Dấu hiệu sớm nhất người nuôi tự thấy là bò không lên giống lại vào khoảng 18 đến 24 ngày sau khi phối; muốn chắc chắn bò đã có chửa thì cần thú y khám qua trực tràng hoặc siêu âm. Siêu âm thường cho kết quả tin được từ khoảng tuần thứ năm sau phối, khám qua trực tràng thường từ khoảng tuần thứ sáu đến tuần thứ tám, tuỳ tay nghề người khám.
Các dấu hiệu khác như bò hiền hơn, mập ra, bụng to bên phải, bầu vú phát triển đều đến muộn và không chắc. Bài này giúp bạn đọc đúng từng dấu hiệu theo thời gian, biết khi nào nên mời khám và vì sao không nên tự sờ nắn bò chửa.
Bò không lên giống lại: dấu hiệu đầu tiên nhưng chưa phải bằng chứng
Sau một lần phối, nếu bò không đậu thai, nó thường lên giống lại sau một chu kỳ, tức khoảng ba tuần. Vì vậy cách theo dõi rẻ nhất là đánh dấu khoảng ngày 18 đến 24 sau phối và quan sát kỹ trong những ngày đó, nhất là sáng sớm và chiều tối. Bò không có biểu hiện gì là tín hiệu tốt đầu tiên.
Nhưng "không thấy lên giống" không có nghĩa là "đã có chửa". Có ba lý do khiến bò không chửa mà vẫn không lên giống lại: bò lên giống ngầm, biểu hiện yếu mà người nuôi không nhận ra; bò bị chết phôi sớm sau vài tuần nên kỳ lên giống đến muộn hơn; hoặc bò có vấn đề ở buồng trứng, tử cung khiến chu kỳ ngừng. Ở hộ nuôi một hai con bò cột riêng, khả năng bỏ sót kỳ lên giống lại càng cao.
Chiều ngược lại cũng có: một tỷ lệ nhỏ bò đã có chửa vẫn có biểu hiện giống lên giống. Nếu đem bò đó đi phối tiếp, nhất là thụ tinh nhân tạo, thủ thuật có thể làm hỏng thai. Đó là lý do dẫn tinh viên giỏi thường hỏi kỹ lịch phối trước khi làm.
Để việc quan sát ngày 18 đến 24 có giá trị, bạn nên cho bò ra sân hoặc bãi chung ít nhất hai lần mỗi ngày trong khoảng đó, mỗi lần chừng nửa giờ, và nhờ người nhà cùng để ý vào buổi tối. Ghi lại cả những biểu hiện nhỏ như kêu nhiều, âm hộ ướt, dịch nhầy dính đuôi. Một dòng ghi "không thấy gì" có giá trị hơn nhiều so với việc không ghi.
Các dấu hiệu người nuôi tự thấy theo thời gian
Bảng sau xếp các dấu hiệu theo thời điểm chúng thường xuất hiện. Càng về sau dấu hiệu càng rõ, nhưng lúc đó cũng đã muộn để xử lý sớm một con bò không đậu.
| Thời điểm sau phối | Dấu hiệu | Độ tin cậy |
|---|---|---|
| Khoảng ngày 18 đến 24 | Không có biểu hiện lên giống lại | Trung bình, dễ bị lên giống ngầm đánh lừa |
| Tháng thứ 2 đến 4 | Bò điềm tĩnh hơn, ăn tốt, lông mượt hơn | Thấp, bò khoẻ không chửa cũng vậy |
| Từ khoảng tháng thứ 5 | Bụng phình dần về phía bên phải, nhìn từ phía sau | Trung bình, bò ăn no cũng phình |
| Khoảng tháng thứ 5 đến 6 ở bò tơ | Bầu vú to dần, núm vú căng hơn | Khá, nhưng bò tơ béo cũng có bầu vú mỡ |
| Khoảng tháng thứ 7 trở đi | Thấy thai cử động ở hông phải khi bò uống nước hoặc nằm nghỉ | Cao, nhưng đã rất muộn |
Nếu chỉ dựa vào các dấu hiệu này, một con bò không đậu có thể bị nuôi không suốt bốn năm tháng trước khi người nuôi nhận ra. Với hộ nhỏ, mỗi tháng bò không chửa là một tháng mất đi trong vòng đời sinh sản của nó.
Các cách khám thai của thú y
Khám qua trực tràng. Người khám đưa tay đeo găng dài vào trực tràng để sờ tử cung, buồng trứng qua thành ruột. Đây là cách phổ biến, không cần máy, cho kết quả tin được từ khoảng tuần thứ sáu đến tám trở đi, và người có tay nghề còn ước được tuổi thai. Kết quả phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm người khám.
Siêu âm. Đầu dò được đưa vào trực tràng, hình ảnh tử cung hiện trên máy. Siêu âm có thể thấy túi thai và tim thai sớm hơn sờ tay, thường từ khoảng tuần thứ năm, phân biệt được thai sống hay chết, đôi khi thấy song thai. Hiện nhiều trạm và cơ sở thú y tư nhân có máy siêu âm cầm tay.
Xét nghiệm máu hoặc sữa. Một số phòng xét nghiệm có kỹ thuật phát hiện chất do nhau thai tiết ra trong máu hay sữa bò. Cách này cần lấy mẫu, gửi đi và chờ kết quả, phù hợp với trại bò sữa hơn là hộ nuôi vài con; bạn hỏi thú y địa phương xem nơi mình có dịch vụ này không.
Những cách dân gian. Các mẹo như nhỏ nước tiểu vào hoá chất, ấn vào lưng xem bò có võng xuống, xem lông xoáy, đều không có cơ sở tin cậy. Đừng dựa vào chúng để quyết định có phối lại hay không.
Lịch khám thai hợp lý cho hộ nuôi vài con bò
Không cần khám nhiều lần. Một lịch đơn giản dưới đây đủ để phát hiện sớm bò không đậu và tránh phiền hà cho bò đang chửa.
- Ngày phối: ghi ngày, giờ, tinh hoặc đực đã dùng, người phối.
- Ngày 18 đến 24: quan sát lên giống lại mỗi sáng và chiều; nếu bò lên giống, báo dẫn tinh viên phối lại và ghi lần phối mới.
- Khoảng tuần thứ 6 đến 8 (hoặc sớm hơn nếu có siêu âm): mời thú y khám thai lần đầu. Hẹn ngay khi phối để không quên, và nhắc người khám mang theo găng dài, nước rửa, chất bôi trơn của họ.
- Nếu kết quả có chửa: ghi ngày đẻ dự kiến, chuyển bò sang chế độ chăm bò chửa.
- Nếu không chửa: hỏi thú y luôn về buồng trứng và tử cung của bò, theo dõi kỳ lên giống tới để phối lại.
- Khoảng tháng thứ 5 đến 7: có thể khám lại một lần nếu bò từng sảy thai, từng phối nhiều lần, hoặc bạn nghi ngờ thai có vấn đề.
Mỗi lần khám nên khám cho nhiều con cùng lúc nếu được, vừa đỡ công đi lại cho thú y vừa giúp bạn nhìn tổng thể đàn: tỷ lệ đậu thấp bất thường là dấu hiệu cần xem lại từ khâu phát hiện lên giống tới thức ăn.
Những kết quả khám dễ gây bối rối
Có lần khám tuần thứ sáu thấy có thai, đến tháng thứ ba khám lại thì không còn. Đây là chết phôi hoặc sảy thai sớm: thai ngừng phát triển và được cơ thể bò hấp thu lại, nhiều khi không để lại dấu vết gì bên ngoài. Hiện tượng này xảy ra ở một tỷ lệ nhất định trong đàn bò khoẻ, nhưng nếu gặp ở nhiều con thì cần thú y tìm nguyên nhân, có thể từ bệnh, từ thức ăn nhiễm nấm mốc hoặc từ nắng nóng kéo dài.
Có trường hợp tử cung chứa dịch hoặc mủ, người khám thiếu kinh nghiệm có thể nhầm với thai sớm. Siêu âm giúp phân biệt rõ hơn sờ tay vì nhìn thấy được phôi và tim thai. Vì vậy khi kết quả sờ tay còn mơ hồ ở tuần thứ sáu, cách hợp lý là hẹn khám lại sau hai ba tuần chứ không vội kết luận.
Cũng có khi người nuôi chắc chắn bò đã chửa vì "bụng to cả tháng nay", nhưng khám thì không có thai. Thường đó là bò ăn nhiều thức ăn thô, dạ cỏ to, hoặc bò béo. Tin vào kết quả khám thay vì vào mắt, và đưa bò vào lịch theo dõi lên giống ngay hôm đó.
Vì sao không nên tự sờ nắn hay thọc tay khám bò chửa
Khám qua trực tràng trông có vẻ đơn giản, nhưng thao tác sai có thể làm rách niêm mạc ruột, gây chảy máu, và nếu làm thô bạo vào tháng thứ hai thứ ba có thể làm tổn thương thai. Người có chuyên môn được học cách sờ nhẹ, đúng vị trí, trong thời gian ngắn. Người nuôi tự làm theo video trên mạng không có cảm giác tay để biết mình đang chạm vào đâu.
Ấn mạnh vào bụng phải để "dò thai" ở những tháng cuối cũng không nên. Bò có thể đá, húc người, và cú va chạm không cần thiết với thai không mang lại thông tin gì mà thú y không làm được an toàn hơn. Nếu muốn tự theo dõi, hãy dừng ở việc nhìn: dáng bụng nhìn từ phía sau, bầu vú, thai máy ở hông phải khi bò nằm nghỉ yên vào buổi trưa. Những quan sát này không làm phiền bò và vẫn có giá trị khi ghi đều đặn.
Ngoài ra còn chuyện an toàn cho người: dịch và phân của bò có thể mang mầm bệnh lây sang người, trong đó có bệnh gây sảy thai. Thú y đeo găng dài, rửa tay, sát trùng là có lý do. Nếu bạn phải tiếp xúc với dịch âm hộ hay thai sảy, hãy đeo găng, chi tiết có ở bài sảy thai trong danh mục này.
Kết quả "không chửa" thì làm gì tiếp
Một kết quả không chửa ở lần khám đầu không phải chuyện lớn, nhưng nên được dùng làm dịp xem lại. Bạn hỏi thú y ba câu: buồng trứng có hoạt động bình thường không, tử cung có dấu hiệu viêm không, và theo người khám, bò đang ở giai đoạn nào của chu kỳ. Ba câu trả lời này cho biết nên chờ kỳ lên giống tới để phối lại hay cần xử lý trước.
Kế đó, xem lại khâu phát hiện lên giống và giờ phối. Nhiều ca không đậu đến từ việc phối quá sớm hoặc quá muộn so với lúc bò đứng yên. Nếu bò đã không đậu từ ba lần trở lên mà chu kỳ vẫn đều, đó là trường hợp riêng, có bài phân tích ở danh mục này.
Cuối cùng, ghi kết quả vào sổ cạnh lần phối. Qua vài năm, sổ cho bạn biết con bò nào đậu dễ, con nào khó, và đó là cơ sở để quyết định giữ lại hay thay con cái sinh sản thay vì cảm tính.
Nếu tỷ lệ không đậu cao ở nhiều con cùng lúc, đừng chỉ nhìn từng con. Nên ngồi với thú y xem lại những thứ chung của cả đàn: khẩu phần trong mấy tháng qua có thiếu, có nấm mốc không; chuồng có quá nóng không; con đực hoặc nguồn tinh dùng chung có vấn đề không; người phát hiện lên giống có đổi không. Nguyên nhân chung của đàn thường dễ sửa hơn và có lợi hơn nhiều so với chữa từng con.
Câu hỏi thường gặp
Bò phối được một tháng, bụng chưa to, có phải chưa đậu không?
Không. Ở tháng đầu và tháng thứ hai, thai còn rất nhỏ, bụng bò không thay đổi gì nhìn thấy được. Bụng to lên là do dạ cỏ và thức ăn nhiều hơn là do thai. Muốn biết sớm, chỉ có cách nhờ thú y khám qua trực tràng hoặc siêu âm.
Bò đã có chửa mà vẫn lên giống thì có phối lại không?
Một số ít bò có chửa vẫn biểu hiện như lên giống. Nếu bò đã được khám xác nhận có chửa, đừng cho phối hay thụ tinh nhân tạo, vì thủ thuật có thể làm hỏng thai. Khi không chắc, nhờ thú y khám trước khi quyết định phối.
Siêu âm sớm có hại cho thai bò không?
Siêu âm qua trực tràng do người có chuyên môn làm nhẹ nhàng, thời gian ngắn, nhìn chung được xem là an toàn. Rủi ro nằm ở thao tác thô bạo hoặc khám quá lâu chứ không ở sóng siêu âm. Chọn người khám có kinh nghiệm và để bò được cố định trong giá chắc chắn.
Bò tơ bầu vú to có chắc là đã chửa không?
Không chắc. Bò tơ ăn nhiều tinh bột, quá béo cũng tích mỡ ở bầu vú. Bầu vú do chửa thường to dần đều, núm căng, đến cuối kỳ có thể rỉ dịch. Nếu bò tơ chưa từng được phối mà bầu vú to nhanh, nên nhờ thú y xem.
Khám thai có cần nhịn ăn cho bò không?
Thường không cần nhịn ăn. Thú y sẽ móc bớt phân trong trực tràng trước khi khám. Điều quan trọng hơn là có chỗ cố định bò chắc chắn như giá gióng hoặc cột vững, có người giữ đầu, để bò không xoay người làm hại người khám và chính nó.
Mấy lần khám thai trong một lứa là đủ?
Với bò khoẻ, một lần khám xác nhận ở khoảng tuần thứ sáu đến tám là đủ cho hầu hết hộ nuôi. Bò từng sảy thai, bò quý hay bò có biểu hiện bất thường có thể khám lại ở giữa kỳ. Khám quá dày không cần thiết và làm bò căng thẳng.