Phần lớn cá nuôi nước ngọt rất khó phân biệt đực cái khi còn nhỏ; cách chắc nhất là xem cá trưởng thành vào mùa đẻ, dựa vào bốn chỗ: vây ngực, lỗ sinh dục, bụng và màu sắc. Cá chép, trắm, mè đực có vây ngực ráp như giấy nhám, cá cái vây trơn và bụng to mềm. Cá rô phi đực có hai lỗ ở bụng dưới, cá cái có ba. Cá trê đực có núm sinh dục nhọn dài, cá cái tròn ngắn.
Ngoài mùa đẻ, nhiều dấu hiệu mờ đi, kể cả người làm trại lâu năm cũng có lúc nhầm. Bài này đi qua từng loài, cách cầm cá cho an toàn, và vì sao người nuôi ao bình thường cần biết chuyện này, chứ không chỉ người làm trại giống.
Vì sao cá khó phân biệt đực cái
Ở gà hay heo, con đực con cái khác nhau rõ từ ngoài. Ở đa số cá nuôi, cơ quan sinh dục nằm trong bụng, chỉ có một hoặc vài lỗ nhỏ ở bụng dưới gần hậu môn. Khi cá chưa thành thục, tuyến sinh dục còn nhỏ, bụng cá đực và cá cái gần như giống nhau, màu sắc cũng vậy.
Vào mùa sinh sản, cơ thể cá thay đổi theo hormone của chính nó. Cá cái tích trứng nên bụng phình, mềm, lỗ sinh dục sưng và đỏ lên. Cá đực ở nhiều loài mọc những nốt nhỏ cứng trên đầu, nắp mang và vây ngực, sờ vào thấy ráp; một số loài đổi màu sậm hoặc sặc sỡ hơn để tranh giành và thu hút cá cái. Vì vậy, thời điểm tốt nhất để phân biệt là vài tuần trước và trong mùa đẻ.
Một điều nên nhớ: các dấu hiệu bên ngoài chỉ là xác suất. Trại giống chọn cá bố mẹ thường kết hợp nhiều dấu hiệu cùng lúc, và có khi phải chờ cá đẻ mới chắc. Người nuôi ao không cần chính xác tới mức đó, nhưng biết các dấu hiệu sẽ giúp bạn hiểu đàn cá của mình hơn.
Dấu hiệu đực cái ở các loài cá nuôi phổ biến
Các dấu hiệu dưới đây rõ nhất khi cá đã thành thục và đang vào mùa đẻ. Với cá còn nhỏ, đa số dấu hiệu chưa xuất hiện.
| Loài | Cá đực | Cá cái |
|---|---|---|
| Cá chép | Vây ngực và nắp mang có nốt nhỏ ráp; vuốt nhẹ bụng có thể chảy dịch trắng như sữa | Bụng to, mềm, lỗ sinh dục hơi lồi, màu hồng đỏ; vây ngực trơn |
| Trắm cỏ | Mặt trong tia vây ngực ráp tay, nhất là mấy tia đầu | Vây ngực trơn, bụng to mềm hơn khi chín trứng |
| Mè trắng, mè hoa | Mép tia vây ngực có gai nhỏ như răng cưa, sờ ngược thấy cứa tay | Vây ngực trơn, bụng phình mềm |
| Rô phi | Hai lỗ ở bụng dưới; mùa đẻ đầu và vây đổi màu đậm, thân to hơn cá cái cùng lứa | Ba lỗ ở bụng dưới; có thể thấy cá đang ngậm trứng, cằm phình |
| Cá trê | Núm sinh dục nhọn, dài, chĩa về phía đuôi | Núm sinh dục ngắn, tròn, bụng to mềm |
| Cá lóc | Thân thon, đầu to tương đối, màu thường sậm hơn | Bụng to, mềm khi chín trứng, lỗ sinh dục đỏ |
Với cá lóc, dấu hiệu bên ngoài kém rõ nhất trong nhóm này. Người nuôi thường dựa vào bụng cá cái lúc đã chín trứng, còn cá đực xác định qua loại trừ hoặc qua quan sát cặp cá giữ tổ.
Cá chép, trắm, mè: đọc bằng tay hơn bằng mắt
Vuốt vây ngực từ gốc ra ngọn. Ở ba loài này, cách nhanh nhất là dùng đầu ngón tay vuốt nhẹ mặt trong vây ngực. Cá đực vào mùa có cảm giác ráp như giấy nhám mịn, cá cái trơn. Với mè, bạn vuốt ngược từ ngọn về gốc dọc mép tia vây đầu sẽ thấy cứa nhẹ ở cá đực.
Nhìn bụng và lỗ sinh dục. Lật ngửa cá trong nước nông, cá cái chín trứng có bụng phình đều sang hai bên, sờ thấy mềm; lỗ sinh dục hơi lồi, màu hồng tới đỏ. Bụng cá đực thon hơn, chắc hơn.
Dịch trắng ở cá đực. Ở cá chép đực đã thành thục, ấn rất nhẹ vùng bụng gần lỗ sinh dục có thể thấy dịch trắng chảy ra. Trại giống dùng cách này để kiểm cá đực, nhưng bạn không nên ấn mạnh hay ấn nhiều lần, vì dễ làm cá bị tổn thương bên trong.
Đừng tin vào kích cỡ. Cùng lứa, cá cái chép và trắm hay to hơn cá đực một chút, nhưng chênh lệch giữa các con trong đàn còn lớn hơn chênh lệch giữa hai giới. Không nên chọn đực cái chỉ vì con to con nhỏ.
Rô phi và cá trê: nhìn lỗ ở bụng dưới
Rô phi là loài dễ phân biệt nhất khi cá đã lớn cỡ vài lạng. Bạn lật ngửa cá, nhìn vùng bụng phía trước vây hậu môn. Cá đực có hai lỗ: hậu môn và một lỗ niệu sinh dục chung ở phía sau, thường nằm trên một núm nhỏ. Cá cái có ba lỗ: hậu môn, lỗ sinh dục ở giữa và lỗ niệu rất nhỏ ở cuối. Lỗ niệu ở cá cái nhỏ tới mức phải nhìn kỹ dưới ánh sáng tốt; người mới thường đếm thành hai và nhầm cá cái thành cá đực.
Một mẹo các trại hay dùng là chấm một chút màu thực phẩm lên vùng đó để các lỗ hiện rõ hơn. Vào mùa đẻ, rô phi đực còn đổi màu đậm, vây lưng và vây đuôi có viền đỏ, hay lượn quanh ổ và đuổi con khác; cá cái đang ngậm trứng có cằm phình, ít ăn.
Ở cá trê, núm sinh dục nằm ngay sau hậu môn và lộ ra khá rõ. Núm của cá đực nhọn, dài, chĩa về phía đuôi; núm của cá cái ngắn, tròn, lỗ rộng hơn, và cá cái vào mùa có bụng to mềm. Cá trê có ngạnh cứng ở vây ngực và vây lưng, đâm vào tay rất đau và dễ nhiễm trùng, nên cầm cá trê phải giữ chắc phần sau đầu và tránh hai bên vây ngực.
Cách bắt và cầm cá để xem mà không làm cá bị thương
Cá bị bắt lên khỏi nước, bị đè, bị rơi xuống nền cứng dễ trầy vảy, rách vây, rồi nhiễm nấm và bệnh. Muốn xem đực cái, bạn làm theo thứ tự:
- Dồn cá bằng lưới mềm vào một góc ao vào sáng sớm trời mát, không làm khi nắng gắt hoặc khi cá đang nổi đầu.
- Chuẩn bị sẵn một thau hoặc thùng lớn có nước ao sạch, đặt trong bóng râm.
- Làm ướt tay trước khi chạm cá; không dùng khăn khô hay găng vải khô.
- Bắt từng con bằng vợt, nâng cả thân, một tay giữ phần sau đầu, một tay đỡ phần gần đuôi; không bóp mạnh vào bụng.
- Lật ngửa cá ngay trong thau nước, chỉ nhấc vùng bụng lên sát mặt nước để xem.
- Mỗi con chỉ xem trong thời gian ngắn rồi thả lại vào ao; con nào giãy mạnh thì thả trước, xem sau.
- Ghi lại kết quả theo dấu riêng nếu muốn theo dõi, chẳng hạn cắt rất ít mép vây theo cách trại giống hướng dẫn, hoặc giữ cá trong vèo riêng.
Với cá bố mẹ to, nên có hai người. Không nên kéo lưới dồn cá nhiều lần trong một tuần vào mùa đẻ, vì cá cái đang chín trứng rất dễ mất sức.
Cá lóc và những loài khó đoán
Cá lóc đực và cái trông khá giống nhau, khó hơn hẳn các loài ở trên. Vào mùa mưa, cá cái chín trứng có bụng to, sờ mềm, lỗ sinh dục hơi đỏ và lồi; cá đực thân thon dài hơn, bụng chắc. Một số người nuôi lâu năm nhìn đầu và màu sắc, nhưng cách này không ổn định giữa các dòng cá.
Trong tự nhiên, cá lóc bố mẹ cùng giữ tổ, cùng dẫn đàn con, nên người ta ít khi cần phân biệt. Với các trại cho cá lóc đẻ, việc ghép cặp thường dựa vào cá cái có bụng chín rõ và ghép với cá thon cùng cỡ, chấp nhận có cặp ghép nhầm.
Cá rô đồng, cá sặc, cá thát lát cũng thuộc nhóm khó đoán ngoài mùa đẻ. Với những loài này, đừng bỏ thời gian cố phân biệt khi cá còn nhỏ; đợi cá đủ lớn và vào mùa, các dấu hiệu bụng và lỗ sinh dục sẽ rõ hơn.
Riêng cá cảnh như bảy màu, betta, cá vàng, dấu hiệu đực cái khác hẳn cá ao và có bài riêng trên trang.
Những nhầm lẫn thường gặp khi xem đực cái
Nhầm bụng no thành bụng trứng. Cá vừa ăn no cũng có bụng căng. Bụng chứa trứng phình đều sang hai bên, sờ mềm và lan về phía lỗ sinh dục; bụng no thức ăn thì căng ở phần trước, chắc hơn. Muốn xem bụng, nên cho cá nhịn ăn từ chiều hôm trước.
Nhầm cá bệnh thành cá chín trứng. Cá bị bệnh trướng bụng, tích dịch trong xoang bụng cũng có bụng to, nhưng thường kèm vảy dựng, mắt lồi, bơi lờ đờ. Cá chín trứng thì vẫn nhanh nhẹn, vảy áp sát thân. Gặp cá bụng to kèm vảy dựng, nên tách riêng và hỏi cán bộ thú y thủy sản.
Đếm sai lỗ ở rô phi. Lỗ niệu của cá cái rất nhỏ, dễ bị nhớt che. Lau nhẹ vùng bụng bằng ngón tay ướt, xem dưới ánh sáng tự nhiên, và nếu còn phân vân thì để riêng con đó, xem lại sau vài tuần khi cá lớn hơn.
Xem vào sai mùa. Cùng một con cá chép, tháng chín có thể không ráp vây, tháng ba lại ráp rõ. Kết luận một con là cá cái chỉ vì vây trơn ngoài mùa đẻ là lỗi rất hay gặp.
Người nuôi ao cần phân biệt đực cái để làm gì
Không phải hộ nuôi nào cũng định cho cá đẻ. Tuy vậy, biết đực cái vẫn có ích trong mấy tình huống thường gặp:
- Kiểm tra lô rô phi đơn tính mua về: bắt ngẫu nhiên vài chục con khi cá đủ lớn để đếm xem có bao nhiêu con cái lẫn vào, từ đó hiểu vì sao ao lại có cá con.
- Giữ lại cá bố mẹ cho ao nuôi thả rông lấy cá ăn quanh năm: giữ cả đực lẫn cái khoẻ mạnh, không ăn hết cá cái bụng to.
- Hiểu hành vi trong ao: con cá lóc đuổi mọi con khác trong mùa mưa thường là cá bố mẹ đang giữ tổ, không phải cá điên.
- Bán cá bố mẹ hoặc đổi cá với hàng xóm có trại nhỏ: bạn mô tả được đàn cá của mình rõ ràng hơn.
- Tránh bắt cá cái đang chín trứng ngoài sông, kênh trong mùa sinh sản, để giữ nguồn cá.
Việc chọn cá bố mẹ để sản xuất giống ở quy mô trại là một nghề riêng, gắn với nuôi vỗ và cho đẻ nhân tạo. Hai việc đó có bài riêng ở danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Cá còn nhỏ có phân biệt được đực cái không?
Với đa số cá nuôi nước ngọt thì rất khó. Khi cá chưa thành thục, tuyến sinh dục còn nhỏ, các dấu hiệu bên ngoài chưa có. Rô phi có thể bắt đầu xem lỗ sinh dục khi cá đã lớn cỡ vài lạng; các loài khác nên đợi tới mùa đẻ.
Vì sao mua rô phi đơn tính mà ao vẫn có cá con?
Cá đơn tính do trại tạo ra không đạt tuyệt đối toàn đực; luôn có một tỷ lệ nhỏ cá cái lẫn vào. Ngoài ra cá rô phi tạp có thể lọt vào ao theo nguồn nước. Bắt vài chục con đếm lỗ sinh dục sẽ cho bạn biết tỷ lệ cá cái trong ao.
Vuốt bụng cá đực để kiểm có hại cá không?
Vuốt rất nhẹ một lần thì thường không sao, nhưng ấn mạnh, ấn nhiều lần hoặc làm trên cạn lâu có thể làm cá tổn thương bên trong và mất sức. Người không quen tay nên dựa vào vây ngực và hình dáng bụng thay vì vuốt.
Sờ vây ngực ráp là chắc chắn cá đực phải không?
Ở cá chép, trắm, mè vào mùa đẻ thì đây là dấu hiệu khá tin cậy, nhưng không tuyệt đối. Ngoài mùa đẻ vây có thể không ráp rõ, và mỗi con biểu hiện một mức. Nên kết hợp với bụng và lỗ sinh dục.
Bị ngạnh cá trê đâm phải làm gì?
Rửa vết thương bằng nước sạch và xà phòng, ép cho máu ra một ít, sát trùng rồi theo dõi. Nếu vết thương sưng đỏ, đau tăng, có mủ hay sốt thì nên đi khám, vì vết đâm của ngạnh cá dễ nhiễm trùng. Cầm cá trê nên đeo găng dày.
Cá cái to hơn cá đực có đúng không?
Ở một số loài như chép, cá cái cùng lứa hay to hơn chút ít, còn ở rô phi thì cá đực thường to hơn. Chênh lệch kích cỡ giữa các con trong đàn lớn hơn chênh lệch giữa hai giới, nên không dùng kích cỡ để phân biệt.