Khi gọi dẫn tinh viên tới phối cho bò, việc của người nuôi là báo đúng giờ thấy bò đứng yên lần đầu, chuẩn bị chỗ cố định bò chắc chắn có nước sạch, và ghi lại mã tinh, giờ phối để theo dõi sau đó. Phần đưa tinh vào tử cung là việc của dẫn tinh viên, người đã qua đào tạo kỹ thuật này; người nuôi không tự làm.
Tỷ lệ đậu thai của thụ tinh nhân tạo phụ thuộc vào cả hai phía. Dẫn tinh viên giỏi tới đúng giờ mà bò bị dắt từ đồi về hổn hển, không có chỗ giữ, người nhà không nhớ bò lên giống từ lúc nào, thì kết quả vẫn kém. Bài này liệt kê những việc phía người nuôi làm được để mỗi lần gọi dẫn tinh viên là một lần có giá trị.
Dẫn tinh viên là ai và làm những gì
Dẫn tinh viên là người làm dịch vụ thụ tinh nhân tạo cho gia súc, thường đã qua lớp đào tạo kỹ thuật ở các trung tâm giống, khuyến nông hoặc trường chuyên ngành. Ở nhiều xã, dẫn tinh viên nằm trong mạng lưới của trạm khuyến nông hoặc làm tư nhân, giữ bình nitơ chứa tinh đông lạnh và đi phối theo yêu cầu của các hộ.
Một lần phối của dẫn tinh viên thường gồm: khám bò qua trực tràng để đánh giá bò có đang ở đúng thời điểm không và đường sinh dục có bình thường không; lấy cọng rạ tinh từ bình nitơ, rã đông đúng cách; đưa súng bắn tinh qua cổ tử cung và bơm tinh vào đúng vị trí. Những thao tác này cần tay nghề và dụng cụ chuyên dùng, làm sai có thể làm tổn thương cổ tử cung hoặc đưa vi khuẩn vào tử cung.
Luật Chăn nuôi 2018 có quy định về hoạt động thụ tinh nhân tạo vật nuôi, theo hướng người làm dịch vụ này phải được đào tạo về kỹ thuật. Chi tiết điều kiện và giấy tờ có thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn, nên nếu cần, bạn hỏi cán bộ thú y, khuyến nông xã hoặc kiểm tra văn bản hiện hành. Với hộ nuôi, điều thực tế là chọn người có tay nghề được nhiều hộ trong vùng tin dùng và sẵn sàng giải thích việc mình làm.
Gọi điện báo phối: nói gì cho đủ
Một cuộc gọi báo phối tốt giúp dẫn tinh viên quyết định giờ tới và mang đúng tinh. Bạn nên chuẩn bị sẵn những thông tin sau trước khi gọi:
- Số tai hoặc tên con bò, bò tơ hay bò rạ, đẻ lứa trước khi nào nếu là bò rạ.
- Giờ thấy bò đứng yên cho con khác nhảy lần đầu; nếu không thấy đứng yên, nói rõ thấy dấu hiệu gì và lúc nào.
- Dịch nhầy trong hay đục, có lẫn máu không, bò còn ăn không.
- Lần này là lần phối thứ mấy của kỳ này, kỳ trước đã phối chưa và phối ngày nào.
- Mong muốn về giống: tiếp tục giống cũ, lai hướng thịt hay hướng sữa; tầm vóc bò cái nhỏ hay lớn.
- Đường vào nhà, chỗ dựng xe, giờ nào có người nhà ở nhà để giữ bò.
Nói ngắn, rõ, có giờ cụ thể. Câu "bò lên giống từ sáng" khác rất xa câu "bò đứng yên cho con khác nhảy lúc sáu giờ sáng", và giờ phối dẫn tinh viên đề xuất cũng khác theo.
Chuẩn bị chỗ phối trước khi dẫn tinh viên tới
Phần lớn thời gian mất đi và phần lớn rủi ro trong một lần phối tại nhà đến từ chỗ giữ bò không ra gì. Trước giờ hẹn, bạn nên có:
- Giá cố định bò hoặc gióng ép: hai cột chắc chắn và thanh chắn ngang, đủ hẹp để bò không xoay ngang nhưng không chật đến mức bò hoảng. Nhiều hộ dựng gióng bằng gỗ hoặc tre cạnh chuồng để dùng lâu dài.
- Bò được buộc dây mũi hoặc dây đầu ngắn, có người quen giữ phía đầu.
- Nền khô, không trơn, đủ sáng. Nếu phối lúc chạng vạng hoặc sáng sớm, có đèn chiếu vào khu vực phía sau bò.
- Một xô nước sạch, xà phòng, khăn sạch để dẫn tinh viên rửa tay và lau vùng âm hộ.
- Bê nghé được nhốt riêng gần đó để bò mẹ nhìn thấy, đỡ kêu và vùng vẫy.
- Không có chó, trẻ con chạy quanh; người đứng xem ít nhất có thể.
Đây cũng là chuyện an toàn. Dẫn tinh viên làm việc ngay phía sau bò, trong tầm đá. Bò không được giữ chắc có thể đá người, xô người vào tường hoặc ngã vào người. Một cái gióng đơn giản dùng được nhiều năm và giúp mọi lần phối, khám thai, chữa bệnh sau này đều an toàn hơn.
Những câu nên hỏi lại dẫn tinh viên
Tinh này của đực giống nào, giống gì? Mỗi cọng rạ tinh có mã đực giống. Hỏi tên giống và mã để ghi sổ; sau này bê con sinh ra, bạn biết nó mang máu của đực nào và tránh cho nó phối ngược lại với họ hàng gần.
Tinh này có hợp với bò nhà mình không? Điều cần biết là đực giống đó có to quá so với bò cái nhỏ không, vì bê lai từ đực quá to dễ làm bò mẹ đẻ khó. Với bò tơ phối lần đầu, nhiều dẫn tinh viên chọn tinh của đực được đánh giá là cho bê sơ sinh vừa phải.
Bò có đang ở đúng lúc phối không? Sau khi khám, dẫn tinh viên có thể nhận xét bò đang ở đầu, giữa hay cuối kỳ. Hỏi để học cách nhận biết cho những lần sau.
Có cần phối lặp không? Nếu dẫn tinh viên đề nghị phối lần hai, hỏi lý do và giờ phối lần hai. Nếu không đề nghị, cũng hỏi để biết vì sao một lần là đủ.
Khi nào cần theo dõi lại? Hỏi ngày dự kiến theo dõi lên giống lại, và khi nào nên mời khám thai. Có mốc cụ thể, bạn đỡ phải nhớ mơ hồ.
Ghi sổ sau mỗi lần phối
Sổ phối giống không cần cầu kỳ. Một trang vở cho mỗi con bò, mỗi dòng một lần phối, là đủ để mấy năm sau vẫn tra lại được. Ví dụ giả định một dòng ghi:
| Mục | Ghi gì | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Con bò | Số tai hoặc tên | Không nhầm giữa các con |
| Giờ thấy đứng yên lần đầu | Ngày và giờ | Đối chiếu với giờ phối, rút kinh nghiệm |
| Giờ phối | Ngày và giờ từng lần | Tính ngày theo dõi lên giống lại và ngày đẻ dự kiến |
| Mã tinh, giống đực | Theo lời dẫn tinh viên hoặc trên cọng rạ | Biết lý lịch bê con, tránh đồng huyết |
| Người phối | Tên dẫn tinh viên | Biết ai đã làm, liên hệ khi cần |
| Nhận xét | Bò yên hay giãy, dịch nhầy thế nào | Ghi điểm bất thường để báo thú y |
| Kết quả | Lên giống lại ngày nào, hoặc đã khám có thai | Tính tỷ lệ đậu theo từng con, từng dẫn tinh viên |
Sau vài năm, cuốn sổ này cho bạn biết những điều không ai nói được: con bò nào khó đậu, mùa nào trong năm bò nhà mình hay trượt, và cách phát hiện lên giống của nhà mình có đủ tốt không.
Sau khi dẫn tinh viên về: theo dõi những gì
Trong ngày phối, giữ bò ở chỗ mát, yên tĩnh, có nước. Không dắt bò đi làm việc nặng, không cho bò chạy nhảy hay tắm nước lạnh ngay. Một ít dịch có lẫn chút máu xuất hiện vài ngày sau phối là chuyện thường gặp ở bò sau kỳ động dục, không phải dấu hiệu sảy thai hay trượt.
Khoảng ba tuần sau ngày phối là mốc cần theo dõi kỹ. Nếu bò lên giống lại, lần phối đã trượt và bạn báo phối lại theo giờ như lần trước. Nếu qua mốc đó bò không lên giống, chưa chắc bò đã đậu, vì có thể bò lên giống ngầm. Việc chắc chắn có thai cần thú y hoặc dẫn tinh viên khám sau một thời gian, phần này có bài riêng ở danh mục mang thai.
Trường hợp bò chảy dịch đục, có mủ, có mùi hôi sau phối, hoặc bò sốt, bỏ ăn, hãy báo ngay dẫn tinh viên và thú y. Không tự thụt rửa hay bơm thuốc vào tử cung bò.
Bò thả đồi, thả bãi: đưa về phối thế nào cho kịp
Ở vùng trung du, miền núi và các bãi bồi ven sông, bò thường được thả cả ngày, chiều mới lùa về. Khó khăn lớn nhất là bò lên giống ngoài đồi mà không ai thấy giờ đứng yên, tới chiều về mới thấy dấu vết. Khi đó, bạn báo dẫn tinh viên đúng những gì mình thấy, ví dụ "chiều về thấy lông đuôi xơ, dịch nhầy trong, hôm qua chưa có", để họ khám và quyết định, thay vì nói đại một giờ.
Những con bò cái đã tới tuổi phối hoặc đã đẻ được một thời gian nên được để ý riêng: nhốt gần nhà vài ngày quanh mốc ba tuần kể từ lần lên giống trước, cho ăn cỏ cắt tại chuồng, quan sát sáng chiều. Cách này tốn công hơn thả đồi nhưng giúp bắt được đúng kỳ và đỡ phải lùa bò chạy đường dài dưới nắng tới chỗ phối.
Khi phải đưa bò từ bãi xa về, cho bò đi thong thả, nghỉ có bóng mát và nước, về tới nhà để bò nghỉ ít nhất vài chục phút trước khi phối. Bò đang thở dốc, nóng và hoảng thì khó giữ trong gióng, dẫn tinh viên khó làm và khả năng đậu cũng thấp hơn. Nhiều xóm bố trí một điểm phối chung có gióng chắc, cạnh đường lớn, để dẫn tinh viên tới một chỗ phối được cho vài hộ.
Tìm và giữ một dẫn tinh viên tin được
Ở nhiều vùng, cả xã chỉ có một hai dẫn tinh viên, nên quan hệ lâu dài với họ quan trọng như với thú y. Những dấu hiệu của một người làm nghề đàng hoàng: tới gần đúng giờ hẹn hoặc báo trước nếu trễ, rửa tay và vệ sinh vùng phối trước khi làm, giải thích được đang dùng tinh gì, cho biết mã tinh, và sẵn sàng quay lại nếu bò không đậu để cùng tìm nguyên nhân.
Ngược lại, nên cẩn thận khi người phối không cho biết mã tinh, không khám bò mà bắn tinh ngay, dùng chung dụng cụ không vệ sinh giữa các con, hoặc hứa chắc chắn đậu, chắc chắn ra bê đực hay bê cái. Không ai hứa chắc được chuyện đậu thai. Riêng tinh phân ly giới tính là loại tinh đặc biệt, giá và tỷ lệ đậu khác tinh thường, cần hỏi kỹ trước khi dùng.
Nếu trong làng nhiều hộ cùng gặp tỷ lệ đậu thấp với một người phối, đó là thông tin nên báo khuyến nông hoặc thú y xã, không chỉ đổi người. Có thể vấn đề nằm ở khâu bảo quản tinh, dụng cụ, hoặc chính đàn bò trong vùng đang có bệnh sinh sản.
Câu hỏi thường gặp
Bò lên giống bao lâu thì gọi dẫn tinh viên?
Nên gọi ngay khi thấy bò đứng yên cho con khác nhảy lần đầu, để dẫn tinh viên sắp xếp. Giờ phối thường vào khoảng 8 đến 16 giờ sau mốc đó, nhưng báo sớm giúp người phối chủ động, nhất là khi họ phải đi nhiều hộ trong ngày.
Nhà không có gióng thì phối ở đâu?
Có thể buộc bò sát một bức vách chắc hoặc giữa hai thân cây lớn, có người giữ đầu. Tuy vậy, dựng một gióng gỗ hoặc tre đơn giản cạnh chuồng là đáng làm, vì nó dùng cho cả khám thai, chữa bệnh và giữ an toàn cho người làm phía sau bò.
Có nên tự học bắn tinh để phối cho bò nhà?
Không nên tự làm khi chưa được đào tạo bài bản. Thao tác đưa dụng cụ qua cổ tử cung cần tay nghề, làm sai dễ gây tổn thương và nhiễm trùng. Người muốn làm nghề nên học ở cơ sở đào tạo chính thức và tìm hiểu quy định hiện hành.
Phối xong bò chảy chút máu có sao không?
Một ít máu lẫn nhầy vài ngày sau kỳ động dục là hiện tượng thường gặp ở bò và không phải dấu hiệu trượt hay sảy. Nếu dịch đục, có mủ, mùi hôi, hoặc bò sốt và bỏ ăn thì cần báo thú y kiểm tra.
Có cần hỏi mã tinh không?
Nên hỏi và ghi lại. Mã tinh cho biết đực giống nào là cha của bê con. Khi bê lớn lên và tới tuổi phối, bạn cần biết nó có họ hàng với đực nào để tránh đồng huyết, và để đánh giá giống nào hợp với đàn nhà mình.
Bao lâu sau phối thì biết bò đậu hay không?
Mốc đầu tiên là khoảng ba tuần sau phối: bò lên giống lại thì đã trượt. Không lên giống chưa đủ để chắc có thai. Muốn chắc chắn, mời thú y hoặc dẫn tinh viên khám thai sau một thời gian theo khuyến cáo của họ.