Khi bò sảy thai, việc đầu tiên là đeo găng tay, tách bò ra khỏi đàn, gom thai và nhau vào túi kín để riêng ở chỗ mát, rồi báo ngay cho thú y. Đừng vứt thai xuống mương, đừng chôn vội trước khi hỏi thú y có cần lấy mẫu không, và đừng để chó mèo tha đi.
Lý do phải cẩn thận như vậy: một phần các ca sảy thai ở bò do bệnh truyền nhiễm, có bệnh lây cho cả đàn và lây sang người qua thai, nhau, dịch âm hộ và sữa chưa đun sôi. Chỉ xét nghiệm mới biết đúng nguyên nhân. Bài này đi qua dấu hiệu sảy thai, các bước làm ngay, nhóm nguyên nhân thường gặp, cách chăm bò mẹ sau đó và việc phòng cho cả đàn. Thuốc men và xét nghiệm là việc của thú y.
Sảy thai, chết phôi, đẻ non: phân biệt cho đúng
Sảy thai là khi thai bị tống ra ngoài trước khi có thể sống được. Ở bò, người ta thường dùng từ này cho các trường hợp mất thai từ khoảng tháng thứ hai trở đi tới trước khoảng tháng thứ chín. Mất thai trong khoảng sáu tuần đầu thường được gọi là chết phôi sớm: phôi nhỏ được cơ thể hấp thu lại, người nuôi không thấy gì ngoài việc bò lên giống lại muộn.
Đẻ non là khi bê ra sớm hơn ngày dự kiến nhưng có thể sống được nếu được chăm kỹ; còn thai chết lưu là thai đã chết trong bụng nhưng chưa được tống ra, có khi khô lại trong tử cung và chỉ phát hiện khi bò quá ngày đẻ mà không có dấu hiệu gì.
Phân biệt các tình huống này giúp bạn kể cho thú y đúng chuyện đã xảy ra. Một con bò "lên giống lại ở tháng thứ ba sau khi đã khám có chửa" là một ca mất thai cần được ghi nhận như sảy thai, dù không ai thấy thai rơi ra. Đàn có nhiều ca như vậy cũng cần tìm nguyên nhân như đàn có thai sảy rõ ràng.
Ở hộ nuôi bò thả bãi, nhiều ca sảy thai không ai thấy vì thai rơi ngoài đồng, bị chó, quạ, chim ăn mất trong vài giờ. Dấu hiệu duy nhất là bò về chuồng với âm hộ bẩn, đuôi dính dịch, hoặc vài tuần sau bụng không lớn như mong đợi. Vì thế, với bò chửa từ tháng thứ năm trở đi, nhìn kỹ vùng mông, đuôi mỗi khi bò về chuồng là thói quen đáng có. Ghi lại những gì thấy được, kể cả khi không chắc, để khi thú y hỏi bạn có thông tin cụ thể.
Dấu hiệu bò sắp sảy hoặc vừa sảy thai
Thấy thai hoặc nhau. Dấu hiệu rõ nhất là thai nhỏ, nhau thai hoặc màng thai nằm trong chuồng, ngoài bãi, hoặc dính ở mông, đuôi bò. Thai ở những tháng đầu nhỏ, dễ bị bỏ qua trong rơm hoặc bị chó tha mất.
Dịch và máu ở âm hộ. Dịch đỏ, nâu, đục, có khi lẫn máu chảy ra từ âm hộ ở bò đang chửa là dấu hiệu bất thường, cần gọi thú y ngay cả khi chưa thấy thai. Lót một nắm rơm sạch phía sau chỗ bò nằm giúp bạn dễ thấy dịch, máu hay mảnh màng thai.
Bò rặn, bồn chồn. Bò chửa rặn như đẻ, đứng lên nằm xuống liên tục, cong lưng, cong đuôi khi chưa tới ngày.
Bầu vú phát triển bất ngờ. Ở bò chửa giữa kỳ, bầu vú to lên, căng đột ngột có thể là dấu hiệu sắp sảy hoặc đẻ non.
Bò lên giống lại. Bò đã được xác nhận có chửa mà lại có biểu hiện lên giống, hoặc khám lại không còn thai, cho thấy đã mất thai dù không ai thấy.
Có khi bò không biểu hiện gì. Không ít ca bò vẫn ăn uống bình thường, không sốt. Vì vậy, thấy thai trong chuồng là phải xử lý theo đúng các bước dưới đây, không vì bò khoẻ mà xem nhẹ.
Việc phải làm ngay khi phát hiện bò sảy thai
Làm theo thứ tự, ưu tiên an toàn cho người và giữ được bằng chứng cho thú y.
- Đeo găng tay cao su, tốt nhất găng dài; đeo khẩu trang nếu có. Không để trẻ em, người đang mang thai tiếp xúc với thai, nhau, dịch.
- Gom thai, nhau, màng thai vào túi ni lông dày, buộc kín, cho vào thêm một túi nữa. Để ở chỗ mát, có che, xa tầm chó mèo, chờ thú y hướng dẫn có cần lấy mẫu không.
- Tách bò vừa sảy ra một chỗ riêng, có nước và thức ăn, không cho tiếp xúc với bò chửa khác.
- Gọi thú y cơ sở hoặc thú y quen. Kể rõ bò chửa tháng thứ mấy, bò có sốt, bỏ ăn không, gần đây có đổi thức ăn, mua bò mới, cho phối với đực lạ, tiêm phòng gì không. Chụp vài tấm ảnh thai và nhau trước khi buộc túi; ảnh giúp thú y hình dung trước khi tới, nhất là khi họ không đến ngay được.
- Dọn rơm, chất độn dính dịch, rắc vôi hoặc dùng chất sát trùng theo hướng dẫn cho chỗ bò đã nằm; không xịt nước áp lực mạnh làm văng dịch.
- Sau khi thú y lấy mẫu hoặc cho phép, chôn sâu thai và nhau ở chỗ xa nguồn nước, rắc vôi, hoặc xử lý theo hướng dẫn của thú y.
- Tháo găng lộn trái, bỏ vào túi rác kín, rửa tay bằng xà phòng thật kỹ; giặt quần áo đã dính dịch.
- Ghi vào sổ: ngày, con bò, tháng chửa, mô tả thai, những gì đã làm, người đã báo.
Sữa của bò vừa sảy thai không nên dùng cho người hay cho bê uống khi chưa có ý kiến thú y. Với gia đình có thói quen uống sữa bò tươi, việc đun sôi sữa trước khi uống là nguyên tắc chung nên giữ mọi lúc.
Các nhóm nguyên nhân thường gặp
Nguyên nhân sảy thai ở bò rất đa dạng, và ở rất nhiều ca dù đã xét nghiệm vẫn không tìm được nguyên nhân chắc chắn. Bảng dưới chỉ giúp bạn hiểu vì sao thú y hỏi những câu họ hỏi.
| Nhóm | Ví dụ | Gợi ý khi nào nghi |
|---|---|---|
| Bệnh do vi khuẩn | Bệnh sảy thai truyền nhiễm do Brucella, bệnh xoắn khuẩn Leptospira | Nhiều bò sảy ở giữa và cuối kỳ, có bò mới nhập, chuột nhiều, nước ao tù |
| Bệnh do virus | Một số bệnh virus đường hô hấp và tiêu hoá của bò ảnh hưởng tới sinh sản | Đàn có bò sốt, chảy nước mũi, tiêu chảy trước đó |
| Bệnh do ký sinh trùng đơn bào | Một số loài có chó là vật chủ, lây qua thức ăn, nước nhiễm phân chó | Chó ra vào khu chứa thức ăn, ăn nhau thai |
| Bệnh lây qua phối trực tiếp | Một số mầm bệnh do đực giống mang theo | Nhiều bò phối với cùng một đực bị chết phôi, sảy sớm |
| Không truyền nhiễm | Chấn thương, ngã, bị húc; độc tố nấm mốc; cây độc; sốt cao; nắng nóng; thuốc dùng không đúng; song thai | Ca lẻ tẻ, có sự kiện rõ trước đó |
Bảng này không dùng để tự chẩn đoán. Cùng một biểu hiện có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, và xét nghiệm thai, nhau, máu bò mẹ mới phân biệt được. Đó là lý do thai và nhau cần được giữ lại đúng cách thay vì vứt bỏ ngay.
Bệnh lây sang người: không phải để dọa, mà để đeo găng
Một số bệnh gây sảy thai ở bò, dê, heo có thể lây sang người. Bệnh do Brucella là ví dụ hay được nhắc: ở người, bệnh có thể gây sốt kéo dài từng đợt, mệt mỏi, đau khớp, và việc điều trị kéo dài. Người hay nhiễm là người trực tiếp đỡ đẻ, xử lý thai sảy, nhau thai không đeo găng, hoặc uống sữa tươi chưa đun sôi. Bệnh do Leptospira cũng có thể lây qua nước tiểu gia súc và nước ao tù.
Biện pháp bảo vệ rất đơn giản và rẻ: găng tay, rửa tay, không ăn uống hay hút thuốc trong lúc xử lý, che vết xước trên tay, đun sôi sữa. Người đang mang thai trong nhà không nên tham gia xử lý thai sảy hay đỡ đẻ gia súc.
Nếu sau khi xử lý thai sảy mà bạn hoặc người nhà bị sốt kéo dài không rõ nguyên nhân, đau khớp, hãy đi khám và kể với bác sĩ về việc đã tiếp xúc với gia súc sảy thai. Thông tin này giúp bác sĩ nghĩ tới đúng hướng xét nghiệm.
Luật Thú y 2015 có quy định về việc khai báo dịch bệnh động vật và trách nhiệm của người chăn nuôi khi động vật có dấu hiệu mắc bệnh. Danh mục bệnh phải khai báo và cách khai báo có thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn; bạn kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi thú y cơ sở.
Chăm bò mẹ sau sảy thai và phòng cho cả đàn
Sau sảy thai, nhau thai có thể bị sót lại trong tử cung, nhất là khi bò sảy ở tháng giữa và cuối. Nếu sau khoảng nửa ngày tới một ngày mà nhau chưa ra hết, hoặc âm hộ chảy dịch hôi, bò sốt, bỏ ăn, cần thú y xử lý; không tự kéo nhau ra. Bò cần chỗ nằm khô sạch, nước và thức ăn ngon. Việc phối lại khi nào nên theo ý kiến thú y sau khi biết nguyên nhân và tình trạng tử cung.
Với cả đàn, những việc giảm nguy cơ sảy thai gồm: tiêm phòng theo lịch và hướng dẫn của cơ quan thú y địa phương; cách ly bò mới mua một thời gian và hỏi thú y về xét nghiệm trước khi nhập đàn; không cho chó ăn nhau thai, không để chó ra vào kho thức ăn; diệt chuột, không cho bò uống nước ao tù; kiểm thức ăn mốc; nếu phối trực tiếp, biết rõ nguồn gốc và tình trạng sức khoẻ của con đực.
Một ca sảy lẻ tẻ trong năm có thể không đáng lo. Nhưng từ hai ca trở lên trong thời gian ngắn ở cùng một đàn, hoặc nhiều hộ trong cùng xóm có bò sảy, là tín hiệu cần báo thú y để điều tra như một vấn đề của đàn, của vùng.
Sổ ghi chép là công cụ phòng bệnh bị đánh giá thấp nhất. Nếu sổ ghi đủ ngày phối, đực hoặc tinh đã dùng, kết quả khám thai, các lần tiêm phòng, nguồn mua bò và các ca sảy, thú y có thể khoanh vùng nguyên nhân nhanh hơn nhiều. Không có sổ, mỗi ca sảy là một câu chuyện kể theo trí nhớ, và những điểm chung giữa các ca thường bị bỏ lỡ.
Câu hỏi thường gặp
Bò sảy thai một lần thì lứa sau có dễ sảy nữa không?
Tuỳ nguyên nhân. Nếu do chấn thương hay một sự cố đơn lẻ, lứa sau thường bình thường. Nếu do bệnh truyền nhiễm hay tử cung bị tổn thương, nguy cơ có thể cao hơn. Đó là lý do nên tìm nguyên nhân với thú y thay vì chỉ phối lại ngay.
Có nên bán ngay con bò vừa sảy thai không?
Bán vội một con bò có thể mang mầm bệnh là chuyển rủi ro sang đàn khác, và bạn mất cơ hội biết đàn mình có bệnh hay không. Nên chờ thú y khám, xét nghiệm nếu cần, rồi mới quyết định giữ hay loại theo hướng dẫn.
Thai sảy có thể đem cho chó ăn được không?
Không. Thai, nhau và dịch có thể chứa mầm bệnh, và chó ăn nhau thai cũng là một cách để một số mầm bệnh gây sảy thai quay vòng trở lại đàn bò. Giữ thai trong túi kín chờ thú y, sau đó chôn sâu có rắc vôi hoặc xử lý theo hướng dẫn.
Bò sảy thai có cần tiêm thuốc ngay không?
Việc dùng thuốc gì, có cần hay không, do thú y quyết sau khi khám bò mẹ. Tự tiêm kháng sinh ngay có thể làm khó việc xét nghiệm tìm nguyên nhân và không giải quyết được gốc nếu nguyên nhân không phải vi khuẩn.
Làm sao biết bò bị sảy thai sớm khi không thấy thai?
Dấu hiệu thường gặp là bò đã được khám xác nhận có chửa nhưng sau đó lại lên giống, hoặc khám lại không còn thai. Ghi chép ngày phối, ngày khám thai và theo dõi lên giống lại là cách duy nhất để phát hiện những ca mất thai thầm lặng này.
Người nhà uống sữa của bò bị sảy thai thì có sao không?
Nếu sữa đã được đun sôi kỹ, nguy cơ giảm rất nhiều. Sữa tươi chưa đun sôi từ bò, dê có bệnh gây sảy thai là một đường lây đã biết. Nếu đã lỡ uống sữa sống và sau đó có sốt kéo dài, đau khớp, hãy đi khám và kể với bác sĩ.