới tuổi phối; nếu vẫn muốn giữ nó, phải tách hẳn các con gái của nó ra khỏi khu phối. Với dê, mốc này thường đến sau khoảng một năm rưỡi đến hai năm dùng một con đực trong đàn; với bò dài hơn vì bò thành thục chậm; với thỏ thì rất nhanh vì thỏ đẻ dày.
Thay đực không chỉ là chuyện đồng huyết. Con đực cũng già đi, giảm sức phối, có thể trở nên khó điều khiển, và một con đực mới mang theo cả nguy cơ bệnh nếu không được cách ly. Bài này đi qua cách tính mốc thay cho từng loài, cách tổ chức đổi đực giữa các hộ trong làng, việc cần làm khi nhận một con đực mới và lúc nào nên cho một con đực nghỉ hẳn.
Tính mốc thay đực từ vòng đời con gái của nó
Cách tính đơn giản nhất là bắt đầu từ ngày con đực phối lứa đầu cho đàn. Cộng thêm thời gian mang thai của loài, rồi cộng tiếp thời gian để con cái sinh ra đạt tuổi phối. Kết quả là thời điểm sớm nhất con đực có thể phối với chính con gái của nó. Trước mốc đó, bạn phải có kế hoạch.
Ví dụ giả định với dê: dê đực bắt đầu phối cho đàn vào tháng thứ nhất. Thời gian mang thai của dê thường khoảng năm tháng, nên dê con đầu tiên ra đời khoảng tháng thứ sáu. Dê cái con thường được phối khi khoảng 8–10 tháng tuổi, tức là khoảng tháng thứ mười bốn tới mười sáu kể từ khi dê đực vào đàn. Nghĩa là sau chừng một năm, bạn đã phải quyết định đổi dê đực hay tách các dê cái non ra.
Ví dụ giả định với bò: thời gian mang thai của bò thường khoảng chín tháng, bò cái tơ thường phối khi khoảng một năm rưỡi đến hai tuổi. Cộng lại, bò đực có thể dùng cho đàn bò cái của một hộ chừng hai năm rưỡi tới ba năm trước khi chạm tới thế hệ con gái. Với thỏ, mang thai chỉ khoảng một tháng và thỏ cái phối khi khoảng năm, sáu tháng tuổi, nên mốc này đến chỉ sau khoảng nửa năm.
Đây là những con số minh hoạ cách tính. Mốc thật phụ thuộc vào việc bạn giữ lại con cái non nào làm giống và khi nào. Nếu hộ không giữ con cái non mà bán hết, áp lực thay đực sẽ thấp hơn nhiều. Ghi mốc này vào sổ ngay từ ngày con đực vào đàn để khỏi quên.
Mốc thay đực tham khảo theo loài
Bảng dưới gom mốc theo cách tính ở trên, cho trường hợp hộ có giữ lại con cái non làm giống. Đây là khoảng tham khảo, không phải lịch bắt buộc.
| Loài | Thời điểm nên có kế hoạch đổi đực | Lý do chính |
|---|---|---|
| Dê, cừu | Khoảng 1–1,5 năm sau khi đực vào đàn | Dê cái non tới tuổi phối nhanh |
| Bò, trâu | Khoảng 2,5–3 năm, trâu dài hơn | Mang thai lâu, bò tơ phối muộn |
| Heo (đực phối trực tiếp) | Khoảng 1 năm nếu giữ heo cái hậu bị từ đàn nhà | Hậu bị phối khi khoảng 7–8 tháng |
| Thỏ | Khoảng 6 tháng | Thỏ đẻ dày, thế hệ nối nhau rất nhanh |
Nếu con đực còn tốt và bạn không muốn bán, có thể đổi nó sang hộ khác thay vì thải loại. Một con đực khoẻ, hiền, phối tốt là tài sản của cả vùng, không chỉ của một hộ. Ngược lại, nếu hộ bán hết con cái non mỗi lứa và chỉ giữ đàn cái gốc mua từ nơi khác, con đực có thể ở lại lâu hơn nhiều so với bảng, miễn là sức phối và tính khí còn tốt.
Giữ con đực cũ và tách con gái của nó: khi nào hợp lý
Không phải lúc nào cũng cần bán hay đổi con đực. Một cách khác là giữ con đực cũ cho đàn con cái gốc, còn những con cái non do nó sinh ra thì nuôi tách riêng và phối với một con đực khác hoặc bằng thụ tinh nhân tạo. Cách này hợp lý khi con đực cũ còn khoẻ, hiền, phối tốt, và hộ có đủ chuồng để chia đàn thành hai nhóm rõ ràng.
Điều kiện để cách này chạy được là kỷ luật. Hai nhóm phải được nhốt riêng, chăn thả riêng hoặc thả lệch giờ, và mỗi con cái non phải được đánh dấu rõ là con của đực nào. Chỉ cần một buổi thả chung lơ đễnh đúng lúc con cái non lên giống là con đực cũ đã phối với chính con gái của nó.
Với những hộ nhỏ chỉ có một dãy chuồng, cách này thường khó giữ lâu. Lúc đó đổi đực vẫn là lựa chọn ít rủi ro hơn. Còn với hộ nuôi bò dùng thụ tinh nhân tạo cho phần lớn đàn, việc tách thế hệ đơn giản hơn nhiều: chỉ cần ghi số hiệu tinh cho từng lần phối và không dùng tinh của cùng một đực cho con gái của nó.
Tổ chức đổi đực giữa các hộ trong làng
Ở nhiều vùng, các hộ nuôi dê, bò sinh sản không mua đực mới liên tục mà đổi đực cho nhau. Cách làm hiệu quả thường theo các bước:
- Tìm ba đến năm hộ nuôi cùng loài, tốt nhất ở các xóm hoặc xã khác nhau để đàn ít có họ với nhau.
- Mỗi hộ giữ sổ ghi con đực của mình: số tai hoặc tên, nguồn gốc, đã phối những con nào, ngày nào.
- Thống nhất lịch đổi: đến mốc đã tính, các con đực chuyển theo một vòng định trước, hộ A sang hộ B, hộ B sang hộ C, cứ thế.
- Trước khi đổi, hộ nhận kiểm tra con đực sắp đến có phải là bố hay anh em của con cái nhà mình không; nếu có, đổi vòng khác.
- Mỗi vài năm, cả nhóm cùng nhập một con đực hoặc dùng tinh từ nguồn xa để đưa máu mới vào vòng, vì một vòng khép kín lâu năm rồi cũng sẽ có họ với nhau.
- Thoả thuận rõ việc chăm sóc, ăn uống, chi phí thú y và trách nhiệm nếu con đực ốm hoặc bị thương trong thời gian ở nhà mình.
Cách làm này hiệu quả khi nhóm giữ được thói quen ghi chép. Một nhóm đổi đực không có sổ thì sau vài vòng sẽ không ai còn nhớ con nào là con của con nào.
Nhận một con đực mới: cách ly trước khi cho phối
Con đực đến từ nơi khác, dù mua hay đổi, đều có thể mang theo mầm bệnh. Một số bệnh nguy hiểm với sinh sản có thể lây qua đường phối hoặc qua tiếp xúc, gây sảy thai, chết thai hoặc vô sinh cho cả đàn. Có bệnh còn lây sang người, như bệnh sảy thai truyền nhiễm do vi khuẩn Brucella. Vì vậy con đực mới nên được nhốt riêng một thời gian trước khi cho vào khu phối.
Trong thời gian cách ly, thường vài tuần tuỳ hướng dẫn của thú y địa phương, bạn theo dõi con đực ăn uống, đi lại, phân, hô hấp, xem có ghẻ, có vết thương, có dịch bất thường ở bộ phận sinh dục không. Đây cũng là lúc để nó làm quen người nuôi, chuồng và thức ăn mới. Hỏi thú y xem con đực có cần xét nghiệm hay tiêm phòng gì trước khi đưa vào đàn.
Về giấy tờ, việc vận chuyển động vật giữa các địa phương thuộc phạm vi quy định về kiểm dịch của Luật Thú y 2015, còn việc quản lý giống vật nuôi có trong Luật Chăn nuôi 2018. Mức độ áp dụng cho từng trường hợp, nhất là khi chuyển con vật ra khỏi tỉnh, bạn nên hỏi cán bộ thú y xã và kiểm văn bản hiện hành, vì các quy định hướng dẫn có thể đã được sửa đổi.
Khi nào nên cho con đực nghỉ hẳn
Sức phối giảm rõ. Con đực lười nhảy, nhảy nhiều lần không xong, hoặc nhiều con cái phối với nó không đậu trong khi con cái khoẻ mạnh. Trước khi kết luận, nên nhờ thú y khám vì có thể do bệnh tạm thời hoặc do dùng quá dày.
Chân móng yếu. Đực giống phải đỡ trọng lượng phần trước khi nhảy. Đực đau chân, móng mục, khớp sưng sẽ phối kém và dễ ngã, gây nguy hiểm cho cả con cái.
Tính khí trở nên nguy hiểm. Đực giống, nhất là bò đực, dê đực và heo đực trưởng thành, có thể trở nên hung hăng theo tuổi. Một con đực từng húc hoặc đuổi người là một rủi ro thật cho cả gia đình, đặc biệt là trẻ em.
Đã phối cho quá nhiều thế hệ trong vùng. Khi hầu hết con cái trong vùng đã là con hoặc cháu của nó, con đực khó còn chỗ dùng mà không gây đồng huyết.
Dùng quá dày trong thời gian dài. Con đực bị bắt phối liên tục, ăn uống không bù kịp sẽ gầy sút và phẩm chất tinh kém đi. Đôi khi chỉ cần cho nghỉ vài tuần, ăn tốt lên là con đực hồi lại; nếu không hồi thì mới tính chuyện loại.
Có bệnh mạn tính hay bệnh truyền qua đường phối. Đây là lý do phải dừng ngay theo chỉ dẫn của thú y, không đợi.
An toàn khi chuyển và nhận con đực giống
Ngày đổi đực là ngày có nhiều tai nạn nhất. Con đực bị dắt ra khỏi chuồng quen, đi qua đường lạ, gặp người lạ, ngửi thấy mùi con cái mới, nên dễ hoảng hoặc hăng. Hãy dắt bằng dây chắc, có người đi kèm, tránh đường đông xe, tránh giờ nắng gắt. Với bò đực lớn, vòng mũi và dây dắt phải chắc chắn, người dắt đi bên cạnh, không đi phía trước sát đầu con vật.
Khi tới nơi, nhốt ngay vào chuồng cách ly đã chuẩn bị sẵn, có nước uống và thức ăn. Không thả con đực mới vào chung với con đực cũ, vì hai con đực lạ gặp nhau thường đánh nhau dữ dội, có thể gây thương tích nặng. Trẻ con trong nhà cần được dặn không lại gần chuồng con đực mới.
Đối với heo đực và dê đực trưởng thành, hai con đực khác đàn đặt chuồng sát nhau cũng có thể húc phá vách. Bố trí khoảng cách hoặc vách đặc giữa các ô đực là cách đơn giản tránh hư hại. Những chi tiết nhỏ này quyết định ngày đổi đực có trôi chảy hay không. Hộ giao con đực đi cũng nên dặn kỹ hộ nhận về tính nết riêng của nó: sợ gì, quen ăn gì, lúc nào hay hăng, để người mới không phải tự học qua một cú húc.
Câu hỏi thường gặp
Có nên giữ con đực non sinh ra trong đàn nhà làm giống không?
Chỉ nên nếu con đực đó được dùng cho một đàn khác, không có họ hàng với nó. Dùng nó cho chính đàn nhà sẽ phối với chị em cùng bố, mẹ, hoặc dì của nó. Nhiều hộ đổi con đực non đẹp của nhà mình lấy con đực non của một hộ ở xa.
Đổi đực giữa hai hộ trong cùng xóm có đủ không?
Đủ cho một vài vòng, nhưng hai hộ cùng xóm thường đã có lúc dùng chung con đực, nên đàn hai nhà có thể đã có họ. Càng xa càng tốt, và cứ vài năm nên đưa thêm con đực hoặc tinh từ nguồn hoàn toàn khác vào vòng đổi.
Con đực già bao nhiêu tuổi thì nên loại?
Không có mốc tuổi cứng cho mọi con. Người nuôi thường dựa vào sức phối, chân móng, tính khí và tỷ lệ đậu thai của các con cái phối với nó. Khi các dấu hiệu này đi xuống rõ, nên mời thú y khám rồi mới quyết định cho nghỉ.
Thời gian cách ly con đực mới là bao lâu?
Thường vài tuần, nhưng nên làm theo hướng dẫn của thú y địa phương vì tuỳ loài, tuỳ tình hình dịch bệnh trong vùng và tuỳ con đực đến từ đâu. Trong thời gian đó theo dõi sức khoẻ hằng ngày và hỏi thú y về các xét nghiệm, tiêm phòng cần thiết.
Mượn bò đực hàng xóm phối thì có cần lo đồng huyết không?
Có, nếu bò cái của bạn từng được phối với chính con đực đó hoặc là con của nó. Ở xóm chỉ có một bò đực nhiều năm, khả năng này rất cao. Hỏi chủ bò đực về lý lịch, và cân nhắc thụ tinh nhân tạo để lấy tinh từ đực khác.
Thỏ đực nên đổi bao lâu một lần?
Vì thỏ đẻ rất dày và con cái tới tuổi phối nhanh, thỏ đực cần có kế hoạch đổi sớm, thường khoảng nửa năm nếu hộ giữ thỏ cái non từ đàn nhà. Đổi thỏ đực với hộ nuôi khác hoặc mua thỏ đực từ trại ở xa là cách hay dùng.