Chấm điểm thể trạng là cách đánh giá con vật gầy hay béo bằng mắt nhìn và tay sờ lên một số điểm xương, thường theo thang 1 đến 5, trong đó 1 là rất gầy và 5 là rất béo. Phần lớn con cái nên có điểm khoảng 3, tức là vừa phải, vào lúc phối. Con quá gầy thường chậm lên giống và khó đậu; con quá béo cũng khó đậu, dễ đẻ khó và về sau ít sữa.
Điểm thể trạng hữu ích hơn cân nặng khi chọn thời điểm phối, vì hai con cùng cân có thể một con to khung mà gầy, một con nhỏ khung mà béo. Bài này hướng dẫn cách sờ chấm điểm cho bò, dê và heo nái, mức nên nhắm khi phối, và cách đưa con vật về mức vừa trong vài tuần trước khi phối mà không cần thuốc. Các mốc điểm là tham khảo; mỗi loài, mỗi giống có thang chi tiết riêng, nên hỏi thêm cán bộ chăn nuôi địa phương.
Điểm thể trạng là gì và khác cân nặng ra sao
Cân nặng cho biết con vật nặng bao nhiêu, nhưng không cho biết phần nặng đó là khung xương, cơ hay mỡ. Một con bò cái khung to có thể nặng hơn con khác mà vẫn gầy; một con dê nhỏ con có thể nhẹ cân mà đã béo. Điểm thể trạng nhìn thẳng vào lượng mỡ và cơ phủ trên những chỗ xương dễ sờ, nên phản ánh tình trạng dự trữ năng lượng của con vật, thứ quyết định nhiều tới sinh sản.
Cách làm chung cho mọi loài là sờ và nhìn vài điểm cố định: xương sống lưng, các mỏm xương nhô ra hai bên vùng thắt lưng, xương hông, xương ụ ngồi, gốc đuôi. Con gầy thì các xương này lộ rõ, sờ thấy sắc cạnh; con béo thì chúng bị mỡ phủ kín, phải ấn mạnh mới thấy. Từ đó người chấm cho một điểm trên thang, thường từ 1 đến 5, có nơi chia nửa điểm.
Giá trị lớn nhất của điểm thể trạng là theo dõi xu hướng. Một con bò cái giảm từ 3 xuống 2 trong hai tháng nuôi con là tín hiệu cần bổ sung thức ăn trước khi phối lại. Một nái hậu bị tăng từ 3 lên 4 trước phối là tín hiệu đang cho ăn quá tay. Chấm cùng một người, cùng một cách, mỗi tháng một lần là đủ để thấy những thay đổi đó. Ghi điểm vào sổ cạnh ngày phối, sau vài mùa bạn sẽ thấy rõ con nào đậu tốt ở mức điểm nào.
Vì sao gầy hay béo đều làm khó đậu
Con quá gầy. Cơ thể thiếu năng lượng dự trữ sẽ ưu tiên duy trì sự sống hơn là sinh sản. Biểu hiện thường gặp là chậm lên giống, lên giống yếu, khó phát hiện, phối nhiều lần mới đậu. Con vật gầy mang thai còn dễ sinh con nhẹ cân và ít sữa nuôi con.
Con quá béo. Mỡ tích nhiều làm rối loạn hoạt động sinh sản, con vật có thể lên giống không đều hoặc khó đậu. Mỡ quanh đường sinh làm hẹp lối ra, tăng nguy cơ đẻ khó. Con cái quá béo lúc đẻ còn dễ gặp vấn đề chuyển hoá sau đẻ và giảm ăn.
Thay đổi thể trạng đột ngột. Con vật đang sút cân nhanh, chẳng hạn bò mẹ sau đẻ nuôi con mà thiếu cỏ, thường khó lên giống lại dù điểm chưa quá thấp. Ngược lại, con đang lên cân đều, dù điểm hơi thấp, thường có kết quả phối tốt hơn con đứng cân.
Điểm vừa phải không phải đẹp mắt. Nhiều người nuôi thích con vật tròn trịa, lông mượt, coi đó là khoẻ. Nhưng với con cái chuẩn bị phối, tròn trịa thường đã là hơi béo. Mức nên nhắm là sờ thấy xương nhưng không sắc, nhìn không lộ khung.
Cách sờ chấm điểm thể trạng cho bò
Với bò, người chấm thường đứng phía sau và bên hông con bò, nhìn rồi sờ theo thứ tự dưới đây. Làm khi bò đứng yên, đã được buộc chắc, người chấm đứng ở vị trí an toàn, tránh đứng ngay sau chân sau.
- Nhìn từ phía sau: vùng giữa xương hông và ụ ngồi lõm sâu hay phẳng, có đầy mỡ không.
- Sờ các mỏm xương ngang ở vùng thắt lưng, chỗ trước xương hông: thấy rõ từng mỏm sắc cạnh là gầy; phải ấn mới thấy là vừa; không sờ thấy là béo.
- Sờ xương sống lưng: nhô lên thành gờ rõ là gầy; sờ thấy nhưng có lớp phủ là vừa.
- Sờ quanh gốc đuôi và ụ ngồi: hõm sâu hai bên gốc đuôi là gầy; có mỡ đầy, thậm chí ụ lên thành túi mỡ là béo.
- Nhìn xương sườn: thấy rõ nhiều xương sườn là gầy; thấy lờ mờ một hai xương sườn cuối là vừa.
- Gộp lại thành một điểm trên thang 1–5 và ghi vào sổ cùng ngày chấm.
Với bò cái chuẩn bị phối, nhiều tài liệu khuyến nông nhắm mức khoảng 3, có thể dao động nửa điểm tuỳ giống. Bò tơ lứa đầu không nên béo quá mức này vì dễ đẻ khó. Vài lần đầu, nhờ cán bộ thú y hoặc người nuôi lâu năm chấm cùng để so tay, vì cảm giác “sờ thấy xương khi ấn nhẹ” của mỗi người có thể khác nhau.
Thang 1–5 mô tả chung
Bảng dưới mô tả chung cho gia súc nhai lại và heo, để bạn dễ hình dung. Mỗi loài có chi tiết riêng, nhưng hướng là như nhau.
| Điểm | Nhìn và sờ | Ý nghĩa khi định phối |
|---|---|---|
| 1 – rất gầy | Xương sống, xương hông, xương sườn lộ rõ, sờ sắc cạnh | Chưa phối, cần nuôi lại và mời thú y xem nguyên nhân |
| 2 – gầy | Xương dễ thấy, phủ mỏng | Nên cải thiện vài tuần trước khi phối |
| 3 – vừa | Sờ thấy xương khi ấn nhẹ, đường nét mềm | Mức nên nhắm cho phần lớn con cái khi phối |
| 4 – béo | Phải ấn mạnh mới thấy xương, có mỡ tích quanh gốc đuôi | Giảm dần khẩu phần năng lượng, tăng vận động |
| 5 – rất béo | Không sờ thấy xương, mỡ đóng thành túi | Khó đậu, rủi ro đẻ khó cao; hỏi thú y |
Đừng cố đẩy một con từ 2 lên 3 hay từ 4 xuống 3 trong một tuần. Thể trạng thay đổi chậm; một điểm thường cần nhiều tuần mới dịch chuyển được một cách lành mạnh. Đó là lý do nên chấm từ sớm, ngay khi biết con cái sẽ được phối trong một hai tháng tới, chứ không phải vào tuần định phối.
Dê và cừu: sờ vùng thắt lưng là chính
Dê và cừu có lông che, nên nhìn bằng mắt dễ bị đánh lừa, nhất là cừu lông dày. Cách chấm chủ yếu dựa vào tay. Điểm sờ quan trọng nhất là vùng thắt lưng ngay sau xương sườn cuối: đặt bàn tay ngang lưng, ngón cái ở một bên, các ngón khác ở bên kia, cảm nhận gờ xương sống ở giữa và các mỏm xương ngang chìa ra hai bên.
Ở con gầy, gờ xương sống sắc như lưỡi dao, các mỏm ngang lộ rõ, ngón tay luồn xuống dưới mỏm ngang dễ dàng. Ở con vừa, gờ xương sống tròn hơn, có lớp cơ phủ đầy giữa xương sống và mỏm ngang. Ở con béo, gần như không phân biệt được các mỏm, lưng phẳng và đầy. Nhiều người nuôi dê còn sờ thêm vùng xương ức trước ngực, nơi dê tích mỡ khá rõ.
Với dê cái và cừu cái chuẩn bị phối, mức nhắm thường là khoảng giữa thang, tương tự bò. Cách nuôi vỗ vài tuần trước phối mà nhiều hộ làm thực chất là đưa con cái hơi gầy lên mức vừa và giữ chúng đang lên cân đều vào lúc phối. Nuôi vỗ không có nghĩa là vỗ béo; một đàn dê cái điểm 4 trở lên trước mùa phối là dấu hiệu khẩu phần đang thừa.
Heo nái: thể trạng lúc cai sữa quyết định lần phối kế tiếp
Với heo nái, chấm điểm thể trạng đặc biệt quan trọng ở hai thời điểm: nái hậu bị trước lần phối đầu, và nái rạ lúc cai sữa con. Người nuôi sờ dọc xương sống lưng, xương hông và vùng gốc đuôi, theo thang 1–5 như trên. Nhiều trại nhắm nái hậu bị ở mức khoảng 3 khi phối, không để béo vì nái tơ béo dễ yếu chân và đẻ khó.
Nái rạ nuôi con thường sút thể trạng vì phần lớn năng lượng đi vào sữa. Nái sụt quá nhiều trong thời gian nuôi con, xuống mức 2 hoặc thấp hơn lúc cai sữa, thường chậm lên giống lại và lứa sau đẻ ít con hơn. Vì vậy chấm điểm nái lúc giữa kỳ nuôi con giúp bạn bổ sung thức ăn sớm, thay vì đợi tới lúc cai sữa mới phát hiện.
Một số trại lớn đo độ dày mỡ lưng bằng máy siêu âm cầm tay để có con số chính xác hơn. Với nông hộ, bàn tay và cuốn sổ là đủ: chấm đều, ghi lại, so sánh qua các lứa. Nái mà lứa nào cũng sụt điểm nhiều có thể cần xem lại lượng ăn khi nuôi con, chất lượng cám, nước uống, hoặc nhiệt độ chuồng làm nái ăn kém.
Đưa con cái về mức vừa trước khi phối
Các cách dưới đây đều là điều chỉnh việc nuôi, không dùng thuốc. Mức tăng giảm cụ thể nên bàn với cán bộ chăn nuôi vì phụ thuộc loài, giống và nguồn thức ăn.
- Con gầy: tẩy giun sán theo hướng dẫn thú y trước, vì nuôi một con nhiễm giun là nuôi cho giun. Sau đó tăng dần thức ăn xanh chất lượng, thêm thức ăn bổ sung, đảm bảo khoáng và nước sạch.
- Con gầy vì bệnh: tiêu chảy kéo dài, ho, viêm móng, viêm vú cũ, răng hỏng làm ăn kém. Mời thú y khám trước khi tăng khẩu phần.
- Con béo: giảm dần thức ăn tinh, giữ đủ thức ăn thô để con vật no; tăng vận động như thả bãi, dắt đi ăn. Không cắt khẩu phần đột ngột.
- Đàn không đều: chia nhóm theo thể trạng để cho ăn khác nhau; con yếu ăn chung với con mạnh thường bị lấn và ngày càng gầy.
- Thời gian: bắt đầu điều chỉnh ít nhất vài tuần trước lần phối dự kiến, chấm lại mỗi tuần hoặc hai tuần.
- Ghi lại: điểm lúc phối, kết quả đậu hay không, để sau vài mùa biết đàn nhà mình đậu tốt nhất ở mức nào.
Nếu con cái đã ở mức vừa trong vài chu kỳ mà vẫn không lên giống hoặc không đậu, nguyên nhân có thể nằm ở chỗ khác. Lúc đó, mời bác sĩ thú y khám thay vì tiếp tục chỉnh khẩu phần.
Câu hỏi thường gặp
Chấm điểm thể trạng có cần dụng cụ gì không?
Không cần. Chỉ cần bàn tay, mắt nhìn và một cuốn sổ ghi. Điều quan trọng là chấm cùng một cách mỗi lần, tốt nhất cùng một người chấm, để so sánh được. Trại lớn có thể dùng máy đo mỡ lưng cho heo, nhưng với nông hộ cách sờ tay đã đủ dùng.
Con cái điểm 2,5 có phối được không?
Thường vẫn phối được, nhất là nếu con vật đang lên cân đều và ăn tốt. Điều cần tránh là phối con đang sút cân hoặc con quá gầy ở mức 1–2. Nếu nghi ngờ, hỏi thú y hoặc cán bộ chăn nuôi xem trực tiếp.
Bò cái đã béo có nên nhịn ăn để giảm nhanh trước phối không?
Không nên. Cắt ăn đột ngột làm bò stress, có thể gây rối loạn chuyển hoá và càng khó lên giống. Giảm dần thức ăn tinh, giữ đủ cỏ, tăng vận động trong nhiều tuần. Thể trạng nên đi xuống từ từ, không đổi nhanh trong vài ngày.
Mỗi loài có thang điểm riêng không?
Có. Bò sữa, bò thịt, dê, cừu, heo đều có hướng dẫn chấm riêng, có nơi dùng thang 1–5, có nơi dùng thang 1–9 cho bò thịt. Nguyên lý giống nhau: sờ lượng mỡ và cơ phủ trên các điểm xương. Hỏi cán bộ chăn nuôi địa phương để dùng thang quen thuộc ở vùng.
Con vật mang thai thì chấm điểm có ý nghĩa gì?
Có, nhưng mục đích khác: để giữ con mẹ không gầy quá hay béo quá trước khi đẻ. Lúc gần đẻ, bụng to làm nhìn dễ nhầm, nên dựa vào sờ lưng, hông, gốc đuôi. Chăm sóc trong thời gian mang thai có bài riêng trên trang.
Chấm bao lâu một lần là đủ?
Với con cái chuẩn bị phối, mỗi tuần hoặc hai tuần một lần trong khoảng một hai tháng trước phối. Ngoài ra, chấm ở các mốc quan trọng: sau đẻ, giữa kỳ nuôi con, lúc cai sữa. Ghi lại mỗi lần để thấy xu hướng tăng hay giảm.