Nghé mới sinh cần đứng dậy và bú được sữa đầu của trâu mẹ trong vài giờ đầu, được nằm ở chỗ khô ráo kín gió, và cần trâu mẹ được nghỉ ngơi, ăn uống đủ để có sữa. Trâu mẹ khoẻ thường tự làm phần lớn việc chăm con. Người nuôi chỉ cần đứng ở khoảng cách an toàn để quan sát, can thiệp khi nghé không bú, và chuẩn bị chuồng trại cho tuần đầu.
Trâu khác bò ở mấy điểm đáng để ý: trâu mẹ thường bảo vệ con rất dữ, trâu cho lượng sữa không nhiều như bò sữa, và nghé ở các tỉnh miền núi phía Bắc đối mặt với rét đậm, rét hại trong mùa đông. Bài này đi qua những điểm đó, kèm lịch việc tuần đầu và các dấu hiệu cần gọi thú y. Phần đỡ đẻ và xử lý rốn có ở danh mục chuẩn bị đẻ của trang.
Giờ đầu sau khi trâu đẻ: để trâu mẹ làm việc của nó
Trâu thường đẻ vào ban đêm hoặc rạng sáng, ở chỗ yên tĩnh. Sau khi nghé ra, trâu mẹ đứng dậy liếm con khá lâu. Việc liếm làm khô lông, kích thích nghé thở mạnh và vận động, đồng thời giúp trâu mẹ ghi nhớ con. Trong khoảng một hai giờ đầu, nghé khoẻ thường cố đứng dậy nhiều lần, ngã rồi lại đứng, rồi lần theo bụng mẹ tìm vú.
Việc của người nuôi trong giờ đầu là đứng xa quan sát, không đi lại ồn ào quanh chuồng, không dắt trâu mẹ đi đâu. Ghi lại giờ đẻ, giờ nghé đứng dậy và giờ nghé bú được lần đầu. Nếu trời rét, chuẩn bị sẵn rơm khô và tấm che gió để đưa vào ngay khi trâu mẹ đã bình tĩnh.
Trâu mẹ đẻ lứa đầu thường lúng túng hơn: có con đứng dậy bỏ đi khi nghé vừa ra, có con hoảng khi nghé ngúc ngoắc tìm vú. Với trâu tơ, nên cho trâu mẹ đẻ trong chuồng quen, có người nhà quen giọng ở gần, và chuẩn bị sẵn dây buộc mềm để giữ trâu mẹ đứng yên cho nghé bú lần đầu nếu cần.
Chỉ can thiệp sớm khi thấy nghé không thở, màng ối trùm mặt mà trâu mẹ không liếm, hoặc trâu mẹ quá mệt không đứng dậy được. Khi đó, một người giữ trâu mẹ ở phía đầu, người còn lại gỡ màng, lau nhớt mũi miệng và chà xát thân nghé bằng rơm khô. Mọi việc nên làm nhanh rồi lùi ra, để trâu mẹ tiếp tục liếm con.
An toàn khi lại gần trâu mẹ và nghé
Trâu mẹ bảo vệ con rất dữ. Ngay cả con trâu hiền nhất trong nhà, trong những ngày đầu sau đẻ cũng có thể húc người lại gần con nó. Sừng trâu và sức nặng của trâu đủ gây chấn thương nặng. Đừng chủ quan vì "con này quen tay rồi".
Không đứng giữa mẹ và con. Khi cần vào chuồng, đi vòng sao cho trâu mẹ luôn nhìn thấy con và bạn không chắn giữa hai mẹ con. Đây là vị trí làm trâu mẹ phản ứng mạnh nhất.
Luôn có lối thoát. Trước khi vào chuồng, xác định chỗ có thể lùi ra hoặc trèo qua rào nhanh. Không vào góc chuồng hẹp mà trâu mẹ đứng chắn cửa.
Buộc giữ khi cần can thiệp. Khi phải giúp nghé bú hoặc kiểm vú trâu mẹ, nên có hai người: một người buộc hoặc giữ trâu mẹ ở phía đầu bằng dây chắc, người kia làm việc với nghé. Một mình xử lý trâu mẹ đang căng thẳng là rủi ro không đáng.
Trẻ em tránh xa. Ở nông thôn, trẻ em hay chơi gần trâu. Trong tuần đầu sau khi trâu đẻ, dặn trẻ không vào chuồng, không vuốt ve nghé, không đứng gần lối trâu mẹ đi ra vào.
Nghé bú sữa đầu: kiểm tra và giúp khi cần
Sữa đầu của trâu mẹ là nguồn kháng thể duy nhất của nghé trong những ngày đầu đời, vì nghé ra đời gần như không có kháng thể nào. Nghé cần bú càng sớm càng tốt, lý tưởng trong vài giờ đầu, vì khả năng hấp thu kháng thể của ruột giảm nhanh trong ngày đầu. Nguyên lý này giống ở bê, dê con, cừu con và được giải thích kỹ hơn ở bài sữa đầu cho con non.
Trâu cho lượng sữa không nhiều như bò sữa, bầu vú nhỏ và núm vú có khi ngắn, sát nhau, nên nghé đẻ lứa đầu đôi khi khó ngậm. Sau vài giờ, nếu chưa thấy nghé bú, bạn kiểm tra bằng cách nhìn bụng nghé: bụng lép, nghé kêu, đi lòng vòng quanh mẹ là chưa bú. Kiểm cả bầu vú trâu mẹ: vắt thử vài tia mỗi núm, xem sữa có ra không, có nút tắc ở đầu núm không.
Nếu trâu mẹ đứng yên, dẫn nghé vào sát vú, đưa núm vào miệng nghé và vuốt nhẹ gốc đuôi để kích thích phản xạ bú. Nếu trâu mẹ không cho lại gần, vắt sữa đầu ra bình sạch, cho nghé bú bình ở tư thế đứng, đầu hơi ngẩng. Nghé yếu, lạnh, không mút được thì phải làm ấm trước, và việc cho ăn bằng ống thông chỉ người đã được thú y hướng dẫn mới làm.
Lịch việc tuần đầu của nghé và trâu mẹ
Bảng dưới gom các việc chính theo ngày, dùng làm danh sách kiểm tra treo ở chuồng. Mốc thời gian là khung thường gặp, nghé yếu hoặc thời tiết rét cần theo dõi dày hơn.
| Thời gian | Phía nghé | Phía trâu mẹ |
|---|---|---|
| Vài giờ đầu | Thở đều, đứng dậy, bú sữa đầu | Liếm con, ra nhau, uống nước |
| Ngày thứ nhất | Bú nhiều lần, ra phân su, nằm khô kín gió | Ăn cỏ ngon, nghỉ trong chuồng, không dắt đi làm |
| Ngày thứ hai, thứ ba | Phân chuyển màu vàng, rốn khô dần, theo mẹ trong chuồng | Theo dõi sản dịch, ăn uống, nhai lại |
| Ngày thứ tư tới thứ bảy | Nhanh nhẹn, bú đều, có thể ra sân nhỏ khi trời ấm | Có thể thả gần nhà vài giờ khi trời đẹp, vẫn chưa cày kéo |
Mỗi ngày, ít nhất một lần kiểm phân nghé, rốn nghé, bầu vú trâu mẹ và xem trâu mẹ ăn cỏ, nhai lại có bình thường không. Sự thay đổi nhỏ phát hiện sớm thì xử lý nhẹ hơn rất nhiều.
Chuồng cho mẹ con trâu trong tuần đầu nên đủ rộng để trâu mẹ nằm xuống mà không đè lên nghé, có một góc nghé chui vào nằm riêng được. Nền chuồng đất nện hoặc láng xi măng có rãnh thoát nước, lót rơm khô và dọn phân hằng ngày. Chuồng bẩn, ẩm là nguồn chính của tiêu chảy và viêm rốn ở nghé.
Chống rét cho nghé ở miền núi phía Bắc
Ở các tỉnh như Hà Giang cũ nay thuộc Tuyên Quang, Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, Sơn La, rét đậm, rét hại hằng năm vẫn làm chết trâu bò, trong đó nghé non là nhóm yếu nhất. Những việc nên làm trước và trong mùa rét:
- Che chắn chuồng kín ba mặt hướng gió bằng bạt, phên tre, bao tải, vẫn chừa khe thoáng phía trên để thoát hơi ẩm.
- Lót nền chuồng bằng rơm khô dày, thay khi ướt; nghé nằm trên nền đất ẩm mất nhiệt rất nhanh.
- Có thể làm áo cho nghé bằng bao tải sạch, buộc lỏng quanh thân, tháo ra khi trời ấm và thay khi ướt.
- Không thả trâu mẹ và nghé lên rừng, lên bãi trong những ngày rét đậm; giữ trong chuồng và mang thức ăn về.
- Cho trâu mẹ ăn đủ rơm, cỏ khô dự trữ và chút thức ăn tinh, cho uống nước không quá lạnh, để trâu mẹ có sức và có sữa.
- Không đốt lửa trong chuồng kín; nếu sưởi, đặt bếp ở ngoài, xa rơm, có người trông.
Cơ quan chuyên môn về chăn nuôi, thú y ở địa phương thường có khuyến cáo chống rét cho gia súc mỗi mùa đông. Bạn nên theo dõi các khuyến cáo này qua chính quyền xã và cán bộ thú y.
Những thói quen cũ nên bỏ khi chăm nghé
Vắt bỏ sữa đầu vì cho là sữa bẩn. Ở một số nơi vẫn còn quan niệm sữa đầu đặc vàng là sữa xấu, phải vắt bỏ cho nghé bú sữa trắng. Đây là quan niệm sai: dòng sữa đặc vàng đó chính là thứ quý nhất nghé cần trong ngày đầu. Chỉ vắt bỏ vài tia đầu ở mỗi núm để thông nút tắc.
Buộc nghé xa mẹ cả ngày để vắt sữa người dùng. Trâu ở nông hộ nuôi chủ yếu để kéo và lấy thịt, lượng sữa vốn không nhiều. Tách nghé ra để lấy sữa trong những tuần đầu khiến nghé thiếu ăn, chậm lớn và dễ bệnh.
Thả nghé theo mẹ lên bãi xa ngay tuần đầu. Nghé còn non đi xa dễ mệt, dễ lạc, dễ bị lạnh khi trời đổi gió hay mưa rừng. Tuần đầu nên giữ mẹ con ở chuồng và khu sân gần nhà, sau đó mới tập cho nghé theo mẹ đi gần.
Cho nghé ăn cơm, cháo, nước đường sớm. Dạ dày nghé non chưa tiêu được tinh bột nhiều, cho ăn sớm dễ gây tiêu chảy. Nghé tập ăn cỏ non theo mẹ dần dần, không cần ép.
Đắp lá, bôi tro lên rốn nghé. Rốn nghé cần khô và sạch. Các thứ đắp lên rốn theo kinh nghiệm truyền miệng có thể mang vi khuẩn vào. Cách xử lý rốn đúng có ở bài đỡ đẻ của trang; rốn sưng, chảy mủ thì hỏi thú y.
Trâu mẹ sau đẻ: ăn, nghỉ và khi nào gọi thú y
Trâu mẹ sau đẻ cần nước sạch để sẵn, cỏ tươi ngon, rơm và một ít thức ăn tinh tăng dần trong vài tuần, không tăng đột ngột. Quan trọng không kém là được nghỉ: không đưa trâu mẹ đi cày kéo trong thời gian đầu sau đẻ, để cơ thể hồi phục và dành sức cho sữa. Thời gian nghỉ bao lâu tuỳ thể trạng từng con, nên hỏi cán bộ thú y địa phương.
Gọi thú y khi trâu mẹ không ra nhau sau khoảng nửa ngày tới một ngày, sản dịch có mùi hôi, trâu mẹ sốt, bỏ ăn, không nhai lại, nằm không dậy, hoặc bầu vú sưng nóng. Các biến chứng này được bàn kỹ ở danh mục đẻ khó và biến chứng sau đẻ.
Phía nghé, gọi thú y khi nghé tiêu chảy kéo dài, phân có máu hoặc mùi tanh khắm, nghé bỏ bú, mắt trũng; khi rốn sưng to, chảy mủ; khi khớp chân sưng, nghé đi khập khiễng. Nghé non cũng hay nhiễm giun đũa từ sớm, việc tẩy giun cho nghé nên làm theo lịch và hướng dẫn của thú y địa phương, không tự mua thuốc theo lời mách. Khi xử lý nhau thai, thai chết hay sản dịch, đeo găng và rửa tay kỹ, vì một số bệnh của trâu bò có thể lây sang người.
Câu hỏi thường gặp
Nghé mới sinh bao lâu thì đứng dậy bú?
Nghé khoẻ thường cố đứng dậy trong khoảng một hai giờ đầu và bú được lần đầu trong vài giờ sau sinh. Nếu sau khoảng nửa ngày nghé vẫn chưa bú được, cần giúp nghé bú hoặc vắt sữa đầu cho bú bình và hỏi thú y.
Trâu mẹ không cho nghé bú phải làm sao?
Trước hết kiểm bầu vú xem có sưng đau, có sữa không. Nếu vú bình thường, buộc giữ trâu mẹ ở phía đầu và dẫn nghé vào bú nhiều lần trong ngày. Nếu vú sưng nóng, sữa bất thường, cần gọi thú y và cho nghé bú sữa đầu từ nguồn khác.
Có nên cho nghé uống sữa bò thay sữa trâu không?
Trong ngày đầu, nghé cần sữa đầu, tốt nhất là của chính trâu mẹ. Nếu trâu mẹ không có sữa, sữa đầu bò từ nguồn sạch có thể dùng tạm. Sau giai đoạn sữa đầu, nếu phải nuôi thay, hãy hỏi thú y về loại sữa và cách chuyển từ từ.
Mùa rét có nên cho nghé uống nước ấm không?
Nghé bú mẹ trong tuần đầu chủ yếu lấy nước từ sữa. Với trâu mẹ, nước uống không quá lạnh giúp trâu uống đủ và giữ sức. Quan trọng hơn với nghé là chuồng khô, kín gió và nền lót rơm dày.
Bao lâu sau đẻ thì cho trâu mẹ đi cày kéo lại được?
Không có con số chung cho mọi con. Trâu mẹ cần nghỉ để hồi phục và nuôi nghé, nhất là những tuần đầu. Hãy xem thể trạng, sản dịch đã sạch chưa, nghé bú có đủ không, và hỏi cán bộ thú y địa phương trước khi cho làm việc nặng.
Nghé đi phân su màu gì là bình thường?
Phân su thường sẫm màu, đặc và dính, ra trong ngày đầu nhờ tác dụng của sữa đầu. Sau đó phân chuyển dần sang màu vàng, mềm. Nghé rặn nhiều mà không ra phân, bụng chướng, bỏ bú thì cần hỏi thú y.