Dê cái tơ thường được phối lần đầu khi khoảng 8–10 tháng tuổi và đã đạt khoảng 60–70% khối lượng dê cái trưởng thành cùng giống; dê đực non nên bắt đầu cho phối muộn hơn, thường khoảng 10–12 tháng, và chỉ phối ít con. Điều khó nhất trong nuôi dê không phải là chờ tới mốc này mà là ngăn dê phối lén từ sớm, vì dê thành thục rất nhanh: dê đực con mới vài tháng tuổi đã có thể nhảy được.
Các mốc trên là khoảng tham khảo cho dê nuôi ở nông hộ; giống dê, vùng nuôi và khẩu phần làm nhịp lớn khác nhau. Trước khi cho dê tơ phối lần đầu, nên nhờ cán bộ thú y hoặc người nuôi dê lâu năm ở địa phương xem thể trạng. Bài này giải thích vì sao dê phối quá non là chuyện thường gặp, cách tách đàn để tránh, và cách đánh giá dê tơ đã đủ sức. Phần cuối có vài ghi chú cho cừu, vì cừu cũng hay được nuôi cùng kiểu.
Dê thành thục sớm hơn nhiều người nghĩ
Người mới nuôi dê hay bất ngờ khi thấy con dê cái mới chừng nửa năm tuổi đã bụng to. Dê là loài thành thục sớm: dê cái có thể lên giống lần đầu khi mới khoảng 5–7 tháng tuổi, còn dê đực con mới vài tháng đã biết nhảy và có khả năng làm đậu thai. Trong một đàn nhốt chung, không có ai canh, chuyện dê tơ bị phối từ rất non xảy ra thường xuyên.
Dê cái mang thai khi cơ thể còn nhỏ phải chia dinh dưỡng giữa việc lớn và việc nuôi thai. Hậu quả hay gặp là dê mẹ đẻ khó, con đẻ ra nhẹ cân và yếu, dê mẹ ít sữa, gầy rạc sau khi đẻ và còi luôn về sau. Có những đàn dê nông hộ nhìn mãi không lớn được, không phải vì giống xấu mà vì nhiều thế hệ dê cái đều bị phối quá sớm.
Chu kỳ lên giống của dê thường khoảng 18–21 ngày, mỗi lần kéo dài một đến hai ngày. Nghĩa là nếu dê đực non sống chung, gần như chắc chắn nó sẽ gặp được con cái đang lên giống trong vòng một tháng. Muốn kiểm soát được tuổi phối, bạn phải kiểm soát được việc dê đực ở đâu. Đây là việc quản lý chuồng, không cần thuốc men hay dụng cụ đắt tiền, chỉ cần một vách ngăn chắc và thói quen ghi chép.
Tách đàn để tránh phối lén: làm từ lúc dê con còn bú
Cách duy nhất chắc chắn để dê tơ không phối non là không cho dê đực và dê cái đã thành thục ở chung. Với nông hộ, trình tự thường làm như sau:
- Ngay khi dê con sinh ra, ghi giới tính, ngày sinh và mẹ của từng con. Bấm số tai hoặc đeo vòng cổ màu nếu đàn đông.
- Khoảng 3–4 tháng tuổi, tách dê đực con ra ô riêng hoặc chuồng riêng, kể cả khi chúng chưa có biểu hiện gì. Đợi tới lúc thấy dê đực con nhảy thì thường đã muộn.
- Dê đực con không giữ làm giống thì xử lý theo mục đích: nuôi thịt riêng, bán, hoặc thiến theo hướng dẫn và do người có chuyên môn làm.
- Dê cái tơ ở chung với nhau và với dê cái rạ đã có thai, không ở chung với dê đực giống của đàn.
- Khi thả rông ra bãi chung, để ý đàn dê nhà khác: dê đực hàng xóm cũng có thể phối lén dê tơ của bạn.
- Ghi lại từng lần thấy dê tơ lên giống (kêu nhiều, vẫy đuôi, âm hộ hơi sưng, ăn kém, tìm tới chuồng dê đực) để biết chu kỳ.
Chuồng sàn có ô ngăn là cách gọn nhất. Nếu chưa làm được ô riêng, ít nhất hãy buộc hoặc nhốt dê đực vào ban đêm và lúc không có người trông.
Dê cái tơ thế nào là đủ sức chịu phối
Đủ cân so với dê cái trưởng thành. Mốc hay dùng là khoảng 60–70% khối lượng dê cái trưởng thành cùng giống trong đàn. Ví dụ giả định: dê cái trưởng thành trong đàn nặng chừng 40 kg thì dê tơ nên đạt khoảng 25–28 kg mới phối. Không có cân thì có thể cân móc bằng cân treo hoặc ôm dê đứng lên cân người rồi trừ đi cân người bế.
Đã lên giống ít nhất hai lần. Lần lên giống đầu thường ngắn và yếu. Chờ chu kỳ ổn định giúp lần phối đầu dễ đậu hơn.
Khung xương và hông nở. Dê tơ có thân dài, hông rộng, đứng vững là dấu hiệu tốt. Dê bị còi, lông xơ, bụng ỏng thường đang nhiễm giun sán, cần xử lý trước theo hướng dẫn thú y.
Đã quen người, dễ bắt giữ. Dê tơ hoang, khó bắt, mỗi lần đụng vào là nhảy loạn thì lần phối và cả lần đỡ đẻ về sau đều vất vả. Tập cho dê quen được vuốt ve, buộc dây, kiểm tra móng từ nhỏ là việc nhỏ nhưng đỡ rất nhiều.
Móng và chân tốt. Dê nuôi nền ẩm hay bị thối móng. Cắt sửa móng, để dê đi lại bình thường trước khi phối.
Sạch bệnh truyền nhiễm. Hỏi thú y địa phương về lịch tiêm phòng cho dê trong vùng và làm đủ trước khi phối, vì một số vắc xin không nên tiêm lúc dê đang mang thai.
Dê đực non: bắt đầu muộn, dùng ít
Dê đực thành thục sớm nhưng thành thục không có nghĩa là đã nên làm giống. Dê đực non khoảng 10–12 tháng tuổi, cơ thể đã phát triển tốt, có thể bắt đầu cho phối nhưng chỉ với số ít dê cái, thưa ra trong tuần. Dùng dê đực quá non hoặc quá dày làm nó sút cân nhanh, chậm lớn và về lâu dài phẩm chất tinh kém đi.
Một sai lầm hay gặp là thả dê đực non vào đàn dê cái lớn và để nó tự xoay xở. Dê đực non thường bị dê cái lớn húc đuổi, không phối được, hoặc phối được rất nhiều lần trong vài ngày rồi kiệt sức. Cách làm hợp lý hơn là đưa từng con dê cái đang lên giống tới chuồng dê đực, cho phối một hai lần rồi tách ra, ghi ngày lại.
Dê đực trưởng thành có mùi rất nồng, mùi này bám vào lông dê cái và cả quần áo người nuôi. Ở trại dê sữa, người ta thường để chuồng dê đực cách xa khu vắt sữa để sữa không bị ám mùi. Với nông hộ nuôi dê thịt, mùi không phải vấn đề lớn, nhưng chính mùi và tiếng kêu của dê đực lại là thứ kích thích dê cái lên giống rõ hơn, nên chuồng dê đực đặt gần nhưng có vách ngăn là cách bố trí nhiều nhà chọn.
Nuôi dê tơ thế nào trong vài tuần trước khi phối
Thể trạng của dê cái trong khoảng vài tuần trước khi phối ảnh hưởng tới việc lên giống có rõ không, có đậu không và số con trong lứa. Người nuôi dê lâu năm ở nhiều nơi có thói quen cho dê cái ăn khá hơn một chút trong khoảng hai, ba tuần trước mùa phối: thêm lá cây ưa thích, thêm ít thức ăn tinh, cho ra bãi cỏ non. Cách làm này thường được gọi là nuôi vỗ trước phối. Ý tưởng là cơ thể đang được ăn đủ sẽ sẵn sàng mang thai hơn.
Nuôi vỗ không có nghĩa là vỗ béo. Dê tơ quá mập, nhất là dê nhốt nhiều, ăn nhiều thức ăn tinh, lại khó đậu và khó đẻ. Mục tiêu là dê đang lên cân đều, lông mượt, không phải dê tròn lẳn. Lượng thêm bao nhiêu, thêm loại gì, nên hỏi cán bộ chăn nuôi vì phụ thuộc nguồn thức ăn sẵn có ở từng vùng.
Nước sạch, khoáng liếm và chỗ ngủ khô ráo cũng quan trọng không kém. Dê rất ghét ẩm ướt; chuồng sàn cao, thoáng, dưới gầm được dọn phân đều đặn giúp dê ít bệnh đường hô hấp và thối móng, những thứ âm thầm kéo lùi việc lên giống. Việc tẩy giun sán và tiêm phòng nên xong trước khi phối, để những tháng mang thai không phải đụng tới thuốc.
Mốc tham khảo cho dê và cừu ở nông hộ
Bảng dưới gom các mốc thường gặp để bạn dễ nhìn. Mọi con số đều là khoảng tham khảo và nên kiểm lại với cán bộ thú y địa phương, vì giống và cách nuôi làm các mốc này xê dịch đáng kể.
| Việc | Dê | Cừu |
|---|---|---|
| Tách con đực khỏi con cái | Khoảng 3–4 tháng tuổi | Khoảng 3–4 tháng tuổi |
| Con cái phối lần đầu | Thường khoảng 8–10 tháng, đủ khoảng 60–70% cân trưởng thành | Thường khoảng 8–12 tháng, cũng theo cân nặng |
| Con đực bắt đầu làm giống | Thường khoảng 10–12 tháng, phối ít | Thường khoảng 12 tháng trở lên, phối ít |
| Chu kỳ lên giống | Thường khoảng 18–21 ngày | Thường khoảng 16–17 ngày |
| Biểu hiện dễ thấy | Kêu, vẫy đuôi liên tục, tìm dê đực | Rất kín, thường chỉ thấy khi có cừu đực |
Cột “bắt đầu làm giống” của con đực không phải là mốc dùng hết sức. Ở những tháng đầu, con đực chỉ nên phối số ít con cái để vừa làm vừa tiếp tục lớn. Với con cái, mốc tuổi chỉ là điều kiện cần; cân nặng và thể trạng mới quyết định có phối hay chưa. Một con dê tơ 11 tháng mà còn nhẹ cân vẫn nên chờ, còn con 8 tháng đã đủ cân, chu kỳ đều thì có thể tính.
Ghi chú cho người nuôi cừu
Cừu ở Việt Nam được nuôi nhiều nhất ở vùng khô hạn duyên hải Nam Trung Bộ, nay thuộc tỉnh Khánh Hòa, và rải rác ở một số tỉnh khác. Về tuổi phối, cừu cái cũng theo nguyên tắc cân nặng như dê, nhưng biểu hiện lên giống của cừu kín hơn nhiều: cừu cái gần như không kêu, không vẫy đuôi rõ, nhiều khi chỉ thấy được nhờ cừu đực tìm tới và cừu cái đứng yên.
Vì kín như vậy, người nuôi cừu khó dùng cách “dắt cái tới đực khi thấy lên giống” như với dê. Nhiều đàn cừu nông hộ để cừu đực chạy chung đàn trong một mùa phối nhất định rồi tách ra. Khi làm vậy, điều quan trọng là cừu cái tơ chưa đủ cân phải được để riêng trong thời gian đó, nếu không sẽ bị phối cùng lúc với cừu cái lớn.
Cừu cũng dễ bị nóng hơn dê vì bộ lông dày. Mùa nắng gắt, cừu đực có thể giảm sức phối và cừu cái khó đậu hơn. Chọn mùa phối sao cho cừu không mang thai nặng nề vào lúc nắng nóng nhất và có cỏ tốt lúc nuôi con là cách nhiều hộ xoay xở. Việc đó nên bàn với cán bộ chăn nuôi địa phương vì mỗi vùng có nhịp mưa nắng khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Dê cái 6 tháng tuổi đã có bầu thì phải làm sao?
Không nên tự xử lý. Hãy báo thú y để theo dõi thai kỳ, tăng khẩu phần vừa phải cho dê mẹ, và chuẩn bị sẵn sàng gọi thú y khi dê sắp đẻ vì dê mẹ quá non dễ đẻ khó. Sau lần này, tách dê đực ngay để không tái diễn ở các con khác.
Có nên thiến dê đực con không giữ làm giống không?
Nhiều hộ thiến dê đực nuôi thịt để dễ quản lý đàn và tránh phối lén. Việc thiến nên do thú y hoặc người có chuyên môn làm, đúng tuổi, đúng cách vệ sinh. Nếu không thiến, bắt buộc phải nuôi riêng dê đực con từ khoảng 3–4 tháng tuổi.
Một dê đực non 10 tháng phối được bao nhiêu con cái?
Không nên giao quá nhiều. Dê đực non mới bắt đầu làm giống nên phối số ít dê cái, thưa ra trong tuần, và được ăn tốt. Khi dê đực đã trưởng thành, sức phối tăng lên đáng kể. Con số cụ thể nên hỏi cán bộ chăn nuôi theo giống và thể trạng con đực.
Dê tơ đủ tháng nhưng còn gầy thì có phối không?
Không nên. Gầy là dấu hiệu dê đang thiếu ăn hoặc có giun sán, bệnh. Tẩy giun theo hướng dẫn thú y, tăng cỏ, lá và thức ăn bổ sung trong vài tuần. Khi dê đạt cân và lông mượt trở lại thì phối, lần đầu sẽ dễ đậu và dễ đẻ hơn.
Làm sao biết dê cái nào đã bị phối lén?
Rất khó biết chắc nếu không ai thấy. Dấu hiệu gợi ý là dê không lên giống lại ở chu kỳ kế tiếp và bụng to dần. Nếu nghi ngờ, ghi lại và nhờ thú y khám. Cách chắc nhất vẫn là tách dê đực từ sớm để không phải đoán.
Dê và cừu có phối lẫn với nhau được không?
Dê và cừu là hai loài khác nhau, nên dù có lúc thấy con đực của loài này nhảy con cái của loài kia, việc phối lẫn hầu như không cho con. Tuy vậy, nuôi chung vẫn gây rối loạn đàn và có thể làm con cái bị thương, nên tốt nhất vẫn tách riêng con đực từng loài.