Gà mái thay lông hằng năm thường ngừng hoặc giảm đẻ trong thời gian thay, kéo dài khoảng vài tuần với con thay nhanh tới vài tháng với con thay chậm; sau khi lông mới mọc đủ, gà khoẻ mạnh thường đẻ lại. Thay lông là quá trình tự nhiên, gà dồn đạm và năng lượng để làm bộ lông mới nên tạm gác việc làm trứng.
Mùa thay lông là lúc người nuôi hay hoảng: lông rụng khắp chuồng, gà trông xơ xác, ổ đẻ trống. Bài này giải thích vì sao gà thay lông thì nghỉ đẻ, gà rụng lông theo trình tự nào, thay nhanh và thay chậm khác nhau ra sao, cách phân biệt thay lông với rụng lông do mạt, rận, mổ nhau hay bệnh, và cách chăm để gà sớm đẻ lại. Phần chăm sóc chỉ xoay quanh chuyện sinh sản của gà mái, không thay cho kỹ thuật nuôi gà nói chung.
Thay lông là gì và vì sao gà ngừng đẻ
Lông gà mòn dần sau một năm: gãy ngọn, bạc màu, mất khả năng giữ ấm và chống nước. Mỗi năm một lần, thường sau mùa đẻ chính, gà thay toàn bộ bộ lông cũ bằng bộ lông mới. Ở nước ta, nhiều đàn thay lông khi ngày bắt đầu ngắn lại vào cuối hè sang thu, nhưng thời điểm lệch nhiều tuỳ con, tuỳ vùng và tuỳ lúc con gà bắt đầu đẻ.
Lông gần như toàn là đạm. Làm một bộ lông mới cho cả cơ thể đòi hỏi một lượng đạm lớn trong vài tuần. Cơ thể gà mái phải chọn: hoặc làm lông, hoặc làm trứng, vì quả trứng cũng giàu đạm. Cùng lúc đó, những thay đổi nội tiết khiến buồng trứng tạm nghỉ. Kết quả là gà đẻ thưa dần rồi ngừng hẳn trong thời gian thay lông, và chỉ đẻ lại khi phần lớn lông mới đã mọc.
Cũng vì vậy, gà thay lông xong thường có bộ lông bóng mượt, trông khoẻ hơn hẳn, và nhiều con đẻ trứng vỏ tốt hơn trước một thời gian. Số trứng của năm đẻ thứ hai thường ít hơn năm đầu một chút, nhưng nhiều gà vẫn đẻ đều.
Gà con và gà hậu bị cũng thay lông nhiều lần khi lớn, từ lông tơ sang lông non rồi lông trưởng thành; đó là chuyện của tuổi lớn, không liên quan tới chuyện đẻ. Bài này chỉ nói về đợt thay lông hằng năm của gà mái đã vào đẻ.
Gà thay lông nhanh và gà thay lông chậm
Người nuôi lâu năm nhận ra rằng trong cùng một đàn, có con thay lông gọn trong ít tuần, có con kéo dài cả mùa. Hai kiểu này khác nhau ở những điểm sau:
| Đặc điểm | Thay lông nhanh | Thay lông chậm |
|---|---|---|
| Thời gian | Thường vài tuần | Có thể vài tháng |
| Cách rụng | Rụng nhiều lông cánh cùng lúc, trông trụi hẳn | Rụng lai rai từng ít một |
| Đẻ trứng | Ngừng hẳn trong thời gian ngắn | Đẻ thưa hoặc ngừng trong thời gian dài |
| Hay gặp ở | Gà khoẻ, đẻ tốt | Nhiều con gà ta, gà đẻ kém hơn |
| Nhìn bên ngoài | Xơ xác rõ rệt nhưng nhanh hồi | Trông gần như bình thường, chỉ thấy lông rơi đều |
Kinh nghiệm truyền miệng của người nuôi gà đẻ cho rằng gà thay lông muộn và nhanh thường là gà đẻ tốt, vì nó đã đẻ được lâu trong năm trước khi nghỉ. Đây là quan sát thực tế khá phổ biến, nhưng chỉ dùng tham khảo, không nên dựa vào đó mà loại gà vội.
Ví dụ giả định: trong đàn mười mái, ba con rụng sạch lông cánh trong vài tuần cuối thu rồi đẻ lại trước Tết, bảy con còn lại rụng lai rai suốt mấy tháng, thỉnh thoảng mới có một quả. Nếu ghi sổ đều, sau hai mùa bạn sẽ biết con nào thuộc kiểu nào, và có thêm căn cứ khi chọn giữ gà mái lâu năm.
Gà rụng lông theo trình tự nào
Đầu và cổ trước. Thường lông vùng đầu và cổ rụng trước, gà trông như bị trụi cổ. Nhiều người lần đầu thấy cảnh này tưởng gà bị mổ hay bị bệnh.
Tiếp theo là lưng, ngực, đùi. Lông thân rụng dần, gà có những mảng da lộ ra, lông mới nhú lên như những cây kim nhỏ.
Lông cánh và lông đuôi sau cùng. Lông cánh lớn thay lần lượt từng chiếc theo thứ tự, nên gà vẫn còn bay nhảy được phần nào. Lông đuôi rụng gần cuối, có lúc gà gần như không còn đuôi.
Lông ống. Lông mới mọc ra nằm trong một bao sừng như cái ống, bên trong có mạch máu nuôi. Chạm mạnh vào lông ống làm gà đau, gãy lông ống có thể chảy máu. Đây là lý do gà thay lông không thích bị bắt, bị vuốt ve.
Trình tự có thể lệch. Không phải con nào cũng theo đúng thứ tự trên. Điều quan trọng là thay lông tự nhiên diễn ra đều trên cả cơ thể, da bên dưới sạch, không đỏ tấy, không có vảy, không có con ký sinh bò lổm ngổm.
Lông rụng nhiều trong chuồng là bình thường. Trong vài tuần cao điểm, nền chuồng và ổ đẻ phủ đầy lông. Nên quét dọn thường xuyên, thay chất độn ổ cho sạch, vì lông ẩm lẫn phân là chỗ cho mạt, rận và nấm mốc sinh sôi.
Phân biệt thay lông với rụng lông do bệnh, ký sinh hay mổ nhau
Không phải gà rụng lông nào cũng là thay lông. Những trường hợp dưới đây cần xử lý khác:
- Mạt, rận: lông quanh lỗ huyệt, dưới cánh bết, gãy, có trứng rận bám chân lông; gà ngứa, rỉa lông liên tục. Thay lông thì da sạch, không ngứa dữ dội.
- Bị gà khác mổ: vùng trụi thường ở lưng, đuôi, quanh lỗ huyệt, có vết mổ, có khi chảy máu; những con khác hay theo đuổi con bị trụi.
- Bị trống đạp: trụi ở lưng và gáy, đúng chỗ gà trống bám và ngậm khi đạp mái, chỉ ở những con mái được trống ưa.
- Căng thẳng nặng: sau một lần bị chó đuổi, vận chuyển xa hay sợ hãi mạnh, gà có thể rụng lông đột ngột thành mảng.
- Bệnh: rụng lông kèm ủ rũ, bỏ ăn, phân bất thường, da có vảy, mẩn đỏ, vết loét.
Gà thay lông tự nhiên vẫn ăn uống, đi lại, bới đất bình thường, chỉ hơi trầm hơn và không thích bị chạm. Gà rụng lông mà mệt mỏi, bỏ ăn thì không phải thay lông.
Một mẹo kiểm nhanh: bắt gà vào buổi tối khi gà đã lên sào, rẽ lông vùng quanh lỗ huyệt và dưới cánh dưới ánh đèn. Da hồng sạch, chỉ thấy lông ống nhú lên là thay lông. Thấy chấm li ti di chuyển, chùm trứng trắng bám gốc lông hay vảy da dày là ký sinh trùng hoặc bệnh da.
Chăm gà mái trong mùa thay lông
Việc chăm sóc không làm gà khỏi thay lông, nhưng giúp gà thay gọn hơn và sớm đẻ lại:
- Tăng đạm trong khẩu phần: bổ sung cám có độ đạm cao hơn, đậu nấu chín, cá vụn, giun, côn trùng, trùn quế nếu có. Lông mới cần đạm hơn mọi thứ khác.
- Không cần bổ sung canxi nhiều như lúc gà đang đẻ; giữ máng vỏ sò để gà tự lấy là đủ.
- Hạn chế bắt, bế gà; khi buộc phải bắt, đỡ thân gà nhẹ nhàng, tránh nắm vào lông cánh đang mọc.
- Giữ chuồng kín gió vào ban đêm vì gà thiếu lông dễ bị lạnh, nhất là ở các tỉnh phía Bắc khi trời trở rét.
- Theo dõi những con trụi nhiều: gà khác hay mổ vào lông ống đỏ, nên tách con bị mổ ra cho tới khi lông mọc kín.
- Không nhập gà mới, không chuyển chuồng trong thời gian đàn thay lông.
- Ghi ngày bắt đầu thay và ngày đẻ lại của từng con để biết con nào thay nhanh, con nào kéo dài.
Sau khi lông cánh và đuôi đã mọc đủ, chuyển dần khẩu phần về chế độ của gà đẻ và để sẵn máng canxi. Gà khoẻ sẽ tự đẻ lại, không cần thuốc kích đẻ.
Vì sao không nên ép gà thay lông bằng cách bỏ đói
Ở một số nơi từng có cách ép cả đàn gà thay lông cùng lúc bằng cách cắt thức ăn, thậm chí cắt cả nước trong nhiều ngày, để đàn nghỉ đẻ đồng loạt rồi đẻ lại. Cách làm này gây đói, khát, căng thẳng nặng cho gà, làm gà yếu đi và dễ mắc bệnh. Nhiều nước đã cấm hoặc hạn chế cách bỏ đói gà vì lý do phúc lợi động vật, và các trại hiện đại chuyển sang những phương pháp không bỏ đói dưới sự hướng dẫn của chuyên gia.
Với hộ nuôi nhỏ, không có lý do gì để ép gà thay lông. Đàn gà ta, gà thả vườn tự thay theo nhịp riêng, rải rác trong nhiều tuần, nhờ đó gần như lúc nào trong đàn cũng còn vài con đẻ. Ép cả đàn nghỉ cùng lúc chỉ làm bạn mất trứng trong một quãng dài và làm gà khổ.
Trang không hướng dẫn bất kỳ cách ép thay lông nào. Nếu đàn gà đẻ quy mô lớn của bạn cần một kế hoạch thay lông có kiểm soát, đó là việc nên làm cùng bác sĩ thú y hoặc chuyên gia dinh dưỡng gia cầm, theo các quy định hiện hành về chăn nuôi và đối xử nhân đạo với vật nuôi.
Khi nào cần gọi bác sĩ thú y
Thay lông tự nhiên không cần thuốc. Nên hỏi thú y khi gà rụng lông kèm bỏ ăn, ủ rũ, gầy sút nhanh; khi da dưới lông bị đỏ, sưng, có vảy, có mụn, vết loét; khi cả đàn rụng lông bất thường cùng lúc ngoài mùa và đẻ sụt mạnh; hoặc khi mạt, rận quá nhiều mà các cách vệ sinh chuồng thông thường không xử lý được.
Cũng nên hỏi khi một con gà kéo dài thay lông quá lâu, lông mới mọc ra yếu, xơ, gãy ngay, hoặc gà không đẻ lại sau khi lông đã mọc đủ nhiều tuần. Có thể con gà có vấn đề sức khoẻ khác mà thay lông chỉ là phần lộ ra bên ngoài.
Khi đi hỏi, mang theo vài chiếc lông rụng, chụp ảnh rõ vùng da bị trụi, và ghi lại đàn đang ăn gì, có nhập gà mới hay đổi chuồng gần đây không. Những thứ này giúp người khám phân biệt nhanh thay lông tự nhiên với ký sinh trùng hay bệnh da.
Đừng tự bôi dầu nhớt, dầu hoả, thuốc trừ sâu dùng cho cây trồng lên da gà để trị mạt rận như một số mẹo truyền miệng. Những chất này có thể làm bỏng da, ngộ độc gà, ngấm vào trứng và gây hại cho người ăn. Việc chọn chế phẩm trị ký sinh trùng cho gà đẻ nên theo chỉ dẫn của thú y.
Câu hỏi thường gặp
Gà thay lông có đẻ trứng không?
Phần lớn gà mái ngừng đẻ hoặc đẻ rất thưa trong thời gian thay lông, vì cơ thể dồn đạm cho bộ lông mới. Một số con thay lông chậm vẫn đẻ lai rai. Khi lông mới mọc đủ, gà khoẻ mạnh thường đẻ lại.
Gà thay lông vào tháng mấy?
Thường sau mùa đẻ chính, nhiều đàn thay vào khoảng cuối hè sang thu khi ngày ngắn dần. Tuy vậy thời điểm thay lệch nhiều giữa các con và các vùng, gà nở muộn hay gà mới vào đẻ có thể chưa thay trong năm đầu.
Gà thay lông có cần cho ăn gì đặc biệt không?
Cần tăng đạm: cám có độ đạm cao hơn, đậu nấu chín, cá vụn, giun, côn trùng. Không cần thuốc. Giữ nước sạch luôn đủ và giữ ấm vào ban đêm vì gà thiếu lông dễ bị lạnh.
Gà thay lông có lây sang con khác không?
Thay lông là quá trình sinh lý, không lây. Nhưng nếu gà rụng lông do mạt, rận hay bệnh da thì có thể lan sang cả đàn, vì vậy cần phân biệt đúng nguyên nhân trước.
Gà trống có thay lông không?
Có. Gà trống cũng thay lông hằng năm, có lúc trụi đuôi, xơ xác. Trong thời gian thay lông, gà trống thường đạp mái ít hơn, tỷ lệ trứng có phôi có thể giảm tạm thời.
Gà thay lông mà lông mãi không mọc lại thì sao?
Có thể gà thiếu đạm, có ký sinh trùng hoặc bị gà khác mổ liên tục vào chỗ lông ống. Hãy kiểm khẩu phần, soi mạt rận, tách gà bị mổ. Nếu vẫn không cải thiện, nên đưa gà tới bác sĩ thú y.