Trứng gà có trống là trứng đã được thụ tinh, trên mặt lòng đỏ có một đĩa phôi hình vòng tròn như chiếc nhẫn nhỏ, giữa nhạt, viền rõ; trứng không trống chỉ có một chấm trắng nhỏ, đục, bờ lởm chởm. Đập trứng ra bát, xoay lòng đỏ để chấm trắng nằm lên trên là thấy. Còn nhìn vỏ, lắc trứng hay thả nước thì không phân biệt được.
Trứng có trống hay không phụ thuộc hoàn toàn vào việc gà mái có được gà trống đạp trong khoảng thời gian trước đó hay không, chứ không phụ thuộc giống gà hay màu vỏ. Bài này giải thích phôi hình thành ở đâu, phân biệt hai loại trứng bằng mắt thường, những lời đồn sai, và dừng lại ở quả trứng có phôi; chuyện soi trứng trong lúc ấp và ấp nở là phần của người làm giống.
Trứng gà hình thành ra sao và phôi đến từ đâu
Gà mái có một buồng trứng hoạt động, chứa rất nhiều nang trứng nhỏ. Mỗi ngày, khi gà đang trong chuỗi đẻ, một nang chín rụng ra; đó chính là lòng đỏ. Trên bề mặt lòng đỏ luôn có một đốm tế bào mầm, người ta gọi là đĩa mầm. Lòng đỏ rơi vào phễu ở đầu ống dẫn trứng, rồi đi qua các đoạn ống để được bọc lòng trắng, màng vỏ và cuối cùng là vỏ đá vôi. Cả hành trình thường mất khoảng một ngày hơn một chút.
Thụ tinh chỉ xảy ra ở phễu, trong khoảng thời gian ngắn ngay sau khi lòng đỏ rụng, trước khi lòng trắng bao lại. Nếu lúc đó trong ống dẫn trứng có tinh trùng gà trống, đĩa mầm được thụ tinh và bắt đầu phân chia tế bào ngay trong lúc quả trứng còn đi trong cơ thể gà mẹ. Đến khi quả trứng được đẻ ra, đĩa mầm đã thành một đĩa phôi gồm nhiều tế bào. Ra ngoài, gặp nhiệt độ thấp hơn thân nhiệt gà, phôi tạm ngừng phát triển và chờ được ấp.
Nếu không có tinh trùng, đĩa mầm vẫn nằm đó nhưng không phân chia. Vì vậy trứng không trống không phải là trứng hỏng hay thiếu chất, mà chỉ là trứng không có khả năng nở thành gà con. Về thành phần dinh dưỡng, hai loại trứng gần như không khác nhau ở mức người ăn nhận ra được.
Phân biệt trứng có trống và không trống bằng mắt thường
Cách làm: đập trứng nhẹ vào bát sạch, để lòng đỏ nguyên vẹn. Nếu không thấy đốm trắng, dùng thìa xoay nhẹ lòng đỏ cho tới khi đốm lộ lên trên. Nhìn dưới ánh sáng tự nhiên hoặc đèn trắng, nhìn thẳng từ trên xuống.
| Đặc điểm | Trứng có trống (có phôi) | Trứng không trống (không phôi) |
|---|---|---|
| Hình dạng đốm | Tròn đều, như chiếc nhẫn hay hồng tâm | Chấm nhỏ, bờ không đều, như hạt bụi trắng |
| Cấu tạo | Viền ngoài trắng đục, giữa nhạt hơn, trong suốt | Trắng đục đặc, không có vòng sáng ở giữa |
| Kích thước | To hơn rõ, cỡ vài milimét | Nhỏ hơn, cỡ một hai milimét |
| Nhìn từ vỏ | Không phân biệt được | Không phân biệt được |
| Ăn được không | Ăn được nếu tươi, bảo quản tốt | Ăn được bình thường |
Cách nhìn đĩa phôi khi đập trứng là cách người nuôi dùng để kiểm xem gà trống có làm việc không: đập thử vài quả trứng ăn trong tuần, đếm xem bao nhiêu quả có phôi. Tỷ lệ này cho bạn biết sơ bộ đàn có vấn đề về phối hay không mà không cần chờ tới lúc ấp. Còn kiểm trứng nguyên quả bằng đèn soi là kỹ thuật trong quá trình ấp, cần trứng đã ấp vài ngày mới thấy.
Bao lâu sau khi có gà trống thì trứng có phôi
Không phải ngay quả đầu tiên. Vì thụ tinh xảy ra lúc lòng đỏ vừa rụng, còn quả trứng thì mất hơn một ngày để đi hết ống dẫn trứng, nên những quả đẻ trong một hai ngày đầu sau khi gà trống được thả vào đàn thường chưa có phôi. Theo quan sát chung của người nuôi, tỷ lệ trứng có phôi tăng dần trong khoảng một tuần đầu.
Gà mái giữ tinh trùng được nhiều ngày. Trong ống dẫn trứng của gà mái có những tuyến nhỏ chứa tinh trùng, giúp một lần đạp có thể thụ tinh cho nhiều quả trứng liên tiếp. Vì vậy khi bỏ gà trống ra, trứng vẫn còn có phôi thêm một thời gian, thường khoảng một tuần tới hơn một tuần, tỷ lệ giảm dần theo ngày.
Hệ quả khi đổi trống. Nếu bạn thay gà trống này bằng gà trống khác và muốn chắc gà con là con của trống mới, nên chờ đủ khoảng hai tuần mới lấy trứng; những quả đẻ trong mấy ngày đầu vẫn có thể mang phôi của con trống cũ.
Một trống không đạp được tất cả. Gà trống có con mái nó ưa và con nó bỏ qua; gà mái lại có con né trống. Vì vậy trong cùng một đàn, có con mái gần như quả nào cũng có phôi, có con hầu như không. Đập thử trứng theo từng con, nếu bạn biết quả nào của con nào, sẽ thấy rõ chuyện này.
Những lời đồn về trứng có trống nên bỏ
Quanh chuyện trứng có trống có khá nhiều kinh nghiệm truyền miệng. Có cái đúng một phần, có cái sai hẳn:
- "Trứng có trống bổ hơn": không có cơ sở. Đĩa phôi chỉ là vài nghìn tế bào trên một khối lòng đỏ, không làm thay đổi đáng kể thành phần quả trứng.
- "Trứng có trống mau hỏng hơn": khi để ở nơi nóng, phôi có thể bắt đầu phát triển rồi chết, trứng nhanh xuống cấp hơn. Bảo quản mát thì khác biệt không đáng kể.
- "Nhìn hình dáng quả trứng biết có trống": không đúng. Trứng dài hay tròn, nhọn hay tù là do từng con gà mái, không liên quan tới phôi.
- "Thả vào nước, trứng chìm là trứng có trống": không đúng. Trứng chìm hay nổi cho biết túi khí to hay nhỏ, tức độ tươi, không cho biết có phôi.
- "Gà ta thả vườn thì trứng nào cũng có trống": chỉ đúng khi đàn có gà trống khoẻ, đủ số. Gà mái nhốt riêng thì trứng không có phôi, dù là gà ta.
- "Đoán trống mái gà con từ hình quả trứng": không có cách nào phân biệt được bằng mắt thường trên quả trứng nguyên vỏ.
Khi đọc tin rao bán trứng có phôi, những lời hứa kiểu "chọn trứng ra toàn mái" hay "trứng tròn nở trống" đều không có cơ sở, bạn nên coi là lời quảng cáo.
Vì sao đàn có trống mà nhiều trứng vẫn không phôi
Khi đập thử thấy tỷ lệ trứng có phôi thấp hẳn, nguyên nhân thường nằm ở gà trống trước tiên. Gà trống quá già, quá béo, đau chân, viêm móng, bị chấn thương lưng thì đạp kém hoặc đạp không đúng. Gà trống quá non, chưa thành thục hẳn cũng vậy. Thời tiết nóng kéo dài làm gà trống giảm hoạt động và chất lượng tinh trùng giảm.
Phía gà mái, lông quanh lỗ huyệt quá rậm ở một số giống lông xù làm việc giao phối khó khăn. Gà mái quá béo, gà mái bị gà trống khác hoặc những con mái đầu đàn ngăn cản cũng làm tỷ lệ phôi giảm. Trong đàn có nhiều gà trống, chúng đánh nhau, chen nhau, quấy rầy khi một con đang đạp, khiến nhiều lần đạp không thành.
Ngoài ra, bệnh của đàn, giun sán, ve mạt và khẩu phần thiếu đạm, thiếu vitamin kéo dài đều ảnh hưởng tới sinh sản của cả trống và mái. Nếu đàn có biểu hiện bệnh, ưu tiên mời thú y. Việc chọn gà trống giống, tỷ lệ bao nhiêu trống cho bao nhiêu mái là phần của người chọn giống; ở đây bạn chỉ cần biết rằng tỷ lệ phôi thấp thì nhìn vào gà trống trước, rồi mới tới gà mái và điều kiện chuồng.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là chỗ gà giao phối. Gà trống đạp mái chủ yếu ngoài sân, trên nền đất hoặc cỏ, vào sáng sớm và chiều muộn. Đàn bị nhốt chật trên nền xi măng trơn, sân lầy lội sau mưa, gà trống trượt chân nhiều lần là số lần đạp thành công giảm hẳn. Cho đàn ra sân khô ráo vào hai khung giờ này thường cải thiện tỷ lệ phôi rõ hơn mọi thứ thuốc bổ.
Đập thử trứng để kiểm đàn: cách làm và đọc kết quả
Với đàn vài chục mái, bạn không cần dụng cụ gì để biết gà trống có làm việc tốt hay không. Chỉ cần dùng chính những quả trứng nhà ăn trong tuần, làm theo trình tự sau:
- Chọn trứng của những ngày gà trống đã ở chung đàn ít nhất một tuần, không lấy trứng của mấy ngày đầu sau khi mới thả trống.
- Mỗi lần nấu ăn, đập trứng vào bát riêng từng quả, xoay lòng đỏ để tìm đốm trắng, ghi lại quả đó có phôi hay không.
- Gom đủ chừng hai mươi quả trở lên rồi mới tính tỷ lệ; vài quả lẻ thì ngẫu nhiên quá, chưa nói được gì.
- Nếu biết quả nào của con mái nào, ví dụ nhờ màu vỏ hay ổ riêng, ghi theo từng con để thấy con nào gà trống bỏ qua.
- So kết quả giữa các tuần: tỷ lệ tụt dần là dấu hiệu gà trống đang yếu đi, bị đau chân hoặc đàn đang gặp nắng nóng.
Ví dụ giả định: một hộ đập hai mươi bốn quả trong hai tuần, thấy mười tám quả có đĩa phôi hình nhẫn rõ; như vậy chừng ba phần tư số trứng có phôi. Nếu tháng sau đập tiếp chỉ còn non nửa, đó là lúc xem lại gà trống, chân, lưng, thể trạng, và hỏi người có kinh nghiệm hoặc cán bộ thú y nếu thấy gà có biểu hiện bệnh. Con số tốt hay xấu tuỳ giống và cách nuôi, nên quan trọng nhất là so đàn nhà mình với chính nó theo thời gian.
Giữ trứng có phôi sau khi nhặt cho tới lúc giao đi ấp
Nếu bạn nhặt trứng có phôi để tự ấp hoặc để giao cho người ấp, mấy việc dưới đây giữ cho phôi còn sống trong những ngày chờ. Kỹ thuật ấp và chọn trứng ấp chi tiết là phần của người làm giống.
- Nhặt trứng nhiều lần trong ngày, không để trứng nằm lâu trong ổ nắng nóng hoặc dưới gà mái khác ngồi lên.
- Không rửa trứng: lớp màng mỏng trên vỏ giúp chắn vi khuẩn; trứng dính bẩn nhiều thì không dùng để ấp.
- Để trứng ở chỗ thoáng, mát, tránh nắng, đầu to hướng lên trên; không để vào ngăn đá.
- Ghi ngày đẻ bằng bút chì mềm lên vỏ để biết trứng nào cũ, trứng nào mới.
- Không giữ trứng chờ ấp quá lâu: để càng lâu tỷ lệ nở càng giảm, thời gian cụ thể nên hỏi người ấp.
- Loại riêng trứng méo, vỏ mỏng, nứt, quá to hoặc quá nhỏ; những quả này dùng để ăn.
Trứng có phôi để ăn thì bảo quản như trứng ăn thường ngày: chỗ mát, dùng sớm. Không có lý do gì phải tránh ăn trứng có trống nếu trứng tươi, nấu chín kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Trứng gà có trống có ăn được không?
Ăn được bình thường. Trứng có trống tươi, được bảo quản mát, nấu chín kỹ thì không khác trứng không trống về độ an toàn. Chỉ trứng đã bị ấp vài ngày, phôi đã phát triển, mới khác hẳn về hình dạng bên trong.
Trứng gà công nghiệp mua ở chợ có trống không?
Trứng gà đẻ thương phẩm thường lấy từ đàn gà mái nuôi riêng, không có gà trống, nên phần lớn là trứng không phôi. Trứng gà ta mua ở chợ quê thì có thể có hoặc không, tuỳ nhà nuôi có gà trống chung đàn hay không.
Không có máy soi thì biết trứng có trống trước khi ấp bằng cách nào?
Với trứng nguyên vỏ chưa ấp, mắt thường không phân biệt được. Cách người nuôi hay làm là đập thử vài quả cùng đàn để xem tỷ lệ có phôi, từ đó đoán cả lô. Soi trứng chỉ thấy rõ sau khi trứng đã được ấp vài ngày.
Gà trống bao nhiêu tháng thì đạp mái được?
Gà trống ta thường bắt đầu đạp mái khi đã thành thục, thường cùng lứa tuổi gà mái bắt đầu đẻ hoặc sớm hơn một chút. Gà trống quá non tuy đã đạp nhưng tỷ lệ trứng có phôi thường chưa cao, nên người làm giống hay chờ gà trống đủ lớn.
Trứng có đốm máu có phải trứng có trống không?
Không. Đốm máu trong trứng là do mạch máu nhỏ ở buồng trứng hoặc ống dẫn trứng bị vỡ lúc trứng hình thành, gặp ở cả trứng có phôi lẫn không phôi. Trứng có đốm máu nhỏ vẫn ăn được, có thể khều đốm ra trước khi nấu.
Bỏ gà trống ra rồi thì bao lâu trứng hết phôi?
Gà mái giữ được tinh trùng trong ống dẫn trứng một thời gian nên trứng vẫn có thể có phôi thêm khoảng một tuần tới hơn một tuần, tỷ lệ giảm dần. Muốn chắc trứng không còn phôi, chờ khoảng hai đến ba tuần.