Bò mẹ sau đẻ cần được uống nước sạch đầy đủ trước tiên, sau đó là cỏ tươi hoặc cỏ khô ngon, dễ tiêu, và thức ăn tinh tăng dần từng ngày chứ không tăng vọt. Nguyên tắc chung là không thay đổi khẩu phần đột ngột, vì dạ cỏ của bò cần thời gian để thích nghi, và một bữa tinh bột quá nhiều có thể làm bò mẹ bỏ ăn mấy ngày.
Giai đoạn sau đẻ quyết định ba thứ: bò mẹ có đủ sữa nuôi con hay không, bò mẹ hồi phục nhanh hay chậm, và bò mẹ có lên giống lại đúng lúc để phối lứa sau hay không. Bài này đi theo từng giai đoạn từ vài ngày đầu tới khi trở lại chăn thả, kèm danh sách thứ không nên cho ăn và cách đọc thể trạng. Phần chăm bê con nằm ở chủ đề khác; các biến chứng như sót nhau, sốt sữa, viêm vú được bàn ở danh mục đẻ khó và biến chứng của trang.
Nước uống ngay sau đẻ: việc đầu tiên
Vì sao bò khát. Trong lúc đẻ, bò mất nhiều nước qua nước ối, mồ hôi và sức rặn. Sau đó, bò bắt đầu tiết sữa, mà sữa phần lớn là nước. Bò mẹ sau đẻ thường uống rất nhiều nếu nước có sẵn và dễ uống.
Để nước sẵn, không ép. Đặt máng hoặc xô nước sạch gần chỗ bò mẹ đứng, sau khi bò đã đứng dậy và liếm con một lúc. Không đổ nước vào miệng bò, không ép uống bằng chai, vì dễ sặc.
Nước không quá lạnh. Vào mùa rét ở miền Bắc, nước giếng hay nước bể để qua đêm rất lạnh, bò uống ít. Nhiều hộ pha thêm nước ấm cho vừa tay để bò uống được nhiều hơn. Một số nơi có thói quen hoà ít cám hay chút muối vào nước để bò chịu uống; đây chỉ là cách làm nước hấp dẫn hơn, không thay được nước sạch.
Máng sạch. Máng nước đóng rêu, lẫn phân, nước tù đọng lâu ngày khiến bò ngại uống và có thể mang mầm bệnh. Rửa máng thường xuyên, nhất là trong tuần đầu.
Ghi nhận bò uống. Bò mẹ không chịu uống nước, không ăn trong nửa ngày đầu sau đẻ là dấu hiệu cần theo dõi kỹ; kèm run, nằm không dậy thì phải gọi thú y ngay.
Khẩu phần theo từng giai đoạn sau đẻ
Bảng dưới là hướng chung theo giai đoạn cho bò nuôi ở nông hộ. Lượng cụ thể tuỳ giống, tầm vóc, bò thịt hay bò sữa và nguồn thức ăn sẵn có; bạn nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc thú y địa phương để tính khẩu phần cho đàn của mình.
| Giai đoạn | Thức ăn thô | Thức ăn tinh | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Vài ngày đầu | Cỏ tươi non, cỏ khô thơm, rơm sạch, cho ăn tự do | Ít, thường là cám trộn ẩm hoặc thức ăn tinh quen dùng | Ưu tiên nước và cỏ; theo dõi ra nhau, ăn và nhai lại |
| Cuối tuần đầu tới tuần thứ hai | Duy trì cỏ ngon, đủ lượng | Tăng từ từ theo sức ăn | Xem phân: phân nhão loãng là tăng tinh quá nhanh |
| Tuần thứ ba tới hết tháng đầu | Cỏ, rơm, cây ngô ủ chua nếu hộ có làm | Ổn định ở mức đủ cho bò mẹ và sữa | Theo dõi bò có gầy sút nhanh không |
| Sau tháng đầu | Có thể thả lại bãi chăn gần nhà, bổ sung thô tại chuồng | Điều chỉnh theo thể trạng và bê | Chuẩn bị cho lần phối lại |
Đá liếm khoáng hoặc khoáng bổ sung đặt ở chuồng giúp bò tự lấy khoáng khi cần, nhất là ở vùng đất nghèo khoáng. Chọn loại dành cho trâu bò và đọc kỹ hướng dẫn trên bao, không dùng loại dành cho loài khác.
Bò thịt nông hộ và bò sữa khác nhau thế nào
Ở nông hộ, phần lớn là bò thịt hoặc bò lai nuôi sinh sản: bò mẹ nuôi bê bằng sữa của mình, lượng sữa không quá lớn. Với nhóm này, mục tiêu khẩu phần sau đẻ là giữ bò mẹ không gầy sút, có đủ sữa nuôi bê, và lên giống lại đúng lúc. Bò quá gầy sau đẻ thường lên giống chậm, kéo dài khoảng cách giữa hai lứa.
Bò sữa thì khác. Bò sữa cao sản sau đẻ tăng lượng sữa rất nhanh trong vài tuần đầu, trong khi sức ăn tăng chậm hơn. Bò rơi vào tình trạng ăn không đủ bù cho năng lượng mất qua sữa, phải lấy mỡ dự trữ trong cơ thể ra dùng, và gầy sút nhanh. Đây là giai đoạn bò sữa dễ gặp các vấn đề chuyển hoá. Hộ nuôi bò sữa nên làm việc với cán bộ kỹ thuật của hợp tác xã hoặc đơn vị thu mua sữa để có khẩu phần phù hợp từng con.
Chung cho cả hai nhóm: bò mẹ cần được đưa vào giai đoạn sau đẻ ở thể trạng vừa phải. Bò quá béo khi đẻ thường ăn kém sau đẻ và dễ gặp biến chứng; bò quá gầy thì thiếu dự trữ. Chuyện đó được quyết định từ khẩu phần giai đoạn cuối chửa, bàn ở danh mục mang thai của trang.
Những thứ không nên cho bò mẹ ăn
Có những thức ăn quen thuộc ở nông thôn nhưng dễ gây hại cho bò mẹ vừa đẻ, khi cơ thể còn yếu và dạ cỏ đang phải thích nghi với khẩu phần mới:
- Thức ăn tinh tăng vọt trong một bữa, như đổ cả xô cám gạo, bột ngô cho bò "lấy sức": dễ gây rối loạn dạ cỏ, chướng bụng, bỏ ăn.
- Thức ăn mốc, bã đậu, bã bia, hèm rượu để lâu ôi chua: độc tố nấm mốc và men hỏng hại cả bò mẹ lẫn sữa.
- Lá sắn tươi với lượng lớn: lá sắn có chất sinh ra xyanua, cho ăn nhiều khi bò đói có thể gây ngộ độc.
- Cỏ cắt ven ruộng vừa phun thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, hoặc ven đường nhiều xe qua lại.
- Cỏ non ướt sương với lượng lớn khi bò đang đói, nhất là cây họ đậu non, dễ gây chướng hơi.
- Nước ao tù, mương bẩn, nước có váng.
Với cỏ ủ chua, chỉ dùng phần ủ đạt, mùi chua thơm, màu vàng xanh; phần ở mép hố ủ bị mốc trắng, mốc đen, nhớt hay mùi hôi thì bỏ hẳn, không tiếc. Bò mẹ ăn phải thức ăn hỏng trong tuần đầu sau đẻ có thể bỏ ăn, tiêu chảy và giảm sữa đúng lúc bê cần nhất.
Khi muốn đổi nguồn thức ăn, như từ rơm sang cỏ ủ chua hay từ cám này sang cám khác, hãy trộn dần trong khoảng một tuần. Đổi đột ngột là nguyên nhân rất hay gặp khiến bò mẹ bỏ ăn mà người nuôi không nghĩ tới.
Đọc thể trạng bò mẹ mỗi ngày
Ăn và nhai lại. Bò khoẻ ăn hết khẩu phần, nằm nghỉ và nhai lại đều. Bò ăn ít đi, ít nhai lại là dấu hiệu sớm của nhiều vấn đề, từ đau bụng tới sốt.
Phân. Phân bò bình thường đóng bánh, mềm vừa. Phân quá lỏng, sủi bọt là khẩu phần có vấn đề; phân khô cứng, ít là thiếu nước hoặc bò đang yếu.
Sản dịch. Sau đẻ, bò ra sản dịch từ âm hộ trong một thời gian, ban đầu đỏ sẫm rồi nhạt dần. Sản dịch có mủ, mùi hôi thối hoặc kéo dài bất thường cần thú y xem.
Độ phủ cơ. Nhìn vùng hông, xương sống, gốc đuôi: xương hông nhô, hõm sâu ở gốc đuôi là bò đang gầy đi. Theo dõi theo tuần, so với lúc mới đẻ. Người làm kỹ thuật dùng thang điểm thể trạng để đánh giá; nông hộ chỉ cần nhìn chiều hướng.
Tư thế đứng và đi. Bò mẹ đứng cong lưng, ngại bước, đi khập khiễng hay nằm nhiều bất thường thường đang đau ở đâu đó: móng, bụng hay đường sinh dục. Đau làm bò ăn ít, và ăn ít lại kéo theo sút sữa. Nhìn bò đi từ máng nước về chỗ nằm mỗi sáng là cách kiểm nhanh nhất.
Sữa và bê. Bê bú no, ngủ yên, lớn đều là dấu hiệu tốt về sữa của mẹ. Bê kêu nhiều, đi lòng vòng dụi vú mẹ là mẹ có thể đang ít sữa.
Chuồng, chỗ nằm và vận động cho bò mẹ
Thức ăn chỉ phát huy khi bò mẹ được nghỉ ngơi thoải mái. Chỗ nằm khô, phẳng, không trơn giúp bò nằm lâu, mà bò nằm nghỉ đủ thì nhai lại tốt hơn, máu về bầu vú nhiều hơn. Nền chuồng ướt, lầy phân khiến bò ngại nằm, đứng nhiều, móng chân dễ hỏng và bầu vú dễ nhiễm bẩn.
Trong vài ngày đầu, để bò mẹ và bê ở ô riêng hoặc góc chuồng có vách ngăn, tránh bò khác trong đàn tranh máng, húc bê. Máng ăn và máng nước đặt ở chỗ bò mẹ tới dễ mà bê không bị kẹt. Dọn phân hằng ngày, rải rơm hoặc trấu khô ở chỗ nằm.
Sau tuần đầu, cho bò mẹ đi lại nhẹ nhàng ở sân hoặc bãi gần nhà giúp tiêu hoá tốt và bò ăn ngon hơn. Không bắt bò mẹ đi bộ đường dài, lội ruộng sâu hay kéo cày, kéo xe trong giai đoạn đầu sau đẻ. Mùa nóng ở Tây Nguyên và Nam Bộ, chuồng cần bóng mát, thoáng gió, vì bò mẹ chịu nóng sẽ ăn ít và giảm sữa. Mùa rét ở miền núi phía Bắc thì che chắn gió lùa và giữ nền khô là việc hằng ngày.
Khi nào gọi bác sĩ thú y
Gọi thú y ngay khi bò mẹ nằm không dậy được sau đẻ, run, lạnh tai, mắt lờ đờ, đặc biệt ở bò sữa, vì có thể là biến chứng chuyển hoá cần xử lý gấp. Gọi khi bò không ra nhau sau khoảng nửa ngày tới một ngày, khi sản dịch hôi, bò sốt, bỏ ăn, hoặc bầu vú sưng nóng, sữa lợn cợn.
Trong lúc chờ thú y tới, giữ bò mẹ ở chỗ khô, có bóng mát hoặc kín gió tuỳ thời tiết, để nước sạch trong tầm với, tách bớt bò khác ra để bò mẹ không bị chen. Nếu bò nằm không dậy được, kê rơm để bò nằm ngay ngắn trên ức, không để nằm nghiêng sõng soài lâu.
Đừng tự truyền dịch, tiêm thuốc theo lời mách cho bò mẹ sau đẻ. Nhiều biến chứng có biểu hiện ban đầu giống nhau nhưng cách xử lý khác hẳn, và người không có chuyên môn có thể làm tình trạng nặng thêm.
Khi xử lý nhau thai, sản dịch, hãy đeo găng và rửa tay kỹ. Một số bệnh gây sảy thai ở bò có thể lây sang người qua tiếp xúc với nhau thai, dịch ối. Ghi sổ ngày đẻ, giờ ra nhau, lượng ăn uống từng ngày của bò mẹ; những dòng đó giúp thú y chẩn đoán nhanh hơn và giúp bạn tính lịch phối lại đúng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Bò mới đẻ có nên cho uống nước muối không?
Một số nơi có thói quen pha chút muối hoặc cám vào nước để bò chịu uống. Đây chỉ là cách làm nước hấp dẫn hơn. Điều quan trọng là nước sạch, không quá lạnh và luôn có sẵn. Không ép đổ nước vào miệng bò.
Bò mẹ sau đẻ có cần ăn nhiều cám để lấy sức không?
Cần tăng thức ăn tinh, nhưng phải tăng dần trong vài tuần, không đổ nhiều ngay. Tăng vọt dễ làm rối loạn dạ cỏ, chướng bụng, bỏ ăn. Cỏ ngon và nước sạch vẫn là nền của khẩu phần.
Bao lâu sau đẻ thì thả bò mẹ ra đồng lại được?
Nhiều hộ giữ bò mẹ và bê ở chuồng, sân gần nhà trong những tuần đầu, rồi mới cho đi bãi chăn gần. Thời điểm tuỳ thể trạng bò mẹ, sức khoẻ bê và thời tiết; bãi xa, trời rét thì nên chờ lâu hơn.
Bò mẹ gầy sút nhanh sau đẻ có sao không?
Gầy đi một chút sau đẻ là bình thường, nhất là bò sữa. Gầy sút nhanh, xương hông nhô rõ trong vài tuần thì cần xem lại khẩu phần, kiểm ký sinh trùng và hỏi cán bộ kỹ thuật, vì bò quá gầy thường lên giống lại chậm.
Có nên vắt bỏ sữa đầu của bò mẹ không?
Không. Sữa đầu là nguồn kháng thể quan trọng nhất của bê trong ngày đầu. Chỉ vắt bỏ vài tia đầu mỗi núm để thông. Sữa đầu dư có thể vắt ra trữ đông làm nguồn dự phòng cho bê khác.
Bò mẹ sau đẻ có cần bổ sung khoáng không?
Bò mẹ nuôi con cần nhiều khoáng hơn bình thường. Đặt đá liếm hoặc khoáng bổ sung dành cho trâu bò ở chuồng là cách đơn giản. Với bò sữa, việc bổ sung khoáng nên theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật vì liên quan tới các biến chứng sau đẻ.