Bò lên giống đều đặn, được phối từ ba lần trở lên mà vẫn không đậu thai, trong khi không có bệnh gì rõ ràng, thường do một trong bốn nhóm nguyên nhân: phối sai thời điểm, tinh hoặc đực giống có vấn đề, đường sinh dục của bò cái có vấn đề nhẹ như viêm tử cung kín, hoặc dinh dưỡng và nóng làm phôi chết rất sớm.
Muốn tìm đúng nguyên nhân, bạn cần sổ phối và một lần khám kỹ của thú y. Bài này giúp bạn đọc sổ để khoanh vùng trước, biết thú y sẽ kiểm tra gì, và những việc người nuôi tự sửa được. Trường hợp bò không lên giống hoặc chậm lên giống sau đẻ là chuyện khác, thuộc danh mục nhận biết lên giống.
Thế nào là bò "lì" và vì sao cần gọi đúng tên
Trong chăn nuôi bò, người ta dùng cách gọi bò phối lại nhiều lần, hay ở nông thôn hay gọi là bò lì, cho những con bò có chu kỳ lên giống đều, biểu hiện bình thường, không có bệnh rõ ràng, nhưng đã được phối từ khoảng ba lần trở lên mà không đậu. Khác với bò không lên giống, bò lì vẫn "làm đủ" mọi biểu hiện, chỉ là không chửa. Người nuôi vì thế hay nghĩ "bò lên giống tốt thế thì chắc tại tinh", trong khi nguyên nhân có thể nằm ở chính con bò.
Gọi đúng tên quan trọng vì nó quyết định hướng tìm. Bò không lên giống thường hướng về buồng trứng, thể trạng, dinh dưỡng sau đẻ. Bò lì thì hướng về thời điểm phối, chất lượng tinh, môi trường tử cung, ống dẫn trứng, và giai đoạn sống còn của phôi trong những tuần đầu. Hai nhóm này có lúc chồng lên nhau, nhưng bắt đầu đúng chỗ giúp tiết kiệm nhiều thời gian.
Cũng cần nhớ: ngay cả trong đàn bò khoẻ được quản lý tốt, không phải lần phối nào cũng đậu. Một con bò không đậu một hai lần là chuyện bình thường. Bò tơ lứa đầu và bò vừa đẻ chưa lâu cũng hay cần thêm một lần phối. Chỉ khi lặp lại từ ba lần trở lên, hoặc khi nhiều con trong đàn cùng gặp, mới đáng xem là có vấn đề cần tìm.
Bốn nhóm nguyên nhân và cách nhận ra
Bảng dưới gom các nguyên nhân thường được nhắc tới trong tài liệu chăn nuôi thú y thành bốn nhóm. Mỗi nhóm có những manh mối riêng trong sổ và trong cách bò biểu hiện.
| Nhóm | Ví dụ | Manh mối hay gặp |
|---|---|---|
| Thời điểm phối | Phối quá sớm hoặc quá muộn so với lúc bò đứng yên; phát hiện lên giống nhầm con | Giờ phối trong sổ cách xa giờ thấy đứng yên; người phát hiện lên giống mới |
| Tinh và đực giống | Tinh bảo quản không đúng, rã đông sai; đực giống giảm sức sinh sản, mang mầm bệnh | Nhiều bò dùng cùng một nguồn tinh hoặc cùng một đực đều không đậu |
| Đường sinh dục bò cái | Viêm tử cung nhẹ không có mủ rõ; ống dẫn trứng bị tắc, dính; rụng trứng chậm | Dịch nhầy lên giống đục, có vẩn; bò từng đẻ khó, sót nhau |
| Dinh dưỡng, nóng, chết phôi sớm | Thiếu năng lượng sau đẻ, thiếu khoáng vi lượng, khẩu phần thừa đạm; nắng nóng; thức ăn mốc | Không đậu dồn vào mùa nóng; bò gầy; khoảng cách lên giống lại dài bất thường |
Phần lớn trường hợp có nhiều hơn một nguyên nhân cùng lúc. Ví dụ, một con bò gầy sau đẻ, bị viêm tử cung nhẹ, lại được phối vào mùa nóng thì mỗi yếu tố chỉ làm giảm khả năng đậu một chút, cộng lại thành không đậu ba bốn lần liên tiếp.
Đọc sổ phối để khoanh vùng trước khi gọi thú y
Khoảng cách giữa hai lần lên giống. Bò lên giống lại sau khoảng 18 đến 24 ngày kể từ lần phối gợi ý trứng không được thụ tinh hoặc phôi chết rất sớm. Lên giống lại sau khoảng 25 đến 35 ngày gợi ý đã có phôi nhưng phôi chết muộn hơn. Khoảng cách ngắn bất thường, dưới 18 ngày, hoặc rất dài, khoảng 40 ngày trở lên, thường do phát hiện nhầm hoặc bỏ sót một kỳ lên giống.
Giờ phối so với giờ thấy đứng yên. Nếu sổ cho thấy lần nào cũng phối ngay khi vừa thấy bò kêu, hoặc phối khi bò đã qua kỳ, vấn đề có thể nằm ở thời điểm. Chuyện nên phối bao nhiêu giờ sau khi thấy bò đứng yên có bài riêng ở danh mục phối giống.
Ai phối, tinh gì, đực nào. Nếu các lần không đậu đều cùng một người làm, một loại tinh, một đực, hướng nghi về phía đó. Nếu đổi người, đổi tinh mà vẫn không đậu, hướng về phía con bò.
Mùa và thức ăn. Các lần không đậu dồn vào những tháng nóng, hoặc vào giai đoạn đổi sang lô thức ăn, cỏ ủ mới, là manh mối về môi trường và dinh dưỡng.
Lịch sử lứa trước. Bò từng đẻ khó, sót nhau, sảy thai, hoặc chảy dịch hôi kéo dài sau đẻ có nguy cơ viêm tử cung kéo dài cao hơn.
Thú y sẽ kiểm tra những gì
Khi bạn mời thú y vì bò lì, mang theo sổ phối là việc quan trọng nhất; hẹn khám vào lúc bò đang lên giống hoặc vài ngày sau đó thường cho nhiều thông tin hơn. Thú y thường hỏi lịch sử đẻ, các lần phối, khẩu phần, rồi khám qua trực tràng để đánh giá tử cung, buồng trứng: tử cung có to, dày, chứa dịch không; buồng trứng có thể vàng, nang trứng bình thường không. Siêu âm, nếu có, cho thấy rõ hơn tình trạng tử cung và các cấu trúc trên buồng trứng.
Thú y cũng có thể quan sát dịch nhầy khi bò lên giống: dịch trong, kéo sợi là bình thường; dịch đục, có vẩn trắng hoặc mủ gợi ý viêm. Trong một số trường hợp, thú y lấy mẫu dịch, mẫu máu để xét nghiệm bệnh, hoặc đề nghị kiểm tra nguồn tinh, kiểm tra đực giống nếu đang phối trực tiếp.
Việc điều trị, có dùng thuốc hay can thiệp gì, ở thời điểm nào, là quyết định của thú y dựa trên kết quả khám. Người nuôi không nên tự mua thuốc bơm tử cung, thuốc hormone theo lời mách về dùng cho bò lì: dùng sai thuốc, sai thời điểm có thể làm rối chu kỳ thêm, và với bò đã có chửa mà tưởng không chửa thì có thể gây sảy thai.
Những việc người nuôi tự sửa được
Trong bốn nhóm nguyên nhân, có nhiều việc nằm trong tay người nuôi, không cần thuốc:
- Quan sát lên giống ít nhất hai lần mỗi ngày, sáng sớm và chiều tối, ghi giờ thấy bò đứng yên chứ không chỉ ghi ngày.
- Báo dẫn tinh viên sớm, kể đúng giờ thấy, để họ chọn giờ phối hợp lý; không giục phối ngay chỉ vì tiện lịch.
- Giữ thể trạng bò không quá gầy sau đẻ: tăng chất lượng khẩu phần trong khoảng hai ba tháng đầu sau đẻ, khi bò vừa tiết sữa vừa chuẩn bị phối lại.
- Bổ sung khoáng bằng đá liếm hoặc premix theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật, nhất là ở vùng đất nghèo khoáng.
- Làm mát chuồng mùa nóng, có bóng mát ở chỗ buộc, nước uống đủ; nếu được, tránh dồn lịch phối vào tuần nóng gắt nhất.
- Loại thức ăn mốc, kiểm cỏ ủ trước khi cho ăn, không cho bò ăn quá nhiều thức ăn giàu đạm mà thiếu năng lượng.
- Chăm kỹ bò sau đẻ: theo dõi ra nhau, dịch hôi, sốt, để phát hiện sớm viêm tử cung thay vì để nó âm thầm kéo sang các lần phối.
Những việc này không làm bò đậu ngay lần phối tới, nhưng nâng tỷ lệ đậu của cả đàn qua thời gian. Chúng cũng giúp phân biệt: nếu đã làm đủ mà một con vẫn lì trong khi cả đàn đậu tốt, vấn đề nhiều khả năng nằm ở riêng con đó.
Khi nhiều bò trong đàn cùng không đậu
Một con bò lì là chuyện của con bò đó. Nhiều con cùng không đậu trong một khoảng thời gian thì gần như chắc chắn có nguyên nhân chung, và tìm nguyên nhân chung có lợi hơn nhiều so với chữa từng con. Những thứ dùng chung trong đàn là nơi bắt đầu: nguồn tinh, người phối, con đực, khẩu phần, lô thức ăn, nguồn nước, chuồng và mùa.
Hãy lập một bảng nhỏ: mỗi dòng một lần phối không đậu, các cột là ngày, con bò, người phối, tinh hoặc đực, lô thức ăn đang dùng, thời tiết tuần đó. Chỉ cần mười mấy dòng là bạn thường thấy cột nào lặp lại. Ví dụ giả định: bảy trong chín lần không đậu rơi vào cùng một tháng nóng và cùng một lô cỏ ủ; hướng nghi lúc này rõ hơn hẳn so với nghi từng con bò.
Khi có nhiều ca, cũng nên nghĩ tới bệnh lây trong đàn, nhất là khi đàn phối trực tiếp với một đực dùng chung trong xóm, hoặc gần đây có nhập bò mới. Đây là lúc nên mời thú y xem xét cả đàn và lấy mẫu xét nghiệm nếu cần, thay vì xử lý lẻ tẻ.
Khi nào nên cân nhắc thay con bò cái
Không có con số chung cho mọi hộ. Quyết định giữ hay thay một con bò lì phụ thuộc vào tuổi bò, giá trị di truyền, sản lượng sữa nếu là bò sữa, chi phí nuôi mỗi tháng không có bê, và ý kiến thú y sau khi khám. Một con bò trẻ, khoẻ, chỉ bị viêm nhẹ có khả năng hồi phục tốt sau điều trị. Một con bò lớn tuổi, đã điều trị nhiều đợt mà không cải thiện, ống dẫn trứng bị tổn thương, thì cơ hội thấp hơn.
Một cách nghĩ đơn giản là đặt mốc trước: ví dụ giả định, hộ quyết định cho bò thêm hai chu kỳ phối sau khi đã điều trị theo hướng dẫn của thú y, nếu vẫn không đậu thì loại. Có mốc trước giúp tránh tình trạng nuôi một con bò không chửa hết tháng này qua tháng khác vì tiếc.
Nếu bán bò lì, hãy nói rõ tình trạng cho người mua. Bò không đậu vì bệnh có thể mang mầm bệnh sang đàn khác; bán mà giấu là đẩy rủi ro sang người khác, và cũng dễ dẫn tới tranh chấp về sau.
Trước khi quyết định, hãy hỏi thú y hai câu: khả năng hồi phục của con bò này theo đánh giá của họ ra sao, và nếu giữ thì cần làm gì trong mấy tháng tới. Câu trả lời giúp bạn so được chi phí, công chăm với cơ hội có bê, thay vì quyết theo cảm giác tiếc hay chán.
Câu hỏi thường gặp
Bò lì có phải do bò quá béo không?
Bò quá béo có thể gặp khó khăn sinh sản, nhưng ở nông hộ nước ta, bò gầy sau đẻ phổ biến hơn bò béo. Cả hai đầu đều không tốt. Nhìn thể trạng, xem sổ và nhờ thú y khám mới biết đâu là nguyên nhân chính của con bò cụ thể.
Đổi sang phối trực tiếp với bò đực có giúp bò lì đậu không?
Đôi khi đổi cách phối giúp loại trừ vấn đề về thời điểm hay chất lượng tinh. Nhưng phối trực tiếp với đực không rõ nguồn gốc có rủi ro lây một số bệnh qua đường sinh dục. Nếu muốn đổi, hãy bàn với thú y và biết rõ tình trạng sức khoẻ của con đực.
Phối hai lần trong một kỳ lên giống có tăng khả năng đậu không?
Ở một số trường hợp, khi khó xác định thời điểm rụng trứng, phối lặp có thể giúp. Nhưng nếu nguyên nhân là viêm tử cung hay chết phôi sớm thì phối lặp không giải quyết được. Bàn với dẫn tinh viên dựa trên sổ của con bò đó.
Bò lì có thể do con bê lứa trước đẻ khó không?
Có thể. Đẻ khó, sót nhau, can thiệp nhiều trong lúc đẻ làm tăng nguy cơ viêm tử cung, và viêm kéo dài nhẹ có thể không có triệu chứng rõ nhưng làm phôi khó sống. Vì vậy lịch sử ca đẻ trước là thông tin thú y cần.
Nắng nóng làm bò không đậu thai kéo dài bao lâu?
Tài liệu chăn nuôi ghi nhận tỷ lệ đậu thai thường giảm trong và một thời gian sau những đợt nóng kéo dài, vì nóng ảnh hưởng tới trứng đang phát triển, tới phôi và tới việc biểu hiện lên giống. Làm mát tốt và chờ thời tiết dịu hơn thường giúp cải thiện.
Có cách nào kiểm tra tinh có tốt hay không?
Dẫn tinh viên và cơ sở cung cấp tinh có cách kiểm tra chất lượng tinh sau khi rã đông. Người nuôi không tự kiểm được, nhưng có thể hỏi về nguồn tinh, cách bảo quản bình chứa, và ghi lại tinh đã dùng cho từng lần phối để nhận ra nếu nhiều bò cùng không đậu với một nguồn.