Cá betta sinh sản theo kiểu làm tổ bọt: cá đực thổi một đám bọt nhỏ trên mặt nước, ôm quấn cá cái bên dưới tổ để cá cái đẻ trứng, rồi tự tay ngậm từng hạt trứng đặt lên tổ và một mình giữ tổ cho tới khi cá bột bơi được. Cá cái cần được tách ra ngay sau khi đẻ, vì cá đực lúc giữ tổ rất hung và có thể cắn cá cái bị thương nặng.
Betta, ở Việt Nam còn gọi là cá xiêm, cá lia thia, là loài cá cảnh dễ cho đẻ nhưng khó nuôi cá bột sống nhiều. Bài này đi theo trình tự: nhận biết cá sẵn sàng, chuẩn bị bể đẻ, ghép cặp an toàn, những ngày cá đực giữ tổ, thức ăn cho cá bột và lúc phải tách cá con.
Betta sinh sản theo kiểu nào
Betta thuộc nhóm cá có cơ quan hô hấp phụ, đớp được không khí trên mặt nước. Ngoài tự nhiên chúng sống ở ruộng, mương, đầm nông nước tĩnh, ít oxy. Để trứng không thiếu oxy ở môi trường như vậy, cá đực làm một chiếc tổ bằng bọt khí trộn chất nhầy, nổi sát mặt nước, nơi giàu oxy nhất.
Khi cá cái sẵn sàng, cặp cá gặp nhau ngay dưới tổ. Cá đực uốn thân ôm quấn quanh cá cái, mỗi lần ôm cá cái đẻ ra một ít trứng và cá đực thụ tinh. Trứng betta chìm, nên sau mỗi lần ôm, cá đực bơi xuống ngậm trứng rồi nhả lên tổ bọt. Quá trình lặp lại nhiều lần, có thể kéo dài vài giờ.
Từ lúc này, việc giữ trứng hoàn toàn do cá đực. Nó canh dưới tổ, thổi thêm bọt, nhặt những trứng rơi ra đặt lại, và đuổi mọi con cá khác, kể cả chính cá cái vừa đẻ. Tập tính này giống cá sặc ngoài đồng, một họ hàng gần của betta.
Ở dạng hoang dã, cá lia thia đồng ngoài ruộng có thân nhỏ, vây ngắn, màu kém rực hơn các dòng cá cảnh. Các dòng vây dài nhiều màu ngày nay là kết quả chọn lọc lâu đời trong nuôi cảnh; tập tính làm tổ bọt và giữ trứng của cá đực thì vẫn giữ nguyên như tổ tiên ngoài đồng.
Nhận biết cá đực, cá cái và lúc sẵn sàng
Cá betta trưởng thành khá dễ phân biệt. Điều quan trọng hơn là nhận ra lúc cả hai đã sẵn sàng, vì thả chung khi cá cái chưa sẵn sàng thường kết thúc bằng cá cái bị cắn.
| Dấu hiệu | Cá đực | Cá cái |
|---|---|---|
| Hình dáng | Vây dài hơn ở dòng vây dài; dòng vây ngắn thì thân dày, vây ngắn nhưng màu đậm | Thân nhỏ hơn, vây ngắn hơn cùng dòng |
| Ống đẻ | Không có | Một đốm trắng nhỏ như hạt muối ở bụng, phía trước vây hậu môn |
| Khi sẵn sàng | Thổi tổ bọt dày, màu đậm, xoè vây khi thấy cá cái | Bụng căng tròn, ống đẻ rõ, thân hiện các sọc dọc nhạt |
| Hành vi | Lượn quanh tổ, khoe vây | Cúi đầu, bơi về phía tổ thay vì né tránh |
Cá cái hiện sọc dọc trên thân và chủ động bơi tới tổ là dấu hiệu tốt. Nếu cá cái chỉ hiện sọc ngang, tìm chỗ trốn, cụp vây, thì chưa nên thả chung. Chờ thêm vài ngày, cho ăn tốt và cho hai con tiếp tục nhìn nhau qua vách ngăn thường giải quyết được.
Chuẩn bị bể đẻ
Bể đẻ betta không cần to, nhưng cần đúng vài điều để tổ bọt đứng được và cá cái có chỗ tránh:
- Bể nông, mực nước thấp hơn bể nuôi thường, để cá đực đi lại giữa đáy và tổ dễ dàng và cá bột mới bơi không phải lên mặt nước quá xa.
- Nước sạch, đã để lắng hoặc khử clo, nhiệt độ ấm và ổn định; tránh đặt bể nơi gió lùa hay nắng chiếu thẳng.
- Không dùng lọc mạnh hay sục khí mạnh, vì dòng nước làm vỡ tổ bọt; nếu cần, chỉ sục thật nhẹ ở góc xa tổ.
- Thả một lá cây nổi hoặc nửa chiếc cốc nhựa nổi làm điểm tựa cho tổ bọt.
- Trồng hoặc thả vài cây thuỷ sinh, cành rong ở một góc để cá cái có chỗ trốn khi bị cá đực rượt.
- Đậy nắp hở để giữ lớp không khí ấm ẩm trên mặt nước; cá bột khi bắt đầu đớp khí cần lớp không khí này.
Bể chuẩn bị trước vài ngày, thả cá đực vào trước để nó quen chỗ và bắt đầu làm tổ.
Ghép cặp an toàn
Phần lớn cá cái bị thương là do thả chung quá vội. Một trình tự thận trọng:
- Cho cá đực và cá cái nhìn thấy nhau qua vách ngăn trong suốt hoặc qua hai bình đặt sát nhau trong vài ngày.
- Quan sát: cá đực thổi tổ dày, cá cái bụng căng, hiện sọc dọc và bơi về phía cá đực là dấu hiệu tốt.
- Thả cá cái vào bể đẻ, ưu tiên lúc chiều tối hoặc sáng sớm, khi môi trường yên tĩnh.
- Chấp nhận một mức rượt đuổi và cắn rách vây nhẹ trong giai đoạn đầu; đó là một phần của tập tính.
- Nếu cá cái bị cắn liên tục, mất nhiều vảy, nằm im một chỗ, tách ra ngay và thử lại sau khi cá hồi phục.
- Khi cặp cá ôm quấn dưới tổ và trứng xuất hiện, để yên, không gõ bể, không chiếu đèn mạnh.
- Ngay khi cá cái không còn đẻ và cá đực bắt đầu đuổi nó ra xa tổ, vớt cá cái ra nuôi riêng để hồi phục.
Cá cái sau khi đẻ cần nước sạch, chỗ yên và thức ăn tốt trong vài tuần. Không nên cho một con cá cái đẻ liên tục nhiều lứa sát nhau.
Những ngày cá đực giữ tổ
Sau khi cá cái được vớt ra, cá đực ở lại một mình. Nó gần như không rời khỏi vùng dưới tổ, liên tục thổi thêm bọt, nhặt những hạt trứng rơi xuống đặt lên lại. Nhiều người nuôi thấy cá đực ngậm trứng rồi nhả ra lại thì lo nó ăn trứng, nhưng phần lớn đó là việc chăm tổ bình thường.
Trứng betta nở nhanh, thường chỉ trong khoảng một tới hai ngày ở nước ấm. Cá bột mới nở treo lủng lẳng dưới tổ bọt, đuôi chúc xuống, sống nhờ noãn hoàng. Những con rơi xuống được cá đực nhặt lên lại. Vài ngày sau, khi noãn hoàng tiêu gần hết, cá bột bắt đầu bơi ngang tự do.
Đây là lúc nên vớt cá đực ra. Khi cá bột đã bơi tự do, cá đực không còn cần thiết và có thể bắt đầu ăn cá con. Trong suốt thời gian giữ tổ, cá đực ăn rất ít; cho ăn quá nhiều lúc này chỉ làm bẩn nước. Sau khi vớt ra, cho cá đực ăn hồi sức dần.
Nếu cá đực tự phá tổ và ăn hết trứng, nguyên nhân hay gặp là cá còn non chưa có kinh nghiệm, bị làm phiền nhiều, hoặc phần lớn trứng không thụ tinh. Có cá đực phải qua vài lần mới giữ tổ thành công.
Thức ăn cho cá bột betta
Cá bột cực nhỏ, cần thức ăn cực nhỏ. Khi mới bơi ngang, miệng cá bột betta rất bé, hầu hết thức ăn khô cho cá lớn đều quá to. Cá bột chết hàng loạt vào khoảng tuần đầu thường do đói chứ không phải do bệnh.
Trùng cỏ tự gây. Nhiều người nuôi gây trùng cỏ bằng cách ngâm vài lá rau, vỏ chuối hoặc rơm trong một hũ nước để ngoài sáng vài ngày, khi nước có mùi hơi chua và đục mờ thì múc một ít cho cá bột. Cần chuẩn bị từ trước khi cá bột bơi.
Ấu trùng artemia mới nở. Khi cá bột lớn thêm một chút, ấu trùng artemia mới nở là thức ăn rất tốt. Trứng artemia ấp trong nước muối, nở ra thì vớt ấu trùng cho cá ăn ngay.
Bo bo, trùn chỉ nhỏ khi cá lớn hơn. Sau vài tuần, cá con ăn được thức ăn sống lớn hơn như bo bo. Thức ăn sống phải sạch, rửa kỹ, tránh mang bệnh vào bể.
Ít mà nhiều lần. Cho ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày, hút bỏ thức ăn thừa và thay một phần nhỏ nước thường xuyên, vì nước bẩn giết cá bột nhanh không kém thiếu ăn.
Những lỗi hay gặp khi cho betta đẻ
Thả chung khi cá cái chưa sẵn sàng. Cá cái chưa đầy trứng sẽ né tránh, cá đực hiểu là kẻ xâm nhập và tấn công. Đây là nguyên nhân số một khiến cá cái bị thương hoặc chết trong bể đẻ.
Để cá cái ở lại sau khi đẻ. Đẻ xong, cá đực chuyển sang chế độ giữ tổ và xem cá cái là mối đe doạ cho trứng. Chỉ vài giờ chậm trễ cũng đủ để cá cái bị cắn nát vây.
Làm phiền tổ. Gõ vào thành bể, rọi đèn, thay nước mạnh tay, đưa tay vào bể trong những ngày cá đực giữ tổ làm cá đực hoảng, có khi phá tổ và ăn trứng.
Không chuẩn bị thức ăn cho cá bột từ trước. Trùng cỏ cần vài ngày mới gây được, trứng artemia cần thời gian ấp. Đợi cá bột bơi rồi mới lo thì đã muộn, cá bột đói ngay những ngày đầu.
Nước mặt bể lạnh. Không đậy nắp, gió lùa làm lớp không khí trên mặt nước lạnh; khi cá bột bắt đầu đớp khí, khí lạnh có thể làm chúng yếu đi. Một tấm nắp hở là đủ.
Cá con lớn lên: lúc phải tách cá đực
Cá con betta có thể nuôi chung trong bể lớn ở những tuần đầu. Khi bắt đầu lộ giới tính, thường sau vài tuần đến hơn một tháng, những con đực sẽ xoè vây, rượt đuổi và cắn nhau. Từ lúc đó cần tách các con đực ra nuôi riêng từng bình, nếu không sẽ có nhiều con bị rách vây, nhiễm trùng.
Một lứa betta có thể cho rất nhiều cá con, và mỗi con đực cần một bình riêng. Đây là chỗ nhiều người cho đẻ lần đầu không lường trước: sau hai tháng, bàn nhà có thể chật kín bình cá. Trước khi cho betta đẻ, nên tính trước bạn có đủ chỗ, thời gian thay nước cho từng bình, và có người nhận cá hay không.
Bình nuôi riêng từng con cũng phải đủ rộng để cá bơi, nước được thay đều. Nhốt betta đực trong cốc nhỏ, nước để lâu không thay là cách nuôi làm cá yếu, bệnh và chết sớm. Cho đẻ có trách nhiệm nghĩa là chỉ cho đẻ số lượng mình chăm được. Cá dư nên trao cho người nuôi có điều kiện, không thả ra ao hồ, mương rạch.
Câu hỏi thường gặp
Cá betta đẻ bao lâu thì trứng nở?
Trứng betta thường nở trong khoảng một tới hai ngày ở nước ấm, nước mát thì lâu hơn. Cá bột mới nở treo dưới tổ bọt vài ngày, sống nhờ noãn hoàng, rồi mới bơi ngang và bắt đầu cần thức ăn.
Khi nào vớt cá betta đực ra khỏi bể đẻ?
Khi cá bột đã bơi ngang tự do, không còn treo dưới tổ, thường vài ngày sau khi nở. Lúc đó cá đực không còn cần giữ tổ và có thể bắt đầu ăn cá con. Cá cái thì vớt ra ngay sau khi đẻ xong.
Vì sao cá betta đực không làm tổ bọt?
Có thể do cá còn non, nước lạnh, dòng nước mạnh làm vỡ bọt, bể bị làm phiền, hoặc cá đang yếu. Giữ nước ấm và lặng, thả một lá nổi làm điểm tựa, cho cá nhìn thấy cá cái qua vách ngăn thường giúp cá đực bắt đầu làm tổ.
Cá betta cái bị cá đực cắn có sao không?
Rách vây nhẹ trong lúc ghép cặp là chuyện thường gặp và thường tự lành nếu nước sạch. Nhưng nếu cá cái mất nhiều vảy, vết thương sâu, nằm im một chỗ thì phải tách ngay, nuôi riêng nơi yên tĩnh, theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng.
Cá bột betta chết dần sau vài ngày là do đâu?
Nguyên nhân hay gặp nhất là đói vì thức ăn quá to, tiếp đến là nước bẩn do thức ăn thừa, và nhiệt độ dao động. Chuẩn bị sẵn trùng cỏ hoặc ấu trùng artemia trước khi cá bột bơi, cho ăn ít nhiều lần và giữ nước sạch sẽ giảm hao hụt.
Một lứa cá betta được bao nhiêu con?
Số trứng mỗi lứa thay đổi nhiều theo cỡ và thể trạng cá cái, có lứa rất đông. Số cá con sống tới lúc tách riêng thì phụ thuộc chủ yếu vào thức ăn và nước những tuần đầu. Nên tính chỗ nuôi cho số cá đực sẽ phải tách riêng trước khi cho đẻ.