Gà mái ngừng đẻ phần lớn vì những lý do tự nhiên như thay lông, đòi ấp, ngày ngắn mùa đông hay gà đã già; tiếp theo là thức ăn, nước uống, nắng nóng, căng thẳng; chỉ một phần là do bệnh. Khi cả đàn sụt trứng đột ngột kèm gà ủ rũ, khò khè, tiêu chảy hay chết rải rác, đó là việc của thú y ngay.
Cách tìm nguyên nhân nhanh nhất là đi từ dễ tới khó: trứng có thật sự mất không hay bị đẻ rông, bị ăn trộm; gà có đang thay lông hay nằm ổ không; thức ăn, nước có đổi gì trong tuần qua không; rồi mới tới ký sinh trùng và bệnh. Bài này đưa ra trình tự kiểm đó, các dấu hiệu cần gọi thú y, và điều nên kỳ vọng về thời gian đàn đẻ lại.
Ngừng đẻ tự nhiên hay có vấn đề: phân biệt nhanh
Trước khi lo, hãy xem tình trạng của đàn khớp với cột nào. Bảng gom các tình huống hay gặp ở đàn gà nông hộ:
| Tình huống | Thường là | Cần làm gì |
|---|---|---|
| Gà rụng lông nhiều, lông mới mọc lởm chởm, đẻ thưa rồi ngưng | Thay lông hằng năm | Bổ sung đạm, chờ gà thay xong |
| Gà nằm lì trong ổ, xù lông, kêu gừ gừ khi bị chạm | Đòi ấp | Cho ấp hoặc cai ấp |
| Cả đàn đẻ thưa dần vào lúc ngày ngắn, trời lạnh | Theo mùa | Giữ ấm, ăn đủ, chờ ngày dài lên |
| Gà đã đẻ nhiều năm, đẻ thưa dần | Tuổi | Chấp nhận hoặc thay đàn |
| Cả đàn sụt mạnh trong vài ngày, gà vẫn ăn uống bình thường | Thức ăn, nước, căng thẳng, mất trứng | Kiểm theo trình tự bên dưới |
| Sụt trứng kèm trứng dị hình, gà khò khè, tiêu chảy, mào tái, có con chết | Có thể bệnh | Báo thú y ngay |
Điểm mấu chốt: một vài con nghỉ đẻ là chuyện thường ngày trong đàn gà ta; cả đàn sụt cùng lúc mới là tín hiệu có gì đó thay đổi. Vì vậy sổ ghi số trứng mỗi ngày là công cụ quan trọng nhất, giúp bạn biết sụt từ hôm nào và nhớ lại hôm đó có chuyện gì.
Trình tự kiểm khi đàn đang đẻ bỗng sụt trứng
Làm lần lượt từng bước, mỗi bước loại trừ được một nhóm nguyên nhân. Đừng nhảy ngay tới bước mua thuốc:
- Đếm lại cho chắc: ghi số trứng mỗi ngày trong một tuần, so với tuần trước. Đếm theo trí nhớ thường sai.
- Xem trứng có bị mất không: tìm quanh vườn chỗ gà đẻ rông, xem ổ có vỏ trứng vỡ, lòng đỏ dính, dấu vết rắn, chuột, chồn.
- Nhìn từng con: con nào đang thay lông, con nào nằm ổ, con nào mào đỏ đang đẻ, con nào mào nhạt teo đã nghỉ.
- Nhớ lại thay đổi trong mười ngày qua: đổi bao cám, đổi nguồn nước, mất nước một ngày, nhập gà mới, chuyển chuồng, có chó lạ, có đợt nóng hay rét.
- Kiểm ký sinh trùng: soi lông quanh lỗ huyệt, dưới cánh vào ban ngày; soi khe sào đậu, kẽ ván vào ban đêm bằng đèn pin để tìm mạt đỏ.
- Nhìn dấu hiệu bệnh: phân, hơi thở, mắt mũi, mào, dáng đứng, số gà ăn ít. Có dấu hiệu bệnh thì dừng tự xử lý và báo thú y.
Nhiều trường hợp chỉ tới bước thứ hai đã có câu trả lời. Một con rắn vào ổ mỗi đêm có thể làm bạn tưởng cả đàn nghỉ đẻ.
Ghi lại kết quả từng bước vào cùng cuốn sổ trứng. Nếu cuối cùng phải mời thú y, chính những dòng ghi đó giúp người khám biết đàn sụt từ ngày nào, sụt bao nhiêu, đã loại trừ được những gì.
Trứng mất chứ không phải gà ngừng đẻ
Ở nông hộ thả vườn, nguyên nhân bị bỏ sót nhiều nhất là trứng vẫn được đẻ nhưng không tới tay người nuôi. Gà ta có thói quen tìm chỗ kín để đẻ: bụi chuối, đống củi, gầm giường, đống rơm. Chỉ cần đàn tìm được một chỗ mới, ổ trong chuồng sẽ trống trơn trong khi đâu đó ngoài vườn đang có cả chục quả. Cách nhận biết là gà mái vẫn mào đỏ, vẫn kêu cục tác sau khi đẻ. Bạn có thể nhốt gà trong chuồng tới giữa buổi sáng vài hôm để đưa gà trở lại ổ.
Kẻ ăn trộm trứng hay gặp là rắn, chuột, chồn, kỳ đà, chó, mèo và cả quạ, chim ác là ở những nơi có. Rắn nuốt trọn quả trứng nên ổ không còn dấu vết, chỉ thấy rơm bị xô lệch. Chuột, chồn thường để lại vỏ vỡ, lòng trứng dính ở góc chuồng. Chuồng kín ban đêm, lưới mắt nhỏ, ổ đặt cao và nhặt trứng trước khi trời tối là cách phòng.
Gà tự mổ trứng ăn cũng làm số trứng giảm. Một khi con gà đã nếm được trứng vỡ, nó sẽ tìm cách mổ trứng nguyên, và thói quen lan sang con khác. Dấu hiệu là vỏ vỡ trong ổ, mỏ gà dính lòng đỏ. Thói quen này liên quan tới chuồng trại, ổ đẻ và khẩu phần, xử lý sớm thì dễ, để lâu thì rất khó bỏ.
Thức ăn và nước: nguyên nhân hàng đầu ở nông hộ
Đổi thức ăn đột ngột. Chuyển từ loại cám này sang loại khác, hoặc từ cám sang thóc một lần, có thể làm gà sụt đẻ trong vài ngày tới vài tuần. Khi cần đổi, trộn dần trong khoảng một tuần.
Thiếu đạm. Quả trứng chứa nhiều đạm. Gà chỉ ăn thóc, ngô, cơm thừa mà không có cám đậm đặc, giun, côn trùng, đậu, cá vụn thì đẻ thưa dần, nhất là khi vườn hết mồi vào mùa khô.
Thiếu canxi. Trứng vỏ mỏng, vỏ sần, rồi gà đẻ thưa là chuỗi diễn biến hay gặp khi gà thiếu canxi. Một máng vỏ sò, đá vôi nghiền để gà tự ăn là cách rẻ và hiệu quả.
Mất nước dù chỉ một ngày. Máng nước cạn trong một buổi trưa nắng, đường ống bị tắc, nước quá nóng không uống được có thể làm gà sụt đẻ kéo dài nhiều ngày sau đó. Nước là thứ gà đẻ cần nhiều nhất và rẻ nhất.
Thức ăn mốc, ôi. Cám để lâu trong bao ẩm, ngô mốc chứa độc tố nấm có hại cho gan và sinh sản. Cám có mùi lạ, vón cục, có đốm mốc thì bỏ, đừng tiếc.
Gà béo quá. Gà ăn nhiều tinh bột, ít vận động tích mỡ bụng, đẻ kém dần. Thức ăn cân đối và cho gà ra sân giúp hạn chế.
Nắng nóng, giá rét và độ dài ngày
Gà chịu nóng kém hơn chịu lạnh. Trong những đợt nắng gắt kéo dài ở miền Trung và Nam Bộ, gà há mỏ thở, xoè cánh, nằm bẹp ở chỗ râm, ăn ít đi và đẻ giảm. Trứng trong mùa nóng cũng hay vỏ mỏng hơn. Cách giảm là có bóng mát thật sự, mái chuồng cách nhiệt, nước mát luôn đầy, cho ăn vào sáng sớm và chiều mát thay vì buổi trưa.
Ở các tỉnh phía Bắc, mùa đông vừa lạnh vừa ngày ngắn. Gà dùng nhiều năng lượng để giữ ấm, buồng trứng lại nhận tín hiệu ngày ngắn, nên gà ta hay đẻ thưa hoặc nghỉ hẳn mấy tháng rét. Chắn gió lùa ban đêm, nền chuồng khô, khẩu phần đủ năng lượng giúp đàn bớt sụt, nhưng không nên kỳ vọng gà ta đẻ mùa đông như mùa xuân. Khi trời ấm lên và ngày dài dần, đàn thường tự trở lại nhịp đẻ.
Một số hộ nuôi gà đẻ quy mô lớn hơn có dùng đèn bổ sung để giữ độ dài ngày ổn định. Nếu bạn muốn làm, điều quan trọng là thời gian chiếu sáng mỗi ngày phải ổn định, không được lúc có lúc không, vì ánh sáng giảm đột ngột còn làm gà nghỉ đẻ nhanh hơn. Cách bố trí ánh sáng cụ thể cho chuồng gà đẻ là phần của kỹ thuật chuồng trại; ở đây chỉ cần nhớ rằng ánh sáng là tín hiệu sinh sản mạnh nhất với gà mái.
Ký sinh trùng và bệnh: dấu hiệu nên gọi thú y
Đàn sụt trứng kèm theo bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây thì không nên tự đoán bệnh hay tự mua thuốc; hãy báo cán bộ thú y hoặc bác sĩ thú y:
- Gà khò khè, chảy nước mũi, sưng mặt, chảy nước mắt.
- Phân lỏng, phân xanh, phân trắng hoặc có máu kéo dài.
- Mào tái nhợt hoặc thâm tím, gà ủ rũ, xù lông, đứng co ro.
- Trứng vỏ nhăn, méo, vỏ mềm hàng loạt, lòng trắng loãng như nước.
- Gà ngoẹo cổ, đi loạng choạng, liệt chân.
- Mạt đỏ, rận dày đặc, gà ngứa ngáy, trụi lông quanh lỗ huyệt.
- Có gà chết, nhất là chết nhiều con trong một hai ngày.
Một số bệnh gây giảm đẻ ở gà là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, có bệnh lây sang người như cúm gia cầm. Khi gà chết nhiều bất thường, người nuôi không giết mổ, không bán chạy, không vứt xác ra kênh rạch, mà báo ngay chính quyền và thú y địa phương theo quy định về phòng chống dịch bệnh động vật trong Luật Thú y 2015; chi tiết thủ tục nên hỏi trực tiếp cán bộ thú y, vì văn bản hướng dẫn có thể đã được cập nhật.
Mạt đỏ ban ngày trốn trong khe gỗ, ban đêm bò ra hút máu gà, nên ban ngày nhìn gà có khi không thấy gì. Soi đèn vào sào đậu lúc nửa đêm là cách chắc nhất để biết chuồng có mạt hay không.
Đưa đàn đẻ lại: mất bao lâu và nên kỳ vọng gì
Khi đã tìm ra và gỡ được nguyên nhân, gà không đẻ lại ngay hôm sau. Buồng trứng cần thời gian để nang trứng lớn lên trở lại. Với các nguyên nhân nhẹ như đổi thức ăn, mất nước một ngày hay một đợt căng thẳng ngắn, đàn thường hồi lại trong khoảng vài tuần. Sau thay lông, đòi ấp hay mùa rét, thời gian lâu hơn. Sau một đợt bệnh nặng, có đàn không bao giờ trở lại mức cũ.
Trong thời gian chờ, việc cần làm là giữ mọi thứ ổn định: một loại thức ăn, nước sạch luôn đủ, không bắt gà, không chuyển chuồng. Đừng dùng thuốc kích đẻ, hormone hay các loại "thuốc bổ trứng" không rõ nguồn gốc; những thứ này không gỡ được nguyên nhân gốc mà có thể làm hại gà, và trứng của gà đang dùng thuốc có thể chưa an toàn để ăn. Mọi việc dùng thuốc cho gà đẻ nên theo chỉ dẫn của thú y.
Với những con gà đã đẻ nhiều năm, đẻ rất thưa dù khoẻ mạnh, người nuôi có thể chọn giữ lại hoặc thay đàn. Đó là quyết định của mỗi nhà. Nếu loại thải, nên làm nhẹ nhàng, nhanh gọn, không để gà già chết đói hay bị bỏ mặc ngoài vườn.
Câu hỏi thường gặp
Gà ngừng đẻ bao lâu thì đẻ lại?
Tuỳ nguyên nhân. Sau một đợt căng thẳng ngắn hay đổi thức ăn, đàn thường đẻ lại trong khoảng vài tuần. Sau thay lông hoặc mùa đông có thể mất vài tháng. Sau bệnh nặng, có đàn không trở lại mức cũ.
Gà mào đỏ mà không đẻ là sao?
Gà mào đỏ thường vẫn đang đẻ. Khả năng cao là gà đẻ rông ở chỗ khác, hoặc trứng bị rắn, chuột, gà khác ăn mất. Hãy nhốt gà trong chuồng có ổ tới giữa buổi sáng vài hôm và tìm kỹ quanh vườn.
Gà ăn nhiều mà không đẻ thì do đâu?
Có thể gà đang thay lông, đang hồi sức sau đòi ấp, hoặc gà béo quá do ăn nhiều tinh bột. Cũng có thể khẩu phần thiếu đạm, canxi dù gà ăn no. Nếu gà kèm dấu hiệu bất thường, bụng phình hay đi lại khó, nên hỏi thú y.
Mùa đông gà có đẻ không?
Gà ta ở các tỉnh phía Bắc hay đẻ thưa hoặc nghỉ hẳn trong tháng rét do ngày ngắn và lạnh. Gà chuyên trứng nuôi trong chuồng có điều kiện ổn định thì ít bị ảnh hưởng hơn. Giữ ấm, ăn đủ giúp đàn bớt sụt.
Có nên cho gà uống thuốc kích đẻ không?
Không nên tự dùng. Thuốc kích đẻ không giải quyết nguyên nhân thật sự như thiếu nước, thiếu đạm, mạt đỏ hay bệnh, và có thể để lại tồn dư trong trứng. Hãy tìm nguyên nhân theo trình tự và hỏi thú y khi cần.
Gà bị mạt đỏ có làm giảm đẻ không?
Có. Mạt đỏ hút máu gà ban đêm khiến gà thiếu máu, mất ngủ, mào tái và đẻ giảm rõ. Mạt ẩn trong khe sào đậu ban ngày, nên cần soi đèn ban đêm để phát hiện và hỏi thú y về cách xử lý chuồng an toàn.