Tinh heo dạng lỏng thường được giữ ở nhiệt độ mát ổn định, phổ biến trong khoảng 15 đến 18 độ C theo hướng dẫn của nơi cung cấp, tránh nắng, tránh xóc mạnh, và dùng trước hạn ghi trên liều. Tinh heo chịu lạnh rất kém: cho vào ngăn mát tủ lạnh gia đình là cách nhanh nhất làm hỏng cả lô liều.
Khác với tinh bò đông lạnh nằm trong bình nitơ của dẫn tinh viên, tinh heo pha loãng thường được hộ nuôi nái nhận về và tự giữ vài ngày cho tới lúc phối. Vì vậy chất lượng liều tinh khi vào tử cung nái nằm trong tay chính người nuôi. Bài này nói về khâu giữ tinh; còn thao tác đưa tinh vào cho nái là việc của người đã được tập huấn, không bàn ở đây.
Liều tinh heo pha loãng là gì và vì sao nó "mong manh"
Tinh dịch lấy từ heo đực giống ở trạm hoặc trại được kiểm tra dưới kính hiển vi, rồi pha với một dung dịch gọi là môi trường pha loãng. Môi trường này cung cấp chất nuôi, giữ độ pH và bảo vệ màng tế bào tinh trùng, giúp một lần lấy tinh chia ra được nhiều liều. Mỗi liều thường đóng trong túi hoặc chai nhựa mềm, trên có ghi mã đực, ngày lấy tinh và hạn dùng.
Ở nhiệt độ mát vừa phải, tinh trùng heo giảm hoạt động, tiêu hao ít năng lượng nên sống được vài ngày. Nóng lên, tinh trùng hoạt động mạnh và cạn năng lượng nhanh. Lạnh quá, màng tế bào tinh trùng heo bị tổn thương, hiện tượng thường gọi là sốc lạnh; tinh trùng heo được biết là nhạy với lạnh hơn tinh trùng bò rất nhiều.
Chính vì vậy, giữ tinh heo không phải là "càng lạnh càng tốt" như giữ thực phẩm. Mục tiêu là một mức mát đều, ít dao động, từ lúc nhận tới lúc phối. Mỗi lần nhiệt độ chao lên chao xuống là một lần tinh trùng hao đi, mà nhìn túi tinh bằng mắt thì không thấy khác gì.
Ngoài nhiệt độ, tinh trùng heo còn sợ ánh nắng, sợ va đập mạnh, và sợ tiếp xúc với những thứ lạ như nước, cồn, xà phòng còn sót trên dụng cụ. Vì vậy mọi thứ chạm vào liều tinh, từ tay người tới ống phối, phải sạch và khô. Một giọt cồn sát trùng dính vào đầu ống cũng đủ làm chết một phần tinh trùng ngay tại chỗ.
Giữ tinh ở đâu trong nhà: so sánh các cách hay gặp
Hộ nuôi vài nái thường không có tủ chuyên dụng. Bảng dưới so các cách người ta hay dùng, theo mức độ giữ được nhiệt độ ổn định.
| Cách giữ | Ưu điểm | Rủi ro |
|---|---|---|
| Tủ bảo quản tinh chuyên dụng có điều chỉnh nhiệt | Nhiệt độ ổn định, cài được mức theo hướng dẫn | Cần điện ổn định, cần kiểm tra nhiệt kế định kỳ |
| Thùng xốp đặt trong phòng mát, có nhiệt kế | Rẻ, dùng được vài ngày nếu phòng mát đều | Phòng nóng lên buổi trưa thì thùng nóng theo |
| Ngăn mát tủ lạnh gia đình | Có sẵn | Quá lạnh so với tinh heo, dễ gây sốc lạnh; không nên dùng |
| Để trên kệ trong chuồng | Tiện tay | Nhiệt độ dao động theo ngày đêm, bụi bẩn, ánh sáng |
| Thùng xốp có đá lạnh bỏ trực tiếp | Mát nhanh | Liều sát đá bị lạnh quá, liều xa đá lại ấm; nhiệt không đều |
Dù dùng cách nào, một chiếc nhiệt kế ghi được mức cao nhất và thấp nhất trong ngày là món đáng mua nhất. Sáng nhìn số, biết đêm qua và trưa hôm qua liều tinh đã trải qua những gì, thay vì đoán.
Những thói quen giữ tinh đúng
Giữ một mức mát đều. Đặt thùng hoặc tủ ở chỗ mát nhất trong nhà, xa bếp, xa mái tôn hướng tây, không đặt sát tường nóng. Ghi nhiệt độ sáng và chiều; nếu thấy chao lệch nhiều, đổi chỗ đặt.
Đặt liều nằm, không chồng đè. Các liều nên nằm thoáng cạnh nhau, không chất chồng nặng lên nhau, để nhiệt trong thùng đều và túi không bị đè vỡ.
Đảo nhẹ theo hướng dẫn. Tinh trùng có xu hướng lắng xuống đáy túi theo thời gian. Nhiều nơi cung cấp khuyên lật nhẹ từng liều một hai lần mỗi ngày để tinh trùng phân bố lại. Có loại môi trường pha loãng không cần đảo. Làm theo hướng dẫn đi kèm, và khi đảo thì lật nhẹ, không lắc mạnh.
Tránh ánh nắng và đèn mạnh. Ánh nắng trực tiếp vừa làm nóng vừa gây hại cho tinh trùng. Thùng nên có nắp, mở ra lấy liều rồi đậy ngay.
Dùng liều cũ trước. Xếp theo ngày lấy tinh, liều nào hạn gần thì dùng trước. Với nái cần phối nhiều lần, liều mới nhất nên dành cho lần phối có ý nghĩa nhất theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật.
Nhận tinh và chở về trại
Quãng đường từ trạm tinh hay từ xe giao tinh về tới chuồng là đoạn tinh dễ hỏng nhất, vì nắng và xóc. Ví dụ giả định một lần đi nhận tinh bằng xe máy:
- Chuẩn bị thùng xốp sạch có nắp, đã để trong phòng mát từ trước cho lòng thùng không nóng.
- Hỏi nơi giao về nhiệt độ giữ và cách chở; nếu cần vật giữ nhiệt, dùng loại được hướng dẫn, bọc kỹ, không để chạm trực tiếp vào liều tinh.
- Nhận liều, kiểm tra mã đực, ngày lấy tinh, hạn dùng, túi không rò, không phồng, màu và độ đục đều.
- Xếp liều vào thùng, chèn khăn sạch cho khỏi xô lệch, đậy nắp, buộc thùng chắc lên xe.
- Chạy đường bằng, tránh dừng lâu dưới nắng; nếu phải dừng, để thùng trong bóng râm.
- Về tới nơi, đưa ngay thùng vào chỗ giữ, ghi số liều và ngày nhận vào sổ.
Mùa hè, nên đi nhận tinh vào sáng sớm hoặc chiều muộn. Một chiếc thùng xốp để trên yên xe giữa trưa nắng có thể nóng lên rất nhanh dù đã đậy nắp.
Khi nào nên bỏ một liều tinh
Một liều tinh hỏng dùng vào nái không chỉ mất liều, mà còn mất cả một chu kỳ của nái. Nên bỏ hoặc báo nơi cung cấp khi gặp những trường hợp sau:
- Quá hạn dùng ghi trên liều, dù nhìn vẫn bình thường.
- Liều đã bị để ngăn mát tủ lạnh, bị dính đá hoặc bị để nắng một thời gian.
- Túi rò rỉ, phồng, có mùi lạ, màu khác thường hoặc vón cục không tan khi lật nhẹ.
- Không đọc được mã đực hay ngày lấy tinh, không biết liều này từ đâu.
- Thùng giữ tinh đã bị mất điện hoặc nóng lên kéo dài mà không biết bao lâu.
- Liều đã được mở nắp hoặc cắm ống rồi nhưng chưa dùng.
Tiếc một liều tinh mà dùng liều đáng ngờ thường đắt hơn nhiều: nái trượt, phải chờ thêm khoảng ba tuần, tốn thêm thức ăn và công chăm. Nếu nhiều liều cùng một lô trông bất thường, báo ngay nơi cung cấp, chụp ảnh liều và giữ lại để họ kiểm tra nếu cần.
Mất điện, nắng nóng kéo dài: xử lý thế nào
Mất điện khi dùng tủ bảo quản. Không mở cửa tủ liên tục để xem, vì mỗi lần mở là một lần hơi ấm tràn vào. Nếu mất điện ngắn, tủ đóng kín giữ được nhiệt một thời gian. Nếu kéo dài, chuyển liều sang thùng xốp đặt ở chỗ mát nhất nhà, có nhiệt kế, và ghi lại thời gian mất điện để báo nơi cung cấp khi cần.
Trưa nắng nóng, phòng nóng lên. Thùng xốp chỉ làm chậm sự thay đổi nhiệt, không giữ mát mãi. Những ngày oi nóng kéo dài, nên đặt thùng ở nơi có bóng râm và thông gió, có thể đặt trên nền gạch mát, không đặt trên gác hay sát mái. Nếu phải dùng vật giữ lạnh, bọc kỹ, đặt cách xa liều tinh và theo dõi nhiệt kế để tránh làm lạnh quá.
Mùa lạnh miền Bắc. Ngược với mùa hè, những đêm rét đậm ở miền núi phía Bắc có thể làm phòng xuống thấp hơn mức tinh heo chịu được. Đừng để thùng tinh ở hiên nhà hay gian kho hở gió; đưa vào phòng kín gió, theo dõi nhiệt kế ban đêm.
Không chắc liều đã trải qua gì. Khi không biết liều đã bị nóng hay lạnh bao lâu, đó là liều đáng ngờ. Báo nơi cung cấp, hỏi có đổi được không, và cân nhắc việc dùng liều mới cho những nái quan trọng.
Sổ nhận và dùng tinh: mấy cột là đủ
Ghi chép nghe như việc của trại lớn, nhưng chính hộ nhỏ mới cần, vì mỗi nái trượt là một khoản mất lớn so với quy mô. Ví dụ giả định một dòng ghi cho mỗi liều:
| Cột | Ghi gì | Để làm gì |
|---|---|---|
| Ngày nhận | Ngày và giờ nhận về | Biết liều đã nằm ở nhà bao lâu |
| Mã đực, ngày lấy tinh, hạn | Chép từ liều | Dùng liều cũ trước, biết cha của heo con |
| Nhiệt độ cao nhất, thấp nhất | Đọc nhiệt kế mỗi sáng | Phát hiện ngày tinh bị nóng hay lạnh |
| Dùng cho nái nào, lần thứ mấy | Số nái, lần phối | Đối chiếu kết quả theo từng liều |
| Người phối | Tên người làm | Biết ai làm khi cần rút kinh nghiệm |
| Kết quả | Nái lên giống lại hay đậu, số con đẻ | Đánh giá lô tinh và cách giữ tinh |
Sau vài đợt, cuốn sổ cho thấy những điều mà trí nhớ không giữ được: tuần nào nhiệt độ lên cao thì đợt đó nái trượt nhiều, đực nào cho lứa đông con hơn, liều dùng sát hạn có kết quả kém hơn liều mới hay không.
Khi nái lên giống lại nhiều: xem lại khâu giữ tinh
Khi nhiều nái phối bằng tinh nhân tạo trong cùng một đợt mà lên giống lại, người nuôi hay nghi tinh dở hoặc nái có bệnh. Trước khi kết luận, hãy xem lại khâu giữ tinh của chính trại: thùng có bị nóng trưa không, có ai bỏ tinh vào tủ lạnh không, liều có bị dùng sát hạn không, đường chở về có dừng lâu dưới nắng không. Nhiệt kế ghi mức cao thấp và sổ nhận tinh lúc này là bằng chứng quý.
Đồng thời cũng xem lại thời điểm phối và cách phát hiện lên giống, vì đó là nguyên nhân hay gặp không kém. Nếu cả hai khâu đều ổn mà tỷ lệ trượt vẫn cao, cần báo cán bộ thú y kiểm tra đàn nái, và báo nơi cung cấp tinh để họ đối chiếu chất lượng lô tinh.
Với những trại có nhiều nái, ghi lại kết quả theo từng lô tinh và từng đực giúp tách được vấn đề nhanh: nếu chỉ nái phối bằng một lô cụ thể trượt nhiều, khả năng cao vấn đề nằm ở lô đó hoặc cách giữ lô đó.
Câu hỏi thường gặp
Tinh heo bảo quản ở nhiệt độ bao nhiêu?
Thường trong khoảng 15 đến 18 độ C, nhưng mức cụ thể tuỳ loại môi trường pha loãng, nên làm theo hướng dẫn của nơi cung cấp. Quan trọng hơn con số là nhiệt độ phải ổn định, không chao lên xuống theo ngày đêm.
Có để tinh heo trong tủ lạnh được không?
Không nên để trong ngăn mát tủ lạnh gia đình. Nhiệt độ ở đó thấp hơn nhiều so với mức tinh heo chịu được, dễ gây sốc lạnh làm tinh trùng hỏng. Tinh heo khác tinh bò, không giữ theo kiểu càng lạnh càng tốt.
Tinh heo dạng lỏng dùng được mấy ngày?
Tuỳ loại môi trường pha loãng, thường vài ngày tính từ ngày lấy tinh. Hạn dùng ghi trên mỗi liều là mốc cần theo. Liều càng gần ngày lấy tinh thì sức sống càng tốt, nên dùng liều cũ trước và không để sát hạn.
Có cần lắc liều tinh trước khi dùng không?
Không lắc mạnh. Nhiều nơi cung cấp khuyên lật nhẹ liều tinh vài lần để tinh trùng đã lắng phân bố đều lại. Lắc mạnh có thể làm tổn thương tinh trùng. Làm theo hướng dẫn đi kèm loại tinh bạn dùng.
Chở tinh heo xa bằng xe máy có được không?
Được, nếu dùng thùng cách nhiệt có nắp, liều được chèn chặt, không để chạm đá trực tiếp, tránh nắng và tránh dừng lâu. Nên đi vào giờ mát và đưa ngay vào chỗ giữ khi về tới nhà.
Liều tinh nhìn bình thường nhưng quá hạn vài giờ có dùng được không?
Không nên dùng. Tinh trùng hao dần theo thời gian mà mắt thường không thấy được. Một liều quá hạn có thể làm nái trượt, mất cả một chu kỳ, thiệt hại lớn hơn nhiều so với giá một liều tinh mới.