Cá rô phi đẻ trong ao nhà vì loài này thành thục rất sớm, đẻ được nhiều lứa trong năm khi nước ấm, và cá mẹ ngậm trứng, giữ con trong miệng nên tỷ lệ sống cao. Chỉ cần vài tháng, một ao thả rô phi lẫn đực cái có thể đầy cá con, cá lớn và cá con tranh nhau thức ăn, oxy, chỗ ở, rốt cuộc cả ao toàn cá nhỏ, cá còi.
Muốn giữ ao rô phi gọn, người nuôi thường kết hợp vài cách: thả cá đơn tính, thu tỉa định kỳ, ghép một ít cá dữ như cá lóc để ăn bớt cá con, nuôi trong lồng hoặc vèo, và thu hoạch đúng hạn. Bài này giải thích vì sao từng cách có tác dụng, dựa trên chính cách rô phi sinh sản.
Rô phi sinh sản như thế nào
Khi nước đủ ấm, rô phi đực chọn chỗ nước nông ven ao, dùng miệng và thân đào một ổ lòng chảo nhỏ dưới đáy, rồi đứng canh và đuổi con khác ra xa. Lúc này cá đực đổi màu đậm, viền vây hơi đỏ. Cá cái được dụ vào ổ, đẻ một ít trứng, cá đực thụ tinh, rồi cá cái ngậm trứng vào miệng; mỗi lần đẻ có thể lặp lại vài lượt như vậy.
Cá mẹ ngậm trứng suốt thời gian phôi phát triển, liên tục đảo trứng cho thoáng nước và gần như không ăn. Cá con nở ra vẫn bơi quanh mẹ, có động là chui trở lại miệng mẹ. Tới khi đàn con đủ lớn để tự lo, cá mẹ mới thả hẳn ra và nhanh chóng ăn lại, sẵn sàng cho lứa sau.
Hai đặc điểm khiến rô phi đẻ dày: thứ nhất, cá thành thục khi còn rất nhỏ, chỉ sau vài tháng tuổi; thứ hai, chu kỳ giữa hai lứa ngắn khi nước ấm. Ở miền Nam, nước ấm quanh năm nên rô phi đẻ gần như liên tục; ở miền Bắc, cá ngưng đẻ trong mùa rét và đẻ lại khi trời ấm.
Nhận ra cá mẹ đang ngậm trứng không khó nếu bạn để ý: con cá có phần cằm và họng phình to bất thường, miệng hơi hé và cử động nhai liên tục dù không ăn gì, thường đứng riêng ở chỗ yên tĩnh ven ao và không lao lên tranh mồi khi bạn rải thức ăn. Bắt nhầm con cá này lên, nó có thể nhả trứng ra ngay. Đó là cách đơn giản để biết ao đã bước vào vòng sinh sản, sớm hơn cả lúc thấy đàn cá con.
Vì sao ao đầy cá con lại làm cá còi
Một ao có sức chứa nhất định: lượng thức ăn tự nhiên, lượng oxy hoà tan, chỗ bơi. Khi cá con sinh ra liên tục, tổng số miệng ăn trong ao tăng vọt, trong khi bạn vẫn cho ăn lượng như cũ. Cá thương phẩm phải chia thức ăn với hàng nghìn cá con, lớn chậm hẳn lại.
Không chỉ thức ăn: cá trưởng thành dồn sức vào sinh sản thay vì tăng thịt. Cá cái nhịn ăn mỗi lứa ngậm trứng, cá đực tốn sức giữ ổ và đánh nhau. Kết quả là ao rô phi lẫn đực cái để lâu thường cho cá nhỏ, không đều cỡ, khó bán, khó dùng. Nuôi thêm vài tháng cũng không cải thiện được bao nhiêu, vì càng để lâu cá càng đẻ thêm.
Rạng sáng, khi oxy trong ao thấp nhất, một ao quá đông cá dễ có cảnh cá nổi đầu. Cá con chết rải rác dưới đáy làm nước bẩn thêm. Vòng lặp này khiến nhiều hộ nghĩ ao bị bệnh, trong khi gốc rễ là mật độ.
Một ví dụ giả định cho dễ hình dung: một ao thả vài nghìn rô phi lẫn đực cái, sau vài tháng có thể có thêm nhiều lứa cá con, mỗi lứa hàng trăm con từ mỗi cá cái. Dù chỉ một phần nhỏ sống sót, tổng số cá trong ao đã gấp nhiều lần lúc thả, trong khi lượng thức ăn bạn đổ xuống mỗi ngày vẫn như cũ.
Dấu hiệu ao rô phi đang quá tải cá con
Bạn có thể đọc tình trạng ao qua vài quan sát đơn giản, không cần dụng cụ:
- Ven bờ lúc nào cũng có từng đàn cá con dày đặc bơi sát mặt nước.
- Đáy ao chỗ nông có nhiều ổ lòng chảo, có cá đực màu đậm canh giữ.
- Kéo thử một mẻ lưới, cá lẫn nhiều cỡ, phần lớn là cá nhỏ dưới cỡ ăn được.
- Cá thả cùng ngày nhưng sau nhiều tháng vẫn chưa đạt cỡ mong muốn, dù vẫn cho ăn đều.
- Khi cho ăn, mặt nước sôi lên vì cá con tranh mồi trước cá lớn.
- Cá nổi đầu vào rạng sáng nhiều hơn những tháng đầu vụ.
Nếu thấy ba bốn dấu hiệu cùng lúc, ao gần như chắc chắn đã có quá nhiều cá con, và đã đến lúc chọn một trong các cách kiểm soát dưới đây. Ngược lại, nếu cá chậm lớn mà không thấy cá con, nên xem lại thức ăn, chất lượng nước hay bệnh, vì nguyên nhân khi đó nằm ở chỗ khác.
Ổ đẻ dưới đáy và chuyện bờ ao bị khoét
Những ổ lòng chảo của rô phi đực không chỉ là chỗ đẻ. Khi trong ao có hàng chục, hàng trăm cá đực cùng đào ổ, đáy ao chỗ nông bị xới liên tục, bùn bị khuấy lên làm nước đục, chất dinh dưỡng trong bùn quay lại nước và dễ làm tảo phát triển mạnh. Ao rô phi đẻ dày thường có nước màu đậm và đục hơn ao cùng loại.
Cá đực thích đào ổ ở vùng nước nông sát bờ, nhất là bờ đất mềm. Đào lâu ngày, chân bờ bị khoét lõm, mái bờ dễ sạt vào mùa mưa. Nhiều hộ thấy bờ ao lở mà không hiểu vì sao, trong khi thủ phạm là hàng loạt ổ rô phi xếp sát nhau ở mép nước.
Ổ cũng là chỗ dễ nhận ra nhất để biết ao đang có cá đẻ. Đứng trên bờ lúc nắng sáng, nước trong, bạn sẽ thấy những vòng tròn sạch bùn, mỗi vòng có một con cá đực màu sậm lượn quanh. Số ổ tăng nhanh là tín hiệu nên thu tỉa sớm, trước khi đàn cá con kịp tràn ra khắp ao.
Các cách kiểm soát rô phi sinh sản trong ao
Mỗi cách đều có giới hạn; thực tế người nuôi thường kết hợp hai ba cách. Bảng dưới so sánh theo hoàn cảnh nông hộ.
| Cách | Vì sao có tác dụng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thả cá đơn tính đực | Ít cá cái thì ít ổ đẻ, cá đực lại lớn nhanh hơn | Không đạt toàn đực tuyệt đối, vẫn có ít cá con |
| Ghép một ít cá lóc | Cá lóc ăn cá con, giữ mật độ ổn định | Thả thưa, cỡ cá lóc không quá lớn so với rô phi thương phẩm |
| Thu tỉa định kỳ | Lấy bớt cá con và cá đã đủ cỡ, giảm cạnh tranh | Cần lưới phù hợp, làm vào sáng mát |
| Nuôi trong lồng, vèo | Cá không đào được ổ, trứng rơi qua mắt lưới | Lồng đặt nơi nước thông, chăm cho ăn kỹ hơn |
| Thu hoạch đúng hạn, tát ao cuối vụ | Cắt vòng sinh sản trước khi cá con tràn ngập | Phơi đáy, cải tạo ao trước vụ sau |
Với ao nhỏ sau nhà, cách đơn giản và hiệu quả thường là thả cá đơn tính, kết hợp thu tỉa và tát ao cuối vụ. Ghép cá lóc hợp với hộ đã quen nuôi cá dữ.
Cá đơn tính là gì và vì sao vẫn có cá con
Đơn tính nghĩa là phần lớn là cá đực. Trại giống dùng kỹ thuật riêng ở giai đoạn cá bột để tạo ra đàn có tỷ lệ cá đực rất cao. Cá đực rô phi lớn nhanh hơn cá cái và không ngậm trứng, nên đàn đơn tính hợp với nuôi thương phẩm.
Không bao giờ đạt tuyệt đối. Luôn có một phần nhỏ cá cái lẫn vào. Ao thả vài nghìn con thì vài chục cá cái đã đủ tạo ra nhiều lứa cá con trong một vụ dài.
Cá lạ theo nguồn nước. Rô phi tạp từ kênh mương có thể theo nước cấp vào ao, mang theo cả đực lẫn cái. Lọc nước cấp qua lưới mịn giúp hạn chế.
Cách kiểm nhanh. Khi cá đủ lớn, bắt ngẫu nhiên vài chục con, lật ngửa xem lỗ ở bụng dưới: cá cái có ba lỗ, cá đực có hai. Cách xem chi tiết có trong bài phân biệt cá đực cá cái trên trang.
Một vụ rô phi trong ao nhà: việc theo từng mốc
Nếu bạn nuôi rô phi thương phẩm trong ao đất nhỏ, có thể đi theo các mốc sau để giữ đàn cá gọn suốt vụ:
- Trước khi thả: cải tạo ao, phơi đáy, lọc nước cấp qua lưới mịn để rô phi tạp và trứng cá lạ không theo vào.
- Khi thả: chọn cá giống đơn tính đều cỡ, thả một lần, không thả bổ sung nhiều đợt khác cỡ.
- Vài tuần đầu: cho ăn đều, quan sát mép ao mỗi buổi sáng để phát hiện ổ đầu tiên.
- Khi thấy ổ và cá con: bắt ngẫu nhiên kiểm tỷ lệ cá cái; nếu nhiều, tính tới ghép một ít cá lóc hoặc tăng nhịp thu tỉa.
- Giữa vụ: thu tỉa định kỳ những con đã đạt cỡ dùng được và vớt bớt cá con, làm vào sáng sớm trời mát.
- Cuối vụ: thu hoạch hết, tát cạn, phơi đáy để cắt hẳn đàn cá con, rồi mới chuẩn bị vụ mới.
Ghi ngày thấy ổ đầu tiên và số lần thu tỉa trong sổ ao. Sau hai ba vụ, bạn sẽ biết ao nhà cần thu tỉa dày tới đâu.
Tận dụng cá con thay vì bỏ đi
Cá con rô phi không phải thứ bỏ đi. Nhiều hộ vớt cá con thu tỉa làm thức ăn tươi cho cá lóc nuôi ở ao bên cạnh, hoặc nấu chín trộn cám cho gà vịt. Ở ao thả rông lấy cá ăn quanh năm, một lượng cá con vừa phải giúp ao luôn có cá cỡ khác nhau để bắt dần.
Điều cần tránh là thả cá con vớt từ ao này sang ao khác một cách tuỳ tiện, nhất là ra kênh rạch, sông hồ tự nhiên. Rô phi sinh sản quá nhanh nên dễ lấn át cá bản địa nơi nó được thả. Nếu bạn có cá con thừa, hãy dùng hết trong nhà hoặc chia cho hàng xóm nuôi trong ao kín. Cá con dùng làm thức ăn cho gia súc gia cầm nên nấu chín, vừa an toàn hơn vừa tránh mang mầm bệnh từ ao sang chuồng trại.
Với hộ ở miền Bắc, nhớ rằng rô phi chịu rét kém. Cá con và cá nhỏ thường chết rét trước nếu mùa đông lạnh sâu; đây là lúc nhiều hộ thu hoạch hết cá trước rét, vừa tránh hao hụt vừa cắt luôn đàn cá con của vụ.
Câu hỏi thường gặp
Cá rô phi bao nhiêu tháng thì đẻ?
Rô phi thành thục rất sớm, chỉ sau vài tháng tuổi khi nước ấm và thức ăn đủ. Đó là lý do ao thả lẫn đực cái nhanh chóng có cá con, thường ngay trong vụ nuôi đầu tiên.
Rô phi đẻ một năm mấy lứa?
Khi nước ấm quanh năm như ở miền Nam, rô phi có thể đẻ nhiều lứa liên tiếp trong năm, khoảng cách giữa hai lứa ngắn. Ở miền Bắc cá ngưng đẻ trong mùa rét nên số lứa ít hơn. Con số cụ thể tuỳ nhiệt độ, thức ăn và thể trạng cá.
Cá rô phi mẹ có ăn con không?
Cá mẹ đang ngậm trứng gần như nhịn ăn và bảo vệ đàn con. Tuy vậy cá lớn khác trong ao, kể cả rô phi, vẫn ăn cá con. Chính vì cá mẹ giữ con trong miệng nên tỷ lệ sống của cá con rô phi cao hơn nhiều loài khác.
Ghép bao nhiêu cá lóc vào ao rô phi là vừa?
Không có con số chung cho mọi ao, vì còn tuỳ diện tích, mật độ rô phi và cỡ cá. Nguyên tắc là thả thưa, cỡ cá lóc không quá lớn so với rô phi thương phẩm. Nên hỏi cán bộ khuyến nông địa phương để có tỷ lệ phù hợp với ao mình.
Nuôi rô phi trong lồng có đẻ không?
Cá trong lồng vẫn có thể chín trứng nhưng khó đẻ thành công vì không đào được ổ dưới đáy, trứng rơi qua mắt lưới. Vì vậy nuôi lồng ít gặp cảnh đầy cá con như nuôi ao đất.
Có nên thả cá rô phi con thừa ra sông, kênh?
Không nên. Rô phi sinh sản rất nhanh và có thể lấn át cá bản địa ở sông, kênh, hồ tự nhiên. Cá con thừa nên dùng làm thức ăn trong nhà hoặc cho người khác nuôi trong ao kín.