Cai ấp là làm cho gà mái đang đòi ấp thôi nằm ổ để sớm đẻ lại; cách nhân đạo và hiệu quả nhất là lấy hết trứng, chặn ổ và cho gà ở vài ngày trong một lồng thoáng đáy lưới, có đủ thức ăn và nước. Đa số gà bỏ ấp sau vài ngày và đẻ lại sau một thời gian ngắn.
Gà ta, gà ri, gà lai và ngan rất hay đòi ấp. Với người nuôi lấy trứng ăn, một gà mái nằm ổ là mất trứng nhiều tuần; nằm ổ không có trứng còn làm gà gầy sút. Bài này giúp bạn nhận biết gà đòi ấp, cân nhắc cho ấp hay cai, làm từng bước cai ấp không gây hại cho gà, và biết những mẹo truyền miệng nào nên bỏ. Kỹ thuật cho gà ấp nở là phần của người làm giống, không nằm trong bài này.
Dấu hiệu gà mái đang đòi ấp
Nằm lì trong ổ. Gà nằm ổ cả ngày, cả đêm, không lên sào ngủ cùng đàn. Bị bế ra thì quay lại ngay. Đây là dấu hiệu rõ nhất, khác với gà nằm ổ một lúc để đẻ rồi bỏ đi.
Xù lông, kêu gừ gừ, mổ tay. Khi bạn đưa tay vào ổ, gà xù lông người phình to, kêu gừ gừ trong họng, mổ mạnh. Gà đang đẻ bình thường hiếm khi phản ứng dữ như vậy.
Rỉa trụi lông ngực. Gà tự rỉa bớt lông vùng bụng, ngực để da ấm áp trực tiếp lên trứng. Bế gà lên sẽ thấy mảng da ngực trụi, nóng.
Ăn uống rất ít. Gà chỉ rời ổ một hai lần mỗi ngày, ăn uống vội vàng rồi quay về. Phân lúc này to, ít lần, mùi nặng vì gà nhịn lâu.
Ngừng đẻ. Khi đã đòi ấp thật sự, buồng trứng của gà mái ngừng làm trứng. Mào thường nhạt màu, teo bớt sau vài ngày.
Ấp cả khi không có trứng. Gà đòi ấp có thể nằm trên ổ trống, trên trứng giả, trên hòn đá tròn, người ta hay gọi là ấp bóng. Gà cũng hay chiếm ổ đẻ chung, khiến những con khác phải đẻ chỗ khác.
Vì sao gà đòi ấp và vì sao đòi ấp thì ngừng đẻ
Đòi ấp là bản năng nuôi con. Khi gà mái tích được một ổ trứng, ánh sáng ngày dài, nhiệt độ ấm và việc ngồi lâu trên trứng kích hoạt thay đổi nội tiết trong cơ thể. Một hormone liên quan tới hành vi chăm con tăng lên, đồng thời các tín hiệu nuôi buồng trứng giảm xuống. Kết quả là gà muốn ngồi ổ, giữ ấm trứng, và buồng trứng nghỉ làm việc. Đây là cơ chế tự nhiên để gà mái không vừa ấp vừa đẻ.
Bản năng này mạnh ở các giống gà ta, gà ri, gà lai địa phương và ngan, yếu hoặc gần như mất ở gà chuyên trứng công nghiệp vì đã được chọn lọc qua nhiều thế hệ. Trong cùng một giống, có con đòi ấp sau mỗi lứa, có con hiếm khi đòi.
Đòi ấp cũng có tính lây lan về hành vi. Khi một con nằm ổ lâu, ổ đầy trứng không ai nhặt, những con khác dễ nằm theo. Mùa xuân và đầu hè, khi ngày dài và ấm, là lúc nhiều gà đòi ấp nhất.
Hiểu cơ chế này để thấy vì sao cai ấp cần làm sớm. Gà nằm ổ càng lâu, trạng thái nội tiết càng ổn định ở chế độ ấp, càng khó cai và càng lâu mới đẻ lại. Bắt được ngay những ngày đầu thường chỉ cần vài ngày là gà bỏ.
Cho ấp hay cai ấp: chọn theo mục đích
Không có lựa chọn nào đúng cho mọi nhà. Câu hỏi đầu tiên luôn là bạn nuôi gà để làm gì, sau đó mới tới chuyện chuồng trại và sức gà. Bảng dưới giúp bạn cân nhắc:
| Tiêu chí | Cho gà ấp | Cai ấp |
|---|---|---|
| Mục đích nuôi | Muốn có gà con thay đàn, bán giống | Chỉ lấy trứng ăn, bán trứng |
| Có gà trống không | Cần trứng có phôi, có gà trống trong đàn | Không cần |
| Thời gian gà nghỉ đẻ | Dài: thời gian ấp cộng thời gian nuôi con | Ngắn hơn nhiều |
| Sức khoẻ gà mái | Gà sụt cân trong lúc ấp, cần chăm thêm | Gà nhanh hồi sức |
| Chỗ chuồng | Cần ổ ấp riêng, yên tĩnh, chống mạt | Cần một lồng thoáng tạm thời |
| Khi gà ấp bóng không có trứng | Có thể cho ấp trứng có phôi nếu muốn | Nên cai sớm để gà khỏi kiệt sức |
Nếu bạn chọn cho ấp, phần chọn trứng ấp, số trứng, chăm gà mái suốt thời gian ấp thuộc kỹ thuật ấp nở. Bài này chỉ đi tiếp nhánh cai ấp.
Một điểm hay bị quên: gà ta chỉ ấp được một số trứng vừa với thân mình, và một con đòi ấp ở giữa ổ đẻ chung sẽ làm cả đàn đẻ lung tung. Nếu cho ấp, chuyển gà sang ổ riêng ngay từ đầu; nếu cai, làm ngay khi phát hiện, đừng để gà chiếm ổ chung nhiều ngày.
Cai ấp từng bước theo cách nhân đạo
Cách dưới đây được nhiều người nuôi gà dùng vì hiệu quả mà không làm gà đau. Ý tưởng chính là làm gà mất cảm giác ổ ấm, kín, tối:
- Lấy hết trứng khỏi ổ, kể cả trứng giả. Nhặt trứng nhiều lần trong ngày để không còn ổ đầy trứng dụ gà nằm.
- Bế gà ra khỏi ổ và chặn ổ đó lại vài ngày, hoặc lấy hết chất độn để ổ trống trơn.
- Đặt gà vào một lồng thoáng, đáy là lưới hoặc nan thưa, kê hoặc treo cao để không khí lưu thông dưới bụng gà. Không lót rơm, không có góc tối.
- Để lồng ở chỗ sáng, mát, có bóng râm, nhìn thấy đàn. Luôn có nước sạch và thức ăn trong lồng.
- Giữ gà trong lồng khoảng vài ngày. Mỗi ngày thả gà ra một lúc, theo dõi: nếu gà chạy thẳng về ổ cũ thì cho vào lồng tiếp; nếu gà đi kiếm ăn, lên sào ngủ cùng đàn thì đã cai được.
- Sau khi thả về đàn, tiếp tục nhặt trứng sớm và kiểm ổ đẻ vài hôm, vì gà có thể tái đòi ấp.
Phần lớn gà bỏ ấp trong vài ngày. Gà đòi ấp lâu trước khi bạn phát hiện, hoặc gà có bản năng ấp rất mạnh, có thể cần lâu hơn. Đừng nóng vội, không thay lồng thoáng bằng các biện pháp mạnh tay hơn.
Lồng cai ấp không cần cầu kỳ: một khung tre hoặc gỗ, đáy lưới thép mắt vừa đủ chân gà đứng vững, cao khỏi mặt đất một quãng. Lồng đặt dưới hiên có mái che, tránh mưa tạt và nắng gắt buổi trưa. Mùa rét ở các tỉnh phía Bắc nên che bớt phía gió lùa ban đêm để gà không bị lạnh.
Những cách cai ấp nên bỏ
Truyền miệng có nhiều cách cai ấp mạnh tay. Chúng gây đau, căng thẳng hoặc nguy hiểm cho gà, trong khi cách lồng thoáng đã đủ hiệu quả:
- Nhúng gà vào nước lạnh, dội nước vào bụng gà: gà có thể bị nhiễm lạnh, sốc, đặc biệt nguy hiểm khi trời rét.
- Bỏ đói, bỏ khát cho gà bỏ ấp: làm gà kiệt sức, lâu đẻ lại hơn, trái với phúc lợi động vật.
- Trói chân, nhốt vào bao tải, úp rổ kín tối: tạo đúng chỗ tối, kín mà gà đòi ấp tìm kiếm, lại gây ngạt và căng thẳng.
- Nhổ lông, buộc dây vào đuôi, bôi chất cay vào bụng: gây đau đớn, không có tác dụng gì thêm.
- Cho uống thuốc, tiêm thuốc không rõ nguồn gốc để gà bỏ ấp: không cần thiết, có thể để lại tồn dư trong trứng.
- Đuổi đánh, thả chó dọa: gà sợ hãi, đàn bị xáo trộn, những con khác cũng sụt trứng.
Người nuôi càng ít can thiệp bằng đau đớn, gà càng nhanh trở lại bình thường. Một chiếc lồng thoáng tự đóng bằng tre, lưới là thứ đáng đầu tư nhất cho đàn gà ta hay đòi ấp.
Sau khi cai: bao lâu gà đẻ lại và chuyện gà đòi ấp lại
Gà bỏ ấp không đẻ lại ngay. Buồng trứng cần thời gian để các nang trứng lớn lên trở lại, mào đỏ dần lên. Với gà được cai sớm, thường sau khoảng một tới vài tuần là có quả trứng đầu tiên. Gà nằm ổ lâu, sụt cân nhiều thì cần lâu hơn. Trong thời gian này, khẩu phần đủ đạm, đủ năng lượng giúp gà hồi sức.
Một số gà mái đòi ấp lại sau lứa đẻ kế tiếp, thậm chí chỉ sau vài tuần. Đó là bản năng, không phải lỗi của người nuôi. Nhặt trứng thường xuyên, không để ổ đầy, phát hiện sớm và cai sớm sẽ giữ cho thời gian nghỉ đẻ ngắn nhất. Với những con quá hay đòi ấp, nhiều hộ dành riêng chúng làm gà ấp khi cần gà con, để những con khác chuyên đẻ.
Ghi lại ngày bắt đầu đòi ấp, ngày cai xong và ngày đẻ lại của từng con giúp bạn biết con nào hay nằm ổ, cai mất bao lâu. Sau một năm, cuốn sổ này giúp chọn gà mái để giữ lại hoặc để làm gà ấp.
Ví dụ giả định: một hộ có tám gà ri mái, ghi sổ một năm thấy hai con đòi ấp sau gần như mỗi lứa, năm con thỉnh thoảng mới đòi, một con chưa từng nằm ổ. Hộ đó giữ hai con hay đòi ấp làm gà mẹ khi cần thay đàn, còn những con khác được cai sớm mỗi khi nằm ổ. Cách chia việc như vậy giúp đàn vừa có gà con thay thế vừa không mất trứng ăn quá lâu.
Khi gà nằm ổ mà không phải đòi ấp: lúc nào gọi thú y
Không phải con gà nào nằm lì trong ổ cũng là đòi ấp. Gà bị tắc trứng, viêm ống dẫn trứng, gà đang ốm cũng hay tìm chỗ kín để nằm. Khác biệt là gà ốm thường không xù lông kêu gừ gừ để bảo vệ ổ, mà ủ rũ, mắt lim dim, đuôi cụp, có khi rặn liên tục, bụng phình căng, đi lạch bạch, phân bất thường.
Một cách thử nhanh là bế gà ra khỏi ổ đặt xuống sân: gà đòi ấp sẽ xù lông, kêu, đi thẳng về ổ; gà ốm thường đứng im một chỗ, không buồn đi. Gà nằm ổ mà kèm những dấu hiệu đó, hoặc gà đòi ấp lâu ngày bỗng gầy rộc, mào tím tái, không chịu ăn uống ngay cả khi được đưa ra khỏi ổ, nên mời thú y. Đừng tự bóp bụng gà, cho tay vào lỗ huyệt hay cố đẩy trứng ra; làm vậy có thể làm vỡ trứng bên trong và gây tổn thương nặng.
Ổ ấp lâu ngày cũng là nơi mạt đỏ sinh sôi. Gà đòi ấp ngồi yên một chỗ nên bị mạt hút máu nhiều, có con thiếu máu nặng. Khi cai ấp xong, nên dọn sạch ổ, thay chất độn và soi kiểm mạt trong chuồng.
Câu hỏi thường gặp
Gà đòi ấp bao lâu thì tự bỏ?
Nếu không làm gì, nhiều gà đòi ấp có thể ngồi ổ rất lâu, có con kéo dài cả tháng dù không có trứng. Vì vậy với gà không cho ấp, cai sớm bằng lồng thoáng vài ngày là cách nhanh và đỡ hại sức gà hơn chờ tự bỏ.
Cai ấp xong bao lâu gà đẻ lại?
Thường khoảng một tới vài tuần, tuỳ gà đã nằm ổ bao lâu và thể trạng. Cho gà ăn đủ đạm và năng lượng giúp hồi nhanh. Gà nằm ổ lâu, sụt cân nhiều thì đẻ lại muộn hơn.
Nhúng gà vào nước có cai ấp được không?
Cách này gây sốc lạnh, căng thẳng và có thể làm gà ốm, nhất là khi trời rét. Cách lồng thoáng đáy lưới, có đủ thức ăn nước uống hiệu quả hơn mà không gây hại, nên không cần nhúng nước.
Gà công nghiệp có đòi ấp không?
Gà chuyên trứng công nghiệp đã được chọn lọc nên rất hiếm khi đòi ấp. Gà ta, gà ri, gà lai địa phương và ngan thì đòi ấp thường xuyên.
Ngan đòi ấp có cai được như gà không?
Có thể làm theo nguyên tắc tương tự: lấy trứng, chặn ổ, cho ở chỗ thoáng sáng có nước và thức ăn. Ngan thường có bản năng ấp rất mạnh nên có thể cần lâu hơn gà.
Có nên để gà ấp trứng giả cho nó đỡ khổ không?
Ấp trứng giả kéo dài thời gian gà nằm ổ, làm gà sụt cân và nghỉ đẻ lâu hơn. Nếu không định cho ấp trứng thật, nên cai sớm. Nếu muốn có gà con, hãy chuẩn bị trứng có phôi và ổ ấp đúng kỹ thuật.