Heo nái ít sữa sau đẻ thường do một hoặc vài nguyên nhân chồng lên nhau: uống không đủ nước, chuồng quá nóng, nái quá béo hoặc quá gầy khi đẻ, ăn không đủ sau đẻ, hoặc bị viêm vú, viêm tử cung sau đẻ. Dấu hiệu nhận ra sớm nhất không nằm ở con nái mà ở đàn heo con: kêu nhiều, tranh vú, cắn nhau và gầy dần.
Nhiều nguyên nhân người nuôi tự khắc phục được ngay trong ngày, như kiểm vòi uống, làm mát chuồng, điều chỉnh bữa ăn. Riêng khi nái sốt, bỏ ăn, bầu vú sưng nóng thì phải gọi thú y. Bài này viết từ phía con nái; chăm heo con theo mẹ, chống đè, tập ăn và cai sữa là chủ đề riêng, chỉ được nhắc ở mức cần thiết.
Nhận biết nái ít sữa qua đàn heo con
Tiếng kêu. Đàn heo con no sữa sau mỗi cữ bú thường lăn ra ngủ chồng lên nhau, yên ắng. Đàn heo con đói kêu nhiều, kêu kéo dài, đi lòng vòng quanh ô, dụi mõm vào bụng mẹ liên tục cả khi nái không cho bú.
Cữ bú ngắn và hỗn loạn. Ở nái đủ sữa, một cữ bú có nhịp khá rõ: heo con xoa vú, rồi im lặng mút khi sữa xuống, rồi tản ra. Ở nái ít sữa, cữ bú ngắn, heo con chen lấn, cắn nhau, giành vú phía trước, con yếu bị đẩy ra ngoài.
Thân hình heo con. Heo con thiếu sữa nhìn gầy, hông hóp, xương sống nhô, lông dựng, da kém hồng hào. Khác biệt giữa con to và con nhỏ trong ổ ngày càng rõ.
Bầu vú nái. Bầu vú nái đủ sữa căng đều dọc hai hàng. Bầu vú ít sữa mềm lép, hoặc chỉ vài vú căng, vài vú teo. Vú nóng, đỏ, cứng, nái kêu đau khi heo con chạm vào là dấu hiệu viêm.
Cân thử vài con. Nếu có cân nhỏ, cân vài heo con đánh dấu vào ngày thứ hai và ngày thứ bảy là cách khách quan nhất. Heo con ở ổ đủ sữa tăng cân thấy rõ sau một tuần; heo con gần như đứng cân là ổ đang thiếu sữa, dù nhìn bằng mắt chưa thấy gầy.
Nái nằm úp bụng. Nái từ chối cho bú thường nằm úp bụng xuống sàn, giấu vú đi. Đây hay là dấu hiệu nái đang đau vú hoặc mệt, không đơn thuần là "khó tính".
Nguyên nhân thường gặp và hướng xử lý
Bảng dưới gom các nguyên nhân thường gặp ở hộ nuôi vài nái, theo thứ tự từ dễ khắc phục tới cần thú y.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu gợi ý | Người nuôi làm gì |
|---|---|---|
| Thiếu nước | Vòi uống chảy yếu, nái liếm vòi lâu, phân khô | Kiểm áp lực và độ sạch vòi uống, thêm máng nước sạch |
| Chuồng nóng | Nái thở gấp, nằm dài không ăn buổi trưa | Làm mát chuồng, quạt, che nắng mái |
| Nái ăn không đủ sau đẻ | Máng sạch từ sớm, nái gầy sút nhanh | Tăng dần lượng ăn, chia nhiều bữa |
| Nái quá béo khi đẻ | Đẻ chậm, ăn kém mấy ngày đầu | Điều chỉnh khẩu phần giai đoạn chửa ở lứa sau |
| Nái quá gầy khi đẻ | Bầu vú nhỏ, sữa ít ngay từ đầu | Ăn đủ sau đẻ, xem lại khẩu phần lứa sau |
| Táo bón sau đẻ | Phân khô cứng, ít, nái ăn kém | Đủ nước, thức ăn có chất xơ, hỏi thú y nếu kéo dài |
| Viêm vú, viêm tử cung sau đẻ | Sốt, bỏ ăn, vú nóng đỏ, dịch âm hộ hôi | Gọi thú y ngay, không tự tiêm thuốc |
Nhóm cuối cùng là cấp cứu với cả đàn: nái sốt và mất sữa trong vài ngày đầu thì heo con có thể đói tới mức suy kiệt chỉ trong thời gian ngắn. Không chờ xem nái có tự khỏi không.
Nước uống: chỗ hay bị bỏ quên nhất
Nái nuôi con cần rất nhiều nước, nhiều hơn hẳn lúc đang chửa, vì sữa phần lớn là nước. Vấn đề là người nuôi thường nhìn thấy vòi uống có nước chảy là yên tâm, không để ý vòi chảy mạnh hay yếu. Vòi chảy nhỏ giọt khiến nái phải đứng ngậm rất lâu mới uống được ít, và nhiều con bỏ cuộc trước khi uống đủ.
Cách kiểm đơn giản là hứng nước từ vòi uống vào một cái ca có vạch trong một khoảng thời gian ngắn, so giữa các ô chuồng. Ô nào chảy yếu hẳn so với ô khác thì xem lại đường ống, bồn nước, cặn bám ở đầu vòi. Vào mùa nóng, nước trong ống chạy qua mái tôn có thể nóng lên đáng kể vào buổi trưa, làm nái ngại uống.
Với nái vừa đẻ, nhiều hộ để thêm một máng nước sạch đặt ở đầu ô ngoài vòi uống tự động, giúp nái uống nhanh và nhiều hơn trong những ngày đầu. Máng phải được rửa và thay nước hằng ngày, đặt ở chỗ heo con không ngã vào được.
Nước sạch cũng quan trọng ngang lượng nước. Nguồn nước giếng, nước ao nhiễm bẩn có thể gây tiêu chảy cho nái và qua đó ảnh hưởng tới cả ổ.
Cho nái ăn sau đẻ: tăng dần, đừng ép
Nhiều người cho rằng nái vừa đẻ phải ăn thật nhiều ngay để có sữa. Thực tế, ép ăn nhiều đột ngột dễ làm nái chướng bụng, táo bón và bỏ ăn mấy ngày sau. Cách làm thường được khuyên:
- Ngày đẻ cho ăn ít, chủ yếu là nước và một ít thức ăn loãng, nái thường chưa muốn ăn nhiều.
- Từ ngày thứ hai, tăng lượng ăn dần mỗi ngày theo sức ăn của nái, quan sát máng sau mỗi bữa.
- Chia khẩu phần thành nhiều bữa trong ngày thay vì hai bữa lớn, đặc biệt trong mùa nóng nên cho ăn vào sáng sớm và chiều mát.
- Thức ăn trộn ẩm thường giúp nái ăn được nhiều hơn so với thức ăn khô, nhưng phải trộn bữa nào ăn bữa đó, không để ôi chua.
- Theo dõi phân hằng ngày; phân khô cứng thì xem lại nước uống và chất xơ trong khẩu phần.
- Sau khoảng một tuần, nái thường ăn gần tới mức cao nhất của thời kỳ nuôi con; mức cụ thể tuỳ giống, thể trạng và số heo con, nên hỏi cán bộ kỹ thuật.
Nái ăn kém đột ngột sau khi đã ăn tốt vài ngày là dấu hiệu cảnh báo. Đo nhiệt độ nái nếu có nhiệt kế thú y, xem bầu vú và dịch âm hộ. Nếu có sốt hoặc bất thường, gọi thú y thay vì đổi sang loại thức ăn khác.
Làm mát cho nái mà vẫn giữ ấm cho heo con
Chuồng đẻ là nơi có hai nhu cầu ngược nhau. Nái trưởng thành có lớp mỡ dày, tuyến mồ hôi kém, chịu nóng rất kém; khi nóng, nái ăn ít, thở gấp và tiết ít sữa. Trong khi đó heo con mới đẻ cần ấm hơn nhiều so với mức nái thấy dễ chịu. Ở các tỉnh phía Nam và trong mùa hè miền Bắc, nóng là một nguyên nhân rất hay gặp khiến nái giảm sữa.
Cách giải quyết là chia vùng. Phần đầu nái được làm mát: quạt thổi về phía đầu và vai nái, mái chuồng có lớp chống nóng hoặc được che lưới, phun nước làm mát mái vào giờ nắng gắt. Một số hộ dùng hệ thống nhỏ giọt nước lên vai nái. Phần heo con nằm có góc riêng được giữ ấm và kín gió, có tấm lót khô.
Không dội nước lạnh lên toàn thân nái ngay sau đẻ, vì nái đang mệt, dễ bị sốc nhiệt và làm ướt chỗ nằm của heo con. Không để quạt thổi thẳng vào góc heo con. Kiểm tra bằng mắt: nái nằm nghiêng thở đều, heo con nằm tản vừa phải trong góc ấm là ổn; heo con chồng đống là lạnh, heo con tản xa góc ấm là nóng.
Ghép bớt heo con khi nái không đủ sữa
Khi một nái có quá nhiều heo con so với số vú làm việc, hoặc nái ít sữa trong khi nái khác cùng đợt đẻ có sữa dư, ghép bớt heo con là cách giảm thiệt hại. Một số nguyên tắc chung:
- Chỉ ghép sau khi heo con đã bú được sữa đầu của chính mẹ nó.
- Ghép trong một hai ngày đầu sau đẻ, khi các ổ còn chưa quen vú cố định.
- Chọn nái nhận ghép đẻ cùng ngày hoặc chênh rất ít, có sữa tốt và còn vú trống.
- Ưu tiên chuyển những con khoẻ, vừa cỡ với đàn ở ổ nhận; con quá nhỏ chuyển sang ổ đông dễ bị chen.
- Không ghép heo con đang tiêu chảy hoặc bệnh sang ổ khoẻ.
- Ghi lại con nào chuyển từ ổ nào sang ổ nào để theo dõi.
Ghép heo con nên làm vào lúc nái nhận đang cho bú hoặc sắp tới cữ bú, đặt các con mới vào giữa đàn để chúng lẫn mùi. Trong vài giờ sau, đứng xem một hai cữ bú để chắc nái không cắn con lạ và con mới tìm được vú. Nái lứa đầu đôi khi phản ứng mạnh với con lạ hơn nái đã đẻ nhiều lứa.
Kỹ thuật chăm heo con theo mẹ như chống đè, giữ ấm, tập ăn và cai sữa thuộc phần chăm heo con, không bàn ở đây. Điều quan trọng từ phía nái là số heo con giữ lại phù hợp với khả năng nuôi của nó.
Khi nào gọi bác sĩ thú y
Gọi thú y ngay khi nái sốt sau đẻ, bỏ ăn, nằm lì không chịu đứng, bầu vú sưng nóng đỏ hoặc cứng, dịch âm hộ có mủ, mùi hôi, hoặc heo con cả ổ đói và gầy nhanh trong vài ngày đầu. Đây có thể là nhóm bệnh viêm sau đẻ ở nái, cần được chẩn đoán và điều trị đúng.
Không tự mua thuốc kích sữa, thuốc tiêm hormone theo lời mách để tiêm cho nái. Các thuốc này chỉ có tác dụng trong những tình huống cụ thể, dùng sai lúc, sai liều có thể gây hại và che mất bệnh thật. Việc dùng thuốc nào, khi nào là quyết định của thú y.
Trong lúc chờ thú y, người nuôi vẫn làm được vài việc: bảo đảm nái có nước sạch, làm mát chuồng, giữ heo con ấm và cho heo con bú các vú còn tốt. Nếu có nái khác đủ sữa cùng đợt, chuẩn bị phương án ghép bớt heo con. Ghi lại thời điểm nái bắt đầu bỏ ăn, nhiệt độ đo được, tình trạng heo con, để thú y nắm nhanh. Theo nguyên tắc chung của Luật Thú y, khi đàn có dấu hiệu bệnh lây lan bất thường, người nuôi có trách nhiệm báo cho cơ quan thú y địa phương; bạn nên kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi cán bộ thú y xã về cách báo.
Câu hỏi thường gặp
Heo nái ít sữa nên cho ăn gì để nhiều sữa?
Không có món ăn thần kỳ. Nái cần đủ nước sạch, khẩu phần đủ năng lượng và đạm cho nái nuôi con, tăng dần sau đẻ và chia nhiều bữa. Kiểm vòi uống và nhiệt độ chuồng thường giải quyết được nhiều ca hơn là đổi thức ăn.
Nái ít sữa có nên tiêm thuốc kích sữa không?
Không nên tự tiêm. Thuốc kích sữa chỉ có tác dụng trong một số trường hợp cụ thể và phải do thú y quyết định sau khi khám. Nếu nái ít sữa vì sốt, viêm vú hay viêm tử cung, cần chữa đúng bệnh chứ không phải kích sữa.
Làm sao biết heo con đủ sữa?
Heo con đủ sữa ngủ yên sau mỗi cữ bú, bụng tròn, da hồng, lớn đều. Heo con thiếu sữa kêu nhiều, tranh vú, cắn nhau, gầy, lông dựng. So sánh các con trong ổ giúp phát hiện con bị chen mất vú.
Heo nái đẻ lứa đầu có ít sữa hơn không?
Nái lứa đầu thường có lượng sữa thấp hơn nái đã đẻ vài lứa và hay ăn kém hơn sau đẻ. Vì vậy nái lứa đầu cần được theo dõi kỹ hơn, cho ăn tăng dần đều và không để giữ quá nhiều heo con.
Nái nằm úp bụng không cho con bú là sao?
Nái thường làm vậy khi đau vú, mệt, nóng hoặc ít sữa. Kiểm bầu vú xem có sưng nóng không, đo nhiệt độ nếu được, xem nước uống và nhiệt độ chuồng. Nếu nái sốt hoặc vú sưng đau, cần gọi thú y.
Có nên tắm cho heo nái mới đẻ để mát không?
Không nên dội nước lạnh toàn thân ngay sau đẻ vì nái đang mệt và làm ướt chỗ nằm của heo con. Nên làm mát bằng quạt hướng về đầu nái, chống nóng mái chuồng, và cho uống đủ nước mát sạch.