Cho cá đẻ nhân tạo là cách trại giống chủ động làm cho cá bố mẹ đã chín trứng đẻ vào đúng lúc mong muốn, trong bể hoặc bằng cách vuốt trứng, rồi ấp trứng trong điều kiện kiểm soát để thu cá bột. Kỹ thuật viên dùng chế phẩm kích thích sinh sản thay cho tín hiệu tự nhiên như dòng sông mùa lũ, tạo dòng chảy trong bể đẻ, và ấp trứng trong bình hay bể có nước chảy.
Nhờ kỹ thuật này mà người nuôi có cá giống trắm cỏ, mè, trôi, tra, những loài gần như không tự đẻ trong ao. Bài viết giải thích các bước ở mức nguyên lý để người nuôi hiểu con cá giống mình mua đi qua những khâu nào; đây không phải hướng dẫn tự làm, và không có liều hay tên thuốc.
Vì sao cần cho cá đẻ nhân tạo
Lý do đầu tiên là có những loài không tự đẻ trong ao. Trắm cỏ, mè trắng, mè hoa, trôi cần đoạn sông nước chảy mạnh vào mùa lũ; cá tra ngoài tự nhiên đẻ ở thượng nguồn sông Mê Kông. Nuôi trong ao, cá có thể chín trứng nhưng không có tín hiệu cuối để đẻ.
Lý do thứ hai là chủ động. Cá đẻ tự nhiên thì đẻ lúc nào tuỳ trời, rải rác, trứng bị ăn mất nhiều. Trại cho đẻ nhân tạo chọn được ngày, gom được trứng, ấp được hàng loạt và cho ra những lứa cá bột cùng cỡ, đúng lúc người nuôi cần thả.
Lý do thứ ba là kiểm soát chất lượng. Trại biết cá bột của mình từ cặp bố mẹ nào, ấp trong điều kiện nào, nên có cơ sở để theo dõi và cải thiện qua từng năm.
Ngay cả với cá chép, loài tự đẻ dễ dàng, nhiều trại vẫn cho đẻ có kiểm soát trong bể với giá thể nhân tạo, để thu trứng tập trung và tránh cá bố mẹ ăn trứng.
Các khâu chính từ cá bố mẹ tới cá bột
Mỗi loài có quy trình riêng, nhưng khung chung ở các trại thường đi qua những khâu sau:
- Nuôi vỗ cá bố mẹ trong ao riêng nhiều tháng để tuyến sinh dục phát triển đầy đủ; khâu này quyết định phần lớn kết quả, có bài riêng trên trang.
- Chọn cá đã chín: kỹ thuật viên xem bụng, lỗ sinh dục và kiểm tra mẫu trứng để chọn những con cái sẵn sàng; cá đực kiểm bằng cách xem tinh.
- Ghép cặp hoặc ghép nhóm đực cái theo tỷ lệ phù hợp với loài và cách cho đẻ.
- Kích thích sinh sản: kỹ thuật viên dùng chế phẩm kích thích sinh sản theo quy trình của loài để cá rụng trứng đồng loạt. Thời điểm, cách dùng và liều là chuyên môn của trại.
- Cho đẻ hoặc vuốt trứng: tuỳ loài, cá được thả vào bể đẻ có dòng chảy để tự đẻ, hoặc được vuốt lấy trứng và tinh để thụ tinh nhân tạo.
- Ấp trứng trong bình ấp, bể vòng hay khay, tuỳ kiểu trứng, theo dõi nhiệt độ, oxy và loại trứng hỏng.
- Thu cá bột khi cá bột đã tiêu gần hết noãn hoàng và bắt đầu bơi ngang, chuyển sang ao ương hoặc giao cho người ương.
Từ khâu ương cá bột trở đi là một nghề khác, có những trang riêng viết về ao ương, thức ăn và cách san thưa. Ở đây chỉ đi tới lúc có cá bột.
Cho đẻ trong bể hay vuốt trứng
Sau khi cá được kích thích, trại có hai cách lấy trứng. Mỗi cách hợp với một nhóm loài và có ưu nhược riêng.
| Tiêu chí | Cho đẻ trong bể | Vuốt trứng, thụ tinh nhân tạo |
|---|---|---|
| Cách làm | Thả cá đực cái vào bể tròn có nước chảy vòng; cá tự đẻ, trứng theo dòng nước vào nơi thu | Bắt cá cái đã rụng trứng, vuốt nhẹ bụng lấy trứng; lấy tinh cá đực; trộn cho thụ tinh |
| Hay dùng cho | Trắm cỏ, mè, trôi, chép với giá thể | Cá tra, cá trê, một số loài khác |
| Ưu điểm | Ít đụng chạm cá, gần với cách đẻ tự nhiên | Chủ động được lúc lấy trứng, biết chính xác trứng của con nào |
| Hạn chế | Khó biết từng con đẻ được bao nhiêu; cần bể và nguồn nước lớn | Cá dễ bị tổn thương nếu thao tác vụng; đòi hỏi tay nghề |
| Ai làm | Kỹ thuật viên trại | Kỹ thuật viên có kinh nghiệm thao tác cá |
Nhìn bảng có thể thấy cả hai cách đều cần tay nghề và cơ sở vật chất; đó cũng là lý do sản xuất giống cá là một nghề có điều kiện chứ không phải việc tay ngang.
Ấp trứng theo từng kiểu trứng
Trứng trôi cần nước chảy. Trứng trắm, mè, trôi được ấp trong bể tròn hoặc bình ấp có nước chảy từ dưới lên, giữ trứng luôn lơ lửng. Ngừng dòng chảy một lúc là trứng chìm, ngạt và chết.
Trứng dính cần giá thể hoặc khử dính. Trứng chép trên giá thể được treo trong bể ấp có nước sạch. Trứng cá tra thì được khử dính trước để ấp trong bình như trứng trôi.
Theo dõi liên tục. Trứng cá nước ngọt nhiệt đới nở nhanh, thường chỉ trong vài ngày, có loài khoảng một tới hai ngày. Người ấp phải theo dõi nhiệt độ, lưu lượng nước và vớt trứng hỏng, nhiều khi thức trắng đêm.
Giữ vệ sinh. Trứng chết là chỗ nấm mọc, nước ấp bẩn là nguồn bệnh cho cả mẻ. Dụng cụ, bể ấp được làm sạch giữa các mẻ, và nguồn nước ấp thường được lắng, lọc trước để bớt phù sa và sinh vật hại.
Có điện dự phòng. Hệ thống ấp sống nhờ máy bơm. Mất điện vài giờ giữa đêm có thể làm hỏng cả bình trứng, nên trại nghiêm túc luôn có nguồn điện hay bơm dự phòng.
Một ngày cho đẻ ở trại diễn ra thế nào
Để dễ hình dung, có thể mô tả một đợt cho đẻ trắm cỏ ở một trại nhỏ như sau, ở mức nguyên lý. Từ mấy hôm trước, kỹ thuật viên đã kéo lưới kiểm tra ao vỗ, chọn ra những con cái bụng mềm, mẫu trứng đều, cùng số cá đực có tinh tốt. Cá được đưa về bể chờ có nước chảy nhẹ để quen môi trường và bớt căng thẳng sau khi bị bắt.
Đến giờ đã định, thường là chiều tối, kỹ thuật viên dùng chế phẩm kích thích sinh sản cho cá theo quy trình của trại, có khi chia làm hai lần cách nhau vài giờ. Cá được thả vào bể đẻ tròn, nước chảy vòng như một khúc sông nhỏ. Người trực theo dõi suốt đêm; khi cá bắt đầu rượt đuổi, quẫy mạnh ở mặt nước là lúc cá sắp đẻ.
Trứng đẻ ra theo dòng nước chảy về hố thu, được vớt chuyển sang bình ấp. Sáng hôm sau, cá bố mẹ được bắt ra, kiểm tra vết xây xát và đưa về ao phục hồi. Trứng trong bình được theo dõi, loại bớt trứng hỏng, cho tới khi nở. Cả quá trình đòi hỏi người trực không rời mắt, vì chỉ một sự cố về nước hay điện cũng có thể làm mất trắng đợt đẻ.
Những rủi ro và giới hạn của sinh sản nhân tạo
Sinh sản nhân tạo giải quyết được bài toán cá giống, nhưng nó cũng mang những rủi ro mà người nuôi nên biết khi nghe trại giới thiệu:
- Cá bố mẹ có thể chết hoặc yếu sau khi bị bắt, kích thích và vuốt trứng nếu thao tác vụng hoặc cá chưa chín đủ.
- Lạm dụng chế phẩm kích thích cho cá chưa đủ thành thục thường cho trứng kém, tỷ lệ nở thấp, và làm hỏng đàn bố mẹ.
- Dùng quá ít cá bố mẹ, lại lấy con của chính lứa đó làm bố mẹ đời sau, lâu dần làm đàn giống nghèo đi về di truyền.
- Cá bột nở ra nhiều nhưng yếu nếu khâu nuôi vỗ kém, người ương sẽ thấy hao hụt lớn mà không rõ nguyên nhân.
- Mùa vụ dồn dập khiến trại cho đẻ liên tục, cá bố mẹ không kịp phục hồi giữa các đợt.
Những vấn đề sâu hơn về chọn tạo giống ở tầm chương trình, như đánh giá đời sau hay quản lý đa dạng di truyền, thuộc về các trang chuyên về công tác giống.
Hộ nuôi nhỏ có nên tự cho cá đẻ nhân tạo
Câu trả lời ngắn gọn là không nên, ít nhất là không tự học rồi làm. Sinh sản nhân tạo cần bể đẻ, hệ thống ấp có nước chảy ổn định, nguồn nước sạch dồi dào, nguồn điện dự phòng, và quan trọng nhất là tay nghề của người làm. Dùng chế phẩm kích thích sai cách vừa hỏng cá bố mẹ vừa có thể để lại tồn dư không mong muốn.
Về pháp lý, Luật Thủy sản năm 2017 và các văn bản hướng dẫn có đặt điều kiện với cơ sở sản xuất, ương dưỡng giống thủy sản, về cơ sở vật chất, người phụ trách kỹ thuật và nguồn cá bố mẹ. Quy định có thể được sửa đổi, nên ai muốn mở trại giống cần hỏi cơ quan quản lý thủy sản cấp tỉnh và kiểm văn bản hiện hành.
Với người nuôi cá thịt, hiểu quy trình này có ích ở chỗ khác: bạn hiểu vì sao cá bột có mùa, vì sao lứa đầu và lứa cuối vụ chất lượng khác nhau, vì sao trại uy tín có sổ ghi chép rõ ràng. Còn nếu bạn chỉ muốn có một ít cá con cho ao nhà, những loài tự đẻ được như chép, rô phi, cá lóc là lựa chọn thực tế hơn nhiều. Những loài ấy chỉ cần nước sạch, chỗ đẻ phù hợp và cá bố mẹ khoẻ là đủ.
Thời vụ ở trại giống: sớm, chính vụ và muộn
Trại giống thường chia mùa sản xuất thành vài đợt. Đợt sớm cho đẻ khi thời tiết vừa ấm lên, cá bột ra sớm để người nuôi kịp thả đầu mùa; đợt này rủi ro hơn vì cá có thể chưa chín đều và thời tiết còn thất thường. Chính vụ là lúc cá chín rộ, tỷ lệ đẻ và tỷ lệ nở thường tốt nhất. Đợt muộn tận dụng những con chín chậm.
Ở miền Bắc, mùa chính của cá chép, trắm, mè rơi vào mùa xuân và đầu hè; ở miền Nam, nhiệt độ ấm cho phép một số loài sản xuất kéo dài hơn trong năm. Lịch cụ thể của từng trại phụ thuộc loài, vùng và năm.
Người nuôi thả cá có thể dùng hiểu biết này để đặt lịch: hỏi trại xem lứa mình định lấy thuộc đợt nào, cá bố mẹ đã cho đẻ mấy lần trong mùa. Đó là những câu hỏi về sinh sản, khác với chuyện giá cả hay hợp đồng mua bán.
Câu hỏi thường gặp
Cá giống trắm cỏ có phải đều từ sinh sản nhân tạo không?
Phần lớn cá giống trắm cỏ, mè, trôi trên thị trường đến từ trại cho đẻ nhân tạo, vì các loài này cần dòng sông chảy mạnh mùa lũ để đẻ và gần như không tự đẻ trong ao. Cá vớt ngoài sông ngày nay rất ít và không ổn định.
Cá bố mẹ có chết sau khi cho đẻ nhân tạo không?
Có thể có một tỷ lệ cá bị yếu hoặc chết nếu cá chưa chín đủ, thao tác vụng hoặc vuốt trứng mạnh tay. Trại có tay nghề tốt giữ được tỷ lệ này thấp và nuôi phục hồi cá sau khi đẻ để dùng cho mùa sau.
Chế phẩm kích thích sinh sản có làm cá giống kém không?
Bản thân việc kích thích đúng quy trình trên cá đã chín không làm cá bột kém. Cá bột yếu thường do cá bố mẹ nuôi vỗ kém, kích thích khi cá chưa chín, hoặc ấp trong điều kiện không tốt. Liều và cách dùng là chuyên môn của trại.
Vuốt trứng có giống mổ lấy trứng không?
Không. Vuốt trứng là ấn nhẹ dọc bụng cá cái đã rụng trứng để trứng chảy ra qua lỗ sinh dục, cá vẫn sống và được thả lại ao. Một số loài cá đực có thể khó lấy tinh, khi đó trại có cách xử lý riêng theo quy trình.
Muốn học nghề sản xuất cá giống thì bắt đầu từ đâu?
Có thể bắt đầu từ các lớp tập huấn của trung tâm khuyến nông, các trường có ngành nuôi trồng thủy sản, hoặc làm việc tại một trại giống để học thực tế. Nghề này cần thời gian và kinh nghiệm qua nhiều mùa vụ, không học nhanh được.