Trâu chửa thường khoảng 10 đến 11 tháng, tức chừng 310 đến 330 ngày; trâu nội ở nước ta thường nằm về phía dài của khoảng này. Vì trâu lên giống kín đáo và hay được thả chung với trâu đực, nhiều hộ không biết chính xác ngày phối, nên cách chắc nhất để biết trâu có chửa và đang ở tháng thứ mấy là nhờ thú y khám qua trực tràng.
Chăm trâu chửa ở nông hộ có những chuyện riêng mà bò không có: trâu cần đầm tắm để chịu nóng, trâu vẫn được dùng để cày kéo ở nhiều vùng, và ở miền núi phía Bắc, mùa rét đậm là mối lo lớn với trâu chửa tháng cuối. Bài này đi qua từng chuyện đó, kèm các dấu hiệu bất thường cần gọi thú y.
Vì sao lịch đẻ của trâu khó đoán hơn bò
Trâu cái lên giống kín: kêu ít, ít nhảy lên con khác, dịch nhầy có khi chỉ thấy khi trâu nằm. Nhiều trâu lên giống chủ yếu vào ban đêm và rạng sáng. Ở nhiều vùng, trâu còn có xu hướng sinh sản theo mùa, lên giống rộ vào những tháng mát. Người nuôi vì vậy thường không biết trâu lên giống lúc nào, chỉ biết trâu đã "đi với đực" khi thả đồng.
Hệ quả là trên sổ của nhiều hộ không có ngày phối, hoặc chỉ có một ngày ước chừng. Cộng thêm thời gian mang thai dài và dao động khá rộng, ngày đẻ dự kiến của trâu thường chỉ là một khoảng vài tuần. Điều đó không sao, miễn là bạn biết mình đang ở khoảng nào để chuẩn bị.
Nếu muốn có lịch chắc hơn, cách làm là quản lý trâu đực: không thả đực đi theo đàn suốt năm mà chỉ cho gặp khi phát hiện trâu cái lên giống, hoặc dùng thụ tinh nhân tạo ở nơi có dẫn tinh viên làm cho trâu. Ghi ngày phối rồi cộng khoảng 10 tháng rưỡi là có mốc dự kiến.
Nếu đàn được thả chung với đực, một cách bù lại là ghi những gì quan sát được: ngày thấy đực theo sát một trâu cái, ngày thấy dịch nhầy dính đuôi, ngày trâu cái bỗng kêu nhiều. Những dòng ghi này không thay được ngày phối thật, nhưng khi đối chiếu với kết quả khám thai, chúng giúp thu hẹp khoảng ngày đẻ dự kiến.
Biết trâu đã có chửa
Không thấy lên giống lại. Với trâu, dấu hiệu này kém tin cậy hơn ở bò vì trâu lên giống kín. Trâu không chửa vẫn có thể "im lặng" nhiều tháng, nhất là vào mùa nóng hoặc khi trâu gầy.
Khám qua trực tràng. Đây là cách phổ biến và chắc nhất ở nông hộ, do thú y hoặc dẫn tinh viên có tay nghề làm, thường cho kết quả tin được từ khoảng tháng thứ hai trở đi và ước được tháng chửa. Trâu cần được cố định chắc chắn khi khám.
Siêu âm. Ở nơi có máy, siêu âm qua trực tràng thấy thai sớm hơn và phân biệt được thai sống. Dịch vụ cho trâu chưa phổ biến bằng cho bò; bạn hỏi thú y huyện cũ, nay là trạm chăn nuôi và thú y ở khu vực.
Bụng và bầu vú. Từ khoảng tháng thứ sáu, bảy, bụng trâu phình rõ hơn về bên phải. Bầu vú trâu, nhất là trâu tơ, thường chỉ phát triển rõ ở khoảng một hai tháng cuối, nên không dùng được để biết sớm.
Thai máy. Ở những tháng cuối, khi trâu nằm nghỉ hoặc vừa uống nước, có thể thấy thai đạp ở hông phải. Đây là dấu hiệu chắc nhưng đến rất muộn.
Trâu chửa còn cày kéo được tới khi nào
Ở nhiều vùng núi và trung du, trâu vẫn kéo cày, kéo gỗ, kéo xe. Trâu chửa khoẻ mạnh làm việc nhẹ vừa phải ở những tháng đầu nhìn chung không có hại, còn giúp trâu vận động. Rủi ro tăng dần theo tháng chửa. Bảng dưới đây là nguyên tắc thận trọng hay được khuyên.
| Giai đoạn | Việc nên | Việc tránh |
|---|---|---|
| Khoảng tháng 1 đến 6 | Làm việc nhẹ và vừa, có nghỉ giữa buổi, cho uống nước đủ | Làm quá sức giữa trưa nắng, roi vọt, kéo nặng lên dốc |
| Khoảng tháng 7 đến 8 | Chỉ việc nhẹ, ruộng bằng, thời gian ngắn | Kéo gỗ, kéo xe nặng, lội ruộng sâu lầy |
| Khoảng 2 tháng cuối | Nghỉ hẳn, cho vận động nhẹ bằng cách thả bãi gần | Mọi việc kéo nặng, đi đường đèo dốc trơn |
Mùa vụ thường dồn việc vào đúng lúc trâu chửa tháng cuối. Nếu nhà có một trâu chửa và mùa cày tới, nên tính trước chuyện thuê, mượn trâu khác hoặc máy làm đất, thay vì để trâu chửa gánh. Một ca sảy thai hay đẻ khó vì kiệt sức thiệt hại lớn hơn nhiều so với tiền thuê cày.
Khi cho trâu chửa làm việc nhẹ, để ý dấu hiệu mệt: thở dốc, sùi bọt mép, đứng lại không chịu đi, chảy nhiều nước mũi. Thấy những dấu hiệu này là cho nghỉ ngay, dắt vào bóng mát và cho uống nước.
Đầm tắm và chống nóng cho trâu chửa
Da trâu màu tối, tuyến mồ hôi ít hơn bò, nên trâu chịu nắng kém và cần đầm tắm hoặc vũng nước để làm mát. Trâu chửa thiếu chỗ đầm vào mùa hè thường ăn ít, gầy đi, và nóng kéo dài có liên quan tới việc trâu sinh sản kém. Ở nơi không có ao, đầm, có thể làm hố đầm bằng đất sét giữ nước, hoặc dội nước lên mình trâu vài lần trong buổi trưa.
Với trâu chửa tháng cuối, chọn chỗ đầm nông, bờ thoải, đáy không quá trơn và không có cành cây, đá nhọn. Trâu nặng nề lội xuống vũng sâu bờ dốc có thể trượt ngã, khó đứng dậy. Không để trâu chửa đầm ở ao tù nước bẩn lâu ngày, vì nước tù có thể chứa mầm bệnh, trong đó có những bệnh liên quan tới sinh sản.
Bóng mát quan trọng không kém đầm tắm. Chỗ buộc trâu ban trưa nên có cây to hoặc mái che. Nước uống sạch, đủ phải luôn có ở chỗ trâu được buộc, không chỉ ở bến đầm. Trâu buộc dây ngắn giữa nắng, không với tới bóng mát và nước, là cảnh vẫn còn gặp và là một trong những cách nhanh nhất làm trâu chửa kiệt sức vào mùa hè.
Giữ ấm trâu chửa mùa rét đậm
Ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, Điện Biên, Sơn La, Tuyên Quang, những đợt rét đậm, rét hại có thể làm trâu bò yếu, gầy rộc, thậm chí chết rét. Trâu chửa tháng cuối và trâu vừa đẻ là nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất. Những việc nên làm trước và trong mùa rét:
- Từ đầu mùa, dự trữ rơm khô, cỏ ủ, thân cây ngô, cây chuối cho đủ những ngày không thể thả trâu ra đồng.
- Che chắn chuồng kín gió bằng bạt, phên, bao tải, nhưng chừa chỗ thông khí phía trên để không đọng hơi ẩm, khí độc.
- Lót nền chuồng bằng rơm khô dày, thay khi ướt; nền ẩm lạnh rút nhiệt của trâu nằm rất nhanh.
- Mặc áo cho trâu chửa bằng bao tải hoặc vải dày buộc quanh thân, buộc chắc nhưng không siết bụng.
- Những ngày rét đậm, không thả trâu đi rông lên rừng, núi cao; giữ trâu ở chuồng hoặc thả gần vào giờ trưa có nắng.
- Cho uống nước ấm hoặc nước không quá lạnh; trâu uống ít khi nước lạnh buốt, dẫn tới ăn ít.
- Tăng thức ăn có năng lượng như cám, ngô, thêm chút muối, để trâu có nhiệt chống rét.
- Theo dõi trâu mỗi ngày: run, bỏ ăn, nằm không dậy, đi xiêu vẹo là phải gọi thú y ngay.
Chính quyền và cơ quan chăn nuôi các địa phương miền núi thường có khuyến cáo phòng chống rét cho trâu bò mỗi mùa đông. Bạn theo dõi các khuyến cáo đó, vì chúng phù hợp với điều kiện cụ thể của vùng mình.
Thức ăn của trâu chửa
Trâu tận dụng được thức ăn thô xơ như rơm, cỏ đồng, thân cây ngô tốt hơn bò, nên ở nông hộ trâu chửa chủ yếu sống bằng thức ăn thô. Như bò, nhu cầu của trâu chửa tăng mạnh ở khoảng ba tháng cuối, khi nghé trong bụng lớn nhanh. Lúc này chỉ có rơm khô là không đủ; cần thêm cỏ tươi, cỏ ủ, rơm ủ, và một phần thức ăn tinh như cám, ngô nghiền nếu trâu gầy.
Muối và khoáng thường bị quên với trâu. Đá liếm hay một ít muối trộn vào thức ăn giúp trâu ăn ngon miệng và bổ sung khoáng. Trâu gặm đất, liếm tường, gặm xương là dấu hiệu thiếu khoáng.
Như mọi gia súc chửa, tránh thức ăn mốc, rơm ẩm thối, cây độc. Đổi sang khẩu phần mới từ từ trong vài ngày. Rơm là nguồn thức ăn chính của nhiều hộ, nhưng rơm khô nghèo đạm và khó tiêu; ủ rơm theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông, hoặc trộn thêm cỏ tươi, lá cây họ đậu, giúp trâu chửa ăn được nhiều và tiêu hoá tốt hơn. Rơm phơi chưa khô đem chất đống dễ mốc, cần kiểm trước khi cho ăn. Trâu không nên quá béo khi đẻ, nhưng ở điều kiện nông hộ, chuyện thường gặp hơn là trâu chửa gầy vào cuối mùa khô hoặc sau mùa rét.
Dấu hiệu bất thường ở trâu chửa và khi nào gọi thú y
Ở trâu, một vấn đề hay được nhắc tới là sa âm đạo trước khi đẻ: khi trâu nằm, một khối thịt màu hồng đỏ lòi ra khỏi âm hộ, lúc đầu tự thụt vào khi trâu đứng dậy, về sau có thể không thụt vào nữa. Khối này dễ bị bẩn, trầy xước, khô, lạnh, và nếu để lâu có thể ảnh hưởng tới ca đẻ. Khi thấy hiện tượng này, giữ cho chỗ nằm sạch, lót rơm cao phía sau để mông trâu cao hơn đầu khi nằm, và gọi thú y; không tự ấn đẩy vào hay khâu.
Ngoài ra, gọi thú y khi trâu chửa bỏ ăn, sốt, chảy dịch hoặc máu ở âm hộ, rặn khi chưa tới ngày, sảy thai, nằm không dậy được, hoặc đã quá xa khoảng ngày đẻ dự kiến. Khi xử lý thai sảy hay dịch, đeo găng và làm theo các bước như với bò, có trong bài sảy thai của danh mục này.
Không tự dùng thuốc dưỡng thai, thuốc kích thích theo lời mách. Mọi thuốc cho trâu chửa phải do thú y quyết. Khi gọi thú y, kể rõ trâu chửa khoảng tháng thứ mấy, dấu hiệu bắt đầu từ lúc nào, trâu còn ăn, còn nhai lại không; ở vùng xa, những thông tin này giúp người khám chuẩn bị đúng dụng cụ trước khi lên đường.
Câu hỏi thường gặp
Trâu bao lâu đẻ một lứa?
Ở điều kiện nông hộ, khoảng cách giữa hai lứa đẻ của trâu thường dài hơn bò, vì thời gian mang thai dài và trâu hay chậm lên giống lại sau đẻ, nhất là khi gầy hoặc phải làm việc nặng. Dinh dưỡng tốt sau đẻ và quản lý phối giống giúp rút ngắn khoảng cách này.
Trâu chửa lứa đầu có cần chăm khác không?
Trâu tơ chửa lứa đầu vẫn đang lớn, nên cần khẩu phần đủ cho cả mẹ lẫn thai, đồng thời được theo dõi kỹ hơn ở cuối kỳ vì dễ đẻ khó hơn trâu rạ. Không nên dùng trâu tơ đang chửa để cày kéo nặng.
Trâu chửa có nên cho đi đầm tắm hằng ngày không?
Có, nhất là mùa nóng. Đầm tắm giúp trâu làm mát và ăn ngon hơn. Chỉ cần chọn chỗ đầm nông, bờ thoải, nước không tù đọng, và ở tháng cuối thì để ý không cho trâu lội xuống chỗ sâu, trơn.
Áo bao tải cho trâu mặc có cần cởi ra ban ngày không?
Những ngày rét đậm kéo dài, có thể để áo cả ngày, chỉ cần kiểm tra áo không ướt, không siết bụng, không cọ xước da. Khi trời ấm lên hoặc trưa có nắng, nên cởi ra để da trâu khô thoáng, tránh ẩm mốc, ghẻ.
Có thể thụ tinh nhân tạo cho trâu không?
Có, ở một số địa phương có dẫn tinh viên làm cho trâu. Khó khăn lớn nhất là phát hiện trâu lên giống đúng lúc vì trâu lên giống kín. Bạn hỏi trạm chăn nuôi và thú y khu vực xem nơi mình có dịch vụ này không.
Trâu chửa bị sa âm đạo có tự khỏi sau đẻ không?
Nhiều trường hợp nhẹ sẽ hết sau khi đẻ, nhưng trong lúc chờ, khối sa ra dễ bị tổn thương và nhiễm trùng, có ca nặng lên nhanh. Vì vậy nên để thú y xem ngay từ đầu, giữ chỗ nằm sạch, và theo dõi sát tới khi trâu đẻ.