Phối heo trực tiếp là dắt heo nái đang chịu đực sang chuồng heo đực, để đực tự nhảy dưới sự quan sát của người nuôi, mỗi lần nhảy trọn vẹn thường kéo dài vài phút. Đây vẫn là cách phổ biến ở nhiều hộ nuôi vài con nái hoặc ở vùng chưa có dịch vụ tinh nhân tạo thuận tiện.
Để lần phối có kết quả, ba thứ phải khớp: nái đúng lúc chịu đực, chuồng phối đủ chắc và không trơn, đực vừa sức với nái và không bị dùng quá dày. Bài này đi qua từng khâu, cùng những lỗi hay làm hỏng lần nhảy mà người nuôi nhìn bề ngoài tưởng là đã xong. Lịch chia lần phối, mấy lần và cách nhau bao lâu, nằm ở một bài khác trong danh mục này.
Chuồng phối: chỗ nào cho heo nhảy
Nhiều hộ cho phối ngay ở lối đi giữa hai dãy chuồng, nơi nền xi măng ướt và trơn. Đó là lý do hay gặp khiến đực trượt chân, nái ngã, lần nhảy hỏng. Một chuồng phối dùng được nên có:
- Thường dùng chính chuồng của heo đực, vì đực ở chỗ quen thì hăng và tự tin hơn; nái được dắt sang, không dắt đực sang chuồng nái.
- Nền khô, nhám, không trơn. Nền xi măng láng nên đánh nhám, rắc ít cát khô hoặc lót tấm cao su lúc phối.
- Đủ rộng để hai con xoay trở, không có góc nhọn, máng ăn chắn giữa hay ống nước nhô ra.
- Vách đủ cao và chắc để nái không nhảy qua, đực không phá ra ngoài.
- Nhiệt độ mát. Giờ phối nên chọn sáng sớm hoặc chiều muộn; trưa nắng đực lười nhảy và dễ mệt.
- Không có heo khác trong chuồng lúc phối, tránh đánh nhau và làm nái hoảng.
Chuồng phối tốt không cần đắt tiền. Một ô chuồng đực có nền nhám và được dọn khô trước giờ phối đã tốt hơn nhiều so với một chuồng mới mà nền láng như gạch men.
Lối đi từ chuồng nái sang chuồng đực cũng cần chú ý: nên ngắn, không có bậc cao, không trơn, có tấm chắn để lùa. Nái bị lùa qua lối dài, bị kêu la, quất roi thì tới nơi đã căng thẳng, có khi mất phản xạ đứng yên ngay trước mặt đực.
Ghép nái với đực: tầm vóc, tuổi và tính khí
Tầm vóc tương xứng. Đực quá to so với nái hậu bị nhỏ dễ làm nái gãy chân, khuỵu lưng hoặc sợ đực về sau. Đực quá nhỏ so với nái rạ to thì không với tới. Khi chênh lệch lớn, nhiều trại dùng giá đỡ phối để đỡ một phần sức nặng của đực, hoặc chuyển sang tinh nhân tạo.
Đực tơ đi với nái hiền. Heo đực tơ mới bắt đầu phối nên được ghép với nái rạ hiền, đã quen phối, đang chịu đực rõ. Một vài lần đầu bị nái cắn, đá hoặc bị ngã có thể khiến đực tơ mất hứng lâu dài.
Nái hậu bị đi với đực đã quen. Ngược lại, nái hậu bị lần đầu phối nên ghép với đực đã có kinh nghiệm, điềm tĩnh, không quá to. Đực kinh nghiệm biết chờ nái đứng yên, ít làm nái hoảng.
Không ghép đực với nái cùng huyết thống gần. Ở hộ tự giữ heo con làm nái hậu bị, rất dễ xảy ra chuyện đực nhà phối với chính con gái của nó. Trước khi ghép, xem lại sổ: nái hậu bị này là con của đực nào. Chuyện đồng huyết và cách luân chuyển đực có bài riêng ở danh mục chọn đôi phối.
Đực hung dữ là đực nguy hiểm. Đực cắn nái liên tục, cắn người hay đuổi theo người trong chuồng cần được xem xét có nên giữ làm giống không. Tính hung dữ không phải dấu hiệu "đực sung", mà là rủi ro cho cả nái lẫn người.
Một lần phối trực tiếp từng bước
Ví dụ giả định với một nái rạ đã có phản xạ đứng yên từ sáng, theo lịch phối lần đầu vào chiều:
- Dọn và làm khô chuồng đực, rắc ít cát khô nếu nền trơn; cho đực ăn trước đó vài giờ, không phối lúc đực vừa ăn no.
- Rửa sạch và lau khô vùng âm hộ, mông của nái; cắt lông dài quanh đó nếu bết bẩn.
- Lùa nái sang chuồng đực bằng tấm chắn lùa heo, đi chậm, không đánh đập.
- Để hai con ngửi nhau; nái chịu đực sẽ đứng yên, dựng tai. Nếu nái quay đầu cắn, chạy vòng, đưa nái ra và thử lại vào lần sau.
- Đực nhảy lên; người quan sát đứng ngoài vách, chỉ can thiệp khi đực nhảy lệch, trượt hoặc nái khuỵu.
- Một lần nhảy trọn vẹn ở heo thường kéo dài vài phút; đực đứng yên, đuôi và mông co giật từng đợt. Đực tụt xuống quá nhanh thì lần đó có thể chưa xong.
- Sau khi xong, lùa nái về chuồng, giữ nái yên tĩnh; ghi giờ, tên đực và nhận xét về lần nhảy vào sổ.
Có người nuôi có kinh nghiệm hỗ trợ đực định hướng khi đực nhảy lệch nhiều lần. Việc này cần tay đeo găng sạch và chỉ nên do người đã được chỉ dẫn làm, vì làm sai dễ gây tổn thương cho đực và đưa bẩn vào đường sinh dục nái.
Những lỗi làm hỏng lần nhảy mà nhìn tưởng đã xong
Nhiều lứa đẻ ít con hoặc nái lên giống lại không xuất phát từ nái hay đực kém, mà từ những lần nhảy hỏng không ai để ý.
| Lỗi | Biểu hiện | Cách tránh |
|---|---|---|
| Phối khi nái chưa chịu đực | Nái chạy vòng, kêu, cắn đực | Thử phản xạ đứng yên trước, chưa đứng thì đưa nái ra |
| Đực nhảy lệch, không vào đúng chỗ | Đực nhảy lên rồi tụt xuống nhanh, lặp nhiều lần | Quan sát kỹ; người có kinh nghiệm hỗ trợ định hướng |
| Nền trơn, đực trượt chân | Đực chới với, tụt xuống giữa chừng | Làm khô, rắc cát hoặc lót thảm nhám |
| Đực bị dùng quá dày | Nhảy uể oải, thời gian ngắn, tinh ít | Giữ nhịp phối hợp lý theo tuổi đực, cho nghỉ |
| Phối giữa trưa nóng | Đực thở dốc, bỏ dở | Dời sang sáng sớm, chiều muộn |
| Tinh trào ngược nhiều ra ngoài sau phối | Thấy dịch chảy nhiều khi nái đứng dậy đi | Giữ nái yên tĩnh sau phối, không lùa chạy |
Người quan sát lần nhảy cũng nên ghi lại "nhảy tốt" hay "nhảy kém". Sau vài lứa, đối chiếu ghi chú này với số con đẻ ra, bạn sẽ biết đực nào đang giảm sức, nái nào hay gặp vấn đề.
Đực không chịu nhảy hoặc nái không chịu đứng: tìm nguyên nhân trước khi ép
Nái chưa tới hoặc đã qua kỳ. Đây là nguyên nhân hay gặp nhất. Nái chạy vòng, quay đầu cắn đực, ngồi bệt xuống khi đực nhảy lên thường là nái không ở đoạn chịu đực. Đưa nái ra, thử lại phản xạ đứng yên sau vài giờ thay vì giữ chặt nái cho đực nhảy.
Đực vừa phối xong hoặc bị dùng quá dày. Đực vừa nhảy một nái khác trong buổi, hoặc đã phối dồn nhiều ngày liền, thường uể oải, ngửi nái rồi bỏ đi. Cho đực nghỉ, dùng đực khác hoặc chuyển lần phối này sang tinh nhân tạo nếu có.
Đực đau chân, đau lưng hoặc đang ốm. Đực muốn nhảy nhưng trèo lên rồi tụt xuống, kêu đau, hoặc đứng chụm chân là dấu hiệu cơ thể có vấn đề. Đừng ép tiếp; cho nghỉ và mời thú y xem.
Môi trường làm đực mất tập trung. Quá nhiều người đứng xem, tiếng ồn, chó chạy quanh, trời nóng, hoặc chuồng lạ đều có thể làm đực, nhất là đực tơ, không chịu nhảy. Thử lại ở chuồng quen, lúc mát, ít người.
Đực tơ lần đầu. Đực tơ chưa từng phối có thể lúng túng, nhảy sai hướng nhiều lần. Ghép với nái rạ hiền, đứng yên rõ, và kiên nhẫn trong vài lần đầu; một lần bị nái cắn đau có thể làm đực ngại phối lâu dài.
Giữ sức heo đực giống
Heo đực là nửa lứa con của cả đàn nái. Một đực bị dùng quá dày sẽ cho tinh ít và loãng, số con mỗi lứa giảm dần mà người nuôi thường đổ cho nái. Nhịp phối hợp lý tuỳ tuổi: đực tơ mới vào phối nên dùng thưa, đực trưởng thành có thể dùng dày hơn nhưng vẫn cần ngày nghỉ trong tuần. Con số cụ thể nên hỏi cán bộ kỹ thuật theo giống và thể trạng đực.
Nóng là kẻ thù lớn của tinh heo đực. Sau những đợt nắng nóng kéo dài, chất lượng tinh có thể giảm trong vài tuần, kể cả khi trời đã mát. Chuồng đực nên đặt ở chỗ thoáng, có che nắng, có cách làm mát; đừng để đực ở dãy chuồng bí nhất trại.
Chân móng khoẻ cũng quan trọng như sức sinh tinh. Đực đau chân sẽ ngại nhảy. Nền chuồng quá nhám, có cạnh sắc hay đọng nước lâu ngày làm hỏng móng. Thấy đực đi khập khiễng, nằm nhiều, bỏ ăn thì cho nghỉ phối và mời thú y.
Ghi chép lần phối của từng đực, kèm kết quả nái có đậu không và số con đẻ ra, là cách rẻ nhất để biết đực còn tốt hay không. Khi tỷ lệ nái lên giống lại sau phối của một đực tăng rõ, đó là lúc cần thú y kiểm tra đực.
An toàn và vệ sinh khi làm việc với heo đực
Heo đực trưởng thành nặng, khoẻ, có nanh, và trở nên khó lường khi có nái lên giống ở gần. Khi vào chuồng đực, luôn mang theo tấm chắn lùa heo để đặt giữa mình và đực, không quay lưng lại với đực, không vào chuồng đực một mình khi đực đang hăng. Trẻ em không nên vào khu chuồng đực.
Vệ sinh lúc phối bảo vệ cả nái và đực. Lau sạch vùng âm hộ nái trước khi dắt sang, giữ bụng và bao dương vật của đực sạch, cắt lông dài quanh đó nếu bết phân. Một số bệnh gây sảy thai, chết thai hoặc vô sinh ở heo có thể lây qua phối giống hoặc qua tiếp xúc gần; đực đi phối cho nhiều hộ là mắt xích lây lan nếu không được kiểm soát.
Vì vậy nhiều hộ hiện nay không cho heo đực nhà đi phối thuê khắp xóm, hoặc nếu có thì yêu cầu nái nhà khác phải khoẻ, đã tiêm phòng theo khuyến cáo địa phương. Tinh nhân tạo từ cơ sở có kiểm soát bệnh là một cách giảm rủi ro này. Thấy nái chảy dịch đục, có mủ sau phối, hoặc nhiều nái phối với cùng một đực lên giống lại, hãy báo thú y. Người làm việc trực tiếp với heo đực và dịch sinh dục cũng nên rửa tay xà phòng sau mỗi lần phối, có vết thương ở tay thì đeo găng.
Câu hỏi thường gặp
Nên dắt nái sang chuồng đực hay dắt đực sang chuồng nái?
Thường dắt nái sang chuồng đực. Heo đực ở chuồng quen thì tự tin và hăng hơn, nhảy tốt hơn. Dắt đực sang chỗ lạ, đực có thể mất tập trung, đánh dấu lãnh thổ hoặc cắn phá thay vì nhảy nái.
Một heo đực giống phục vụ được bao nhiêu nái?
Không có con số chung cho mọi trại, vì còn tuỳ tuổi đực, cách phối trực tiếp hay lấy tinh, và lịch cai sữa của đàn nái. Với phối trực tiếp, đàn nái càng lên giống dồn cục thì càng cần thêm đực hoặc tinh nhân tạo. Hỏi cán bộ kỹ thuật để tính cho đàn của bạn.
Một lần heo đực nhảy kéo dài bao lâu?
Một lần nhảy trọn vẹn ở heo thường kéo dài vài phút, lâu hơn nhiều so với bò. Nếu đực tụt xuống chỉ sau chốc lát, lần đó có thể chưa xong. Ghi lại để biết có cần cho nhảy lại hay chuyển sang đực khác.
Heo đực tơ bao nhiêu tháng thì cho phối được?
Tuổi bắt đầu phối của đực tơ tuỳ giống và tốc độ lớn, nên hỏi cán bộ kỹ thuật hoặc nơi bán giống. Điều quan trọng là những lần đầu nên ghép với nái hiền, dùng thưa, để đực không bị mất hứng hoặc kiệt sức sớm.
Có nên cho heo đực nhà đi phối thuê cho hàng xóm không?
Có thể, nhưng cần cân nhắc rủi ro lây bệnh giữa các đàn. Chỉ nhận phối nái khoẻ, sạch, đã tiêm phòng theo khuyến cáo địa phương, giữ vệ sinh đực sau mỗi lần và không dùng đực quá dày vì có nái nhà khác chờ.
Sau khi phối có cần giữ nái nằm yên không?
Không cần ép nằm, nhưng nên lùa nái về chuồng nhẹ nhàng, tránh để nái chạy nhảy, đánh nhau hoặc bị nóng trong vài giờ sau phối. Không tắm nước lạnh xối mạnh ngay, và tránh dồn nái vào ô đông lạ mặt.