Bò cái tơ nên được phối lần đầu khi đã đạt khoảng 60–65% khối lượng của con cái trưởng thành cùng giống và đã lên giống đều vài chu kỳ, chứ không chỉ vì đã đủ một số tháng tuổi. Với bò vàng và bò lai nuôi ở nông hộ, mốc đó thường rơi vào khoảng 18–24 tháng tuổi; bò được nuôi tốt có thể tới sớm hơn, bò còi cọc thì muộn hơn nhiều. Trâu cái thành thục chậm hơn bò, lứa phối đầu thường khoảng 2,5–3 tuổi.
Các con số trên chỉ là khoảng tham khảo. Mỗi vùng, mỗi giống và mỗi cách nuôi cho ra một nhịp lớn khác nhau, nên trước khi cho bò tơ phối lần đầu, bạn nên nhờ cán bộ thú y hoặc cán bộ chăn nuôi ở xã xem thể trạng con bò. Phần dưới giải thích vì sao cân nặng quan trọng hơn tuổi, cách tự ước lượng cân khi nhà không có cân, và những dấu hiệu cho biết bò tơ đã thật sự sẵn sàng.
Vì sao cân nặng quan trọng hơn tháng tuổi
Một con bò tơ lên giống lần đầu chỉ có nghĩa là buồng trứng đã bắt đầu hoạt động. Điều đó không có nghĩa là khung chậu đã đủ rộng để đẻ một con bê, hay cơ thể đã đủ dự trữ để vừa nuôi thai vừa tiếp tục lớn. Bò cái phối lúc còn nhỏ phải chia dinh dưỡng cho hai việc cùng lúc: bản thân nó chưa hết tuổi lớn, trong bụng lại có thêm một bào thai đang cần ăn.
Vì vậy người làm giống thường lấy khối lượng cơ thể làm mốc chính. Nếu bò cái trưởng thành của giống đó nặng khoảng 300 kg, thì bò tơ nên đạt quanh 180–200 kg mới cho phối (ví dụ giả định để minh hoạ cách tính). Cách nhìn này giải thích vì sao hai con bò cùng tuổi trong cùng một xóm có thể phải phối cách nhau nửa năm: một con được ăn cỏ xanh đủ, có thêm thức ăn tinh lúc mùa khô; con kia chỉ thả gặm ven đường và lớn chậm.
Tháng tuổi vẫn có ích như một mốc nhắc việc. Khi bò tơ đã qua khoảng 15 tháng mà bạn chưa từng thấy nó lên giống, hoặc đã gần 2 tuổi mà vẫn còn nhỏ con, đó là lúc nên xem lại khẩu phần, giun sán và chuồng trại thay vì chờ thêm. Còn khi bò tơ mới chạm mốc tuổi mà người còn gầy, việc nên làm là nuôi cho đủ, không phải phối cho kịp.
Bò sữa là trường hợp riêng. Ở những hộ nuôi bò sữa có khẩu phần đầy đủ, bò tơ lớn nhanh và có thể tới mốc cân sớm hơn bò thịt nuôi thả khá nhiều; nhưng nguyên tắc vẫn giống nhau: so với khối lượng bò cái trưởng thành cùng giống, không nhìn tuổi đơn thuần. Nếu bạn đang nuôi bò sữa, cán bộ kỹ thuật của nơi thu mua sữa thường có bảng theo dõi tăng trọng cho bò tơ, nên hỏi họ để có mốc sát với đàn của mình.
Ước lượng cân nặng bò tơ khi nhà không có cân
Phần lớn nông hộ không có cân gia súc. Một cách quen thuộc trong giáo trình chăn nuôi bò ở Việt Nam là đo vòng ngực và dài thân chéo bằng thước dây rồi ước lượng khối lượng. Kết quả có sai số, nhưng đủ để theo dõi con bò có lớn lên qua từng tháng hay không.
- Cho bò đứng trên nền bằng phẳng, bốn chân thẳng, đầu không cúi ngẩng quá mức; đo vào buổi sáng trước khi cho ăn no để số đo ổn định hơn.
- Đo vòng ngực: vòng thước dây sát sau hai chân trước, đi qua chỗ hẹp nhất phía sau u vai, kéo vừa khít, không siết lún da. Ghi theo mét.
- Đo dài thân chéo: từ mỏm trước xương bả vai tới mỏm sau ụ ngồi, cũng ghi theo mét.
- Áp công thức hay dùng cho bò: khối lượng (kg) ≈ 88,4 × (vòng ngực)² × dài thân chéo. Ví dụ giả định: vòng ngực 1,4 m, dài thân chéo 1,1 m thì khối lượng ước khoảng 88,4 × 1,96 × 1,1 ≈ 190 kg.
- Đo lại mỗi tháng, cùng một người đo, cùng một chỗ đặt thước. Điều đáng tin nhất không phải con số tuyệt đối mà là con bò có tăng đều hay đứng cân.
Công thức này được xây trên bò thịt nuôi ở Việt Nam, áp cho trâu hay bò sữa cao sản sẽ lệch hơn. Nếu xã có điểm cân gia súc hoặc thương lái có cân treo, cân thật một lần để đối chiếu với số đo của bạn là cách hiệu chỉnh tốt.
Dấu hiệu bò tơ đã đủ sức chịu phối
Đã lên giống đều ít nhất hai, ba lần. Chu kỳ lên giống của bò thường khoảng 21 ngày. Bò tơ lên giống đều đặn cho thấy buồng trứng đã hoạt động ổn định; lần lên giống đầu tiên thường yếu và khó đậu.
Khung hông rộng, mông nở. Nhìn từ phía sau, hai mỏm hông cách nhau rộng, vùng ụ ngồi không bó hẹp. Khung chậu hẹp là nguy cơ đẻ khó ở lứa đầu, nhất là khi con bê to.
Thể trạng vừa phải. Sờ dọc sống lưng và xương sườn thấy được nhưng không lộ hẳn ra; không có mỡ đóng dày ở gốc đuôi. Bò quá gầy khó đậu, bò quá béo dễ đẻ khó và ít sữa.
Chân móng vững, đi lại bình thường. Khi phối trực tiếp, con cái phải đỡ sức nặng của con đực. Bò tơ đau chân, móng nứt hoặc khập khiễng nên được chữa khỏi trước.
Tính tình đã ổn định. Bò tơ quá nhát, hay hoảng khi bị buộc, bị sờ vào mông sẽ khó phối và càng khó đỡ đẻ sau này. Tập cho bò quen với việc buộc, dắt, sờ vào hông và đuôi từ vài tháng trước giúp lần phối đầu nhẹ nhàng hơn cho cả người lẫn con.
Không có bệnh đang mắc. Bò đang tiêu chảy, ho, ghẻ lở, viêm âm đạo có dịch bất thường thì chưa phối. Hỏi thú y xã về lịch tiêm phòng bắt buộc ở địa phương để tiêm đủ trước khi bò mang thai.
Phối quá sớm hay quá muộn: mỗi bên trả giá thế nào
Hai sai lầm hay gặp nhất ở nông hộ đi theo hai hướng ngược nhau. Bảng dưới so sánh để bạn thấy vì sao mốc “vừa đủ” đáng chờ.
| Tình huống | Chuyện thường xảy ra | Hệ quả về lâu dài |
|---|---|---|
| Phối khi bò tơ còn nhỏ, còi | Đẻ lứa đầu khó, nhiều ca phải gọi thú y can thiệp; bò mẹ ít sữa | Bò cái chậm lớn, khung nhỏ suốt đời; lứa sau chậm lên giống lại |
| Phối đúng mốc cân và thể vóc | Lứa đầu đẻ thuận hơn, bò mẹ đủ sữa nuôi bê | Bò tiếp tục lớn, nhịp đẻ đều hơn qua các lứa |
| Để quá lâu mới phối, bò tích mỡ | Khó đậu thai, phải phối nhiều lần; đẻ có thể khó vì mỡ quanh đường sinh | Mất nhiều tháng nuôi không có bê, số lứa cả đời ít đi |
Đừng đọc bảng này như lời hứa năng suất. Nó chỉ cho thấy hướng rủi ro: phối sớm làm hại con bò, phối quá muộn làm hao công nuôi. Mốc nằm giữa hai đầu đó tuỳ giống và tuỳ đàn của bạn.
Chọn đực hay tinh cho lứa đầu của bò tơ
Với bò cái phối lần đầu, câu hỏi quan trọng không phải con đực nào to đẹp nhất mà là con bê sinh ra có lọt qua khung chậu của bò mẹ hay không. Bò tơ chưa từng đẻ, đường sinh còn hẹp, nên người làm giống thường chọn đực hoặc tinh có tầm vóc tương đương hoặc chỉ nhỉnh hơn con cái một chút, tránh những dòng nổi tiếng là cho bê sơ sinh rất to.
Nếu dùng thụ tinh nhân tạo, bạn nên báo rõ với dẫn tinh viên rằng đây là bò tơ lứa đầu, khung còn nhỏ, để họ tư vấn loại tinh phù hợp. Nếu dùng bò đực trong xóm, nên tránh con đực quá nặng so với bò tơ vì khi nhảy dễ làm bò cái trượt ngã, đau chân. Và đừng quên hỏi con đực đó có phải là bố hay anh em cùng cha với bò tơ của bạn không: ở những xóm dùng chung một con đực nhiều năm, chuyện này xảy ra thường hơn người ta nghĩ.
Lứa đầu là lứa để bò mẹ đẻ an toàn. Những lứa sau, khi khung chậu đã nở và bò đã trưởng thành, mới là lúc tính chuyện dùng đực hay tinh to con hơn để lấy bê lớn.
Trâu cái tơ: chậm hơn bò và hay bị bỏ qua
Trâu thành thục chậm hơn bò và biểu hiện lên giống cũng kín đáo hơn nhiều. Trâu cái tơ có thể lên giống mà chỉ hơi bồn chồn, âm hộ hơi sưng, chảy chút dịch trong vào ban đêm hoặc sáng sớm, nên người nuôi rất dễ bỏ qua. Nhiều hộ tưởng trâu tơ “chưa lên giống bao giờ”, thật ra là đã lên mà không ai thấy.
Lứa phối đầu của trâu cái thường khoảng 2,5–3 tuổi, tuỳ giống và cách nuôi; trâu được chăn thả tốt, có bãi đầm tắm mát mùa nóng thường tới mốc sớm hơn trâu bị nhốt và thiếu cỏ. Cũng như bò, thể vóc và cân nặng quan trọng hơn số năm. Một con trâu tơ còn gầy, lông xơ, chưa đầy đặn phần mông thì nên nuôi thêm.
Trâu cũng nhạy với nắng nóng hơn bò vì da đen và ít tuyến mồ hôi. Mùa hè oi bức, trâu lên giống yếu và khó đậu hơn, nên ở nhiều vùng người ta để ý phối trâu vào những tháng mát. Nếu trâu tơ đã quá 3 tuổi mà bạn chưa ghi nhận lần lên giống nào, hãy mời thú y khám thay vì tiếp tục chờ.
Một đến hai tháng trước lần phối đầu nên làm gì
Lần phối đầu dễ thành công hơn khi con bò đã được chuẩn bị từ trước. Những việc dưới đây không cần thuốc đặc biệt nào, chủ yếu là sắp xếp lại việc nuôi.
- Ghi lại từng lần lên giống của bò tơ: ngày nào, biểu hiện ra sao. Chỉ cần hai ba lần ghi là bạn đoán được lần kế tiếp để chuẩn bị đực hoặc gọi dẫn tinh viên.
- Tẩy giun sán và tiêm phòng theo hướng dẫn của thú y xã, làm xong trước khi phối để không phải xử lý khi bò đã mang thai.
- Giữ khẩu phần đều: cỏ xanh đủ, nước sạch không giới hạn, có đá liếm hoặc khoáng theo tư vấn. Bò tơ đang gầy thì tăng dần thức ăn từ vài tuần trước, không dồn ăn đột ngột.
- Xem lại chân móng: sửa móng dài, chữa vết loét ở kẽ móng nếu có.
- Tách khỏi bò đực sớm nếu bạn nuôi chung: bò tơ để chung với bò đực từ nhỏ rất dễ bị phối lén khi còn quá non, và chính đực đó có thể là bố của nó.
- Chuẩn bị sổ ghi cho con bò: số tai hoặc tên, ngày sinh, mẹ là con nào, bố là đực hay tinh gì nếu biết.
Khi mọi thứ đã sẵn, việc chọn đúng thời điểm phối trong kỳ lên giống và cách phối là phần việc tiếp theo, có hướng dẫn riêng trên trang.
Câu hỏi thường gặp
Bò tơ mới 14 tháng đã lên giống rõ, có nên phối luôn không?
Lên giống sớm là dấu hiệu tốt về sức lớn, nhưng chưa đủ để phối. Hãy ước lượng cân nặng bằng thước dây và so với khối lượng bò mẹ hoặc bò cái trưởng thành cùng giống trong xóm. Nếu chưa tới khoảng 60% thì nên chờ thêm vài chu kỳ, nuôi cho đầy đặn rồi mới phối.
Bò tơ đã 2 tuổi mà vẫn nhỏ con, có phối được không?
Không nên vội. Bò quá tuổi mà còn nhỏ thường do thiếu ăn kéo dài, nhiễm giun sán hoặc bệnh mạn tính. Phối lúc này dễ dẫn tới đẻ khó và bò mẹ kiệt sức. Mời thú y khám, chỉnh lại khẩu phần vài tháng, khi bò lên cân rõ rệt mới tính chuyện phối.
Công thức đo vòng ngực có dùng cho trâu được không?
Có thể dùng để theo dõi xu hướng tăng hay giảm, nhưng con số tuyệt đối sẽ lệch vì trâu có tỷ lệ thân hình khác bò. Với trâu, cách tốt nhất là đo đều hằng tháng để xem con vật có lớn lên không, và cân thật ở điểm cân khi có dịp để đối chiếu.
Bò tơ lứa đầu nên phối trực tiếp hay thụ tinh nhân tạo?
Cả hai đều được. Thụ tinh nhân tạo giúp bạn chọn được tinh phù hợp với bò tơ và tránh con đực có quan hệ họ hàng. Phối trực tiếp thì cần con đực không quá to và đã biết rõ lý lịch. Quan trọng là chọn đực hay tinh cho bê sơ sinh vừa phải.
Có thuốc nào giúp bò tơ phối sớm hơn không?
Trang không hướng dẫn dùng thuốc hay hormone để đẩy nhanh việc phối. Bò tơ đủ ăn, sạch giun, chuồng thoáng sẽ tự tới mốc. Nếu bò quá tuổi mà không lên giống, việc cần làm là mời bác sĩ thú y khám, vì có thể có nguyên nhân bệnh lý cần chẩn đoán.
Bò tơ phối rồi mà vẫn lên giống lại thì sao?
Bò lên giống lại sau khoảng ba tuần thường là chưa đậu. Ghi lại ngày, phối lại ở kỳ đó. Nếu phối hai ba lần liên tiếp vẫn không đậu, nên nhờ thú y khám xem đường sinh dục có vấn đề gì, đồng thời xem lại thể trạng và thời điểm phối.