Muốn bò cái nhỏ không đẻ khó, hãy chọn đực hoặc tinh có tầm vóc không vượt quá xa bò mẹ, và nâng tầm vóc đàn bò từ từ qua nhiều thế hệ thay vì nhảy vọt trong một lần phối. Kích thước con bê lúc sinh chịu ảnh hưởng lớn từ di truyền của bố; một con bò vàng nhỏ mang thai bê của một giống bò thịt khung rất to thường phải đối mặt với ca đẻ vượt sức mình.
Đây là chuyện có thật ở nhiều vùng nông thôn: muốn có bê to bán được giá, người nuôi chọn ngay loại tinh “to nhất”, rồi tới lúc đẻ phải gọi thú y giữa đêm, có ca mất cả bê lẫn bò mẹ. Bài này giải thích cơ chế, cách nhìn tầm vóc bò mẹ, cách ghép từng bậc và những câu nên hỏi dẫn tinh viên. Chuyện xử lý một ca đẻ khó cụ thể có bài riêng trên trang; ở đây chỉ bàn phần phòng từ khâu chọn đôi.
Vì sao con bê to hay nhỏ phụ thuộc nhiều vào con đực
Khối lượng con bê lúc sinh là kết quả của nhiều yếu tố: giống của bố và mẹ, giới tính con bê (bê đực thường nặng hơn bê cái), thời gian mang thai, và dinh dưỡng của bò mẹ ở những tháng cuối. Trong đó, phần di truyền từ con đực có ảnh hưởng rất rõ. Cùng một con bò mẹ, phối với hai con đực khác nhau có thể sinh ra hai con bê chênh nhau đáng kể về khối lượng.
Vấn đề nằm ở chỗ khung chậu của bò mẹ thì không đổi theo con đực. Đường sinh của một con bò vàng nhỏ chỉ rộng chừng ấy. Khi con bê trong bụng thừa hưởng khung xương lớn từ bố, nó có thể to hơn mức đường sinh cho phép lọt qua. Đó là cơ chế của dạng đẻ khó hay gặp nhất ở bò: thai quá lớn so với mẹ.
Một chi tiết người nuôi ít để ý: các giống bò thịt khung to thường có thời gian mang thai dài hơn một chút và bê sơ sinh nặng hơn hẳn. Một số giống nổi tiếng về cơ bắp phát triển mạnh, như bò Blanc Bleu Belge (BBB), ở chính quê hương của chúng cũng có tỷ lệ phải can thiệp khi đẻ khá cao. Điều đó không có nghĩa là giống xấu, mà là giống đó cần bò mẹ có khung phù hợp và người nuôi có điều kiện xử lý ca đẻ.
Nhìn tầm vóc bò mẹ trước khi chọn đực
Khối lượng và chiều cao. Ước lượng cân bằng thước dây đo vòng ngực, đo chiều cao vây (từ đất tới đỉnh u vai). Ghi lại để so sánh với các bò cái khác trong đàn và với thông tin về giống đực định dùng.
Độ rộng hông và ụ ngồi. Nhìn từ phía sau, khoảng cách giữa hai mỏm hông và hai ụ ngồi càng rộng, đường sinh càng thoáng. Bò mông lép, hông hẹp nên được ghép với đực nhỏ hoặc vừa.
Đây là lứa thứ mấy. Bò tơ lứa đầu có đường sinh hẹp nhất. Bò rạ đã đẻ thuận vài lứa thường chịu được bê lớn hơn một chút.
Lịch sử đẻ của chính con bò và của mẹ nó. Bò từng đẻ khó, hoặc là con của một bò mẹ hay đẻ khó, cần được ghép thận trọng hơn. Đây là lý do sổ ghi chép quan trọng. Khi mua bò cái về nuôi sinh sản, hỏi người bán về lứa đẻ trước của con bò cũng giúp bạn đoán được phần nào.
Đo khung chậu do thú y làm. Ở một số trại, bác sĩ thú y đo kích thước khung chậu bò tơ bằng dụng cụ chuyên dụng trước khi phối. Đây là thủ thuật chuyên môn, không tự làm; nếu đàn của bạn hay gặp đẻ khó, có thể hỏi thú y về dịch vụ này.
Gợi ý hướng ghép theo loại bò cái nền
Bảng dưới là hướng chung mà nhiều chương trình cải tạo đàn bò ở Việt Nam đi theo. Nó không thay lời khuyên của cán bộ kỹ thuật địa phương, người biết rõ tinh và đực giống đang có trong vùng.
| Bò cái nền | Hướng ghép thường dùng | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| Bò vàng nhỏ con, nhất là lứa đầu | Đực hoặc tinh nhóm bò u (Zebu) cỡ vừa để lấy bò lai khung lớn hơn | Phối thẳng tinh giống bò thịt chuyên dụng khung rất to |
| Bò cái lai nhóm bò u, khung đã nở | Có thể cân nhắc tinh bò thịt chuyên dụng theo tư vấn kỹ thuật | Dùng loại tinh cho bê rất nặng ở bò lai còn tơ, còn nhỏ |
| Bò tơ chưa đẻ lần nào | Đực hoặc tinh được biết là cho bê sơ sinh vừa phải | Đực quá nặng khi phối trực tiếp; tinh khung to |
| Bò rạ lớn, đã đẻ thuận nhiều lứa | Có nhiều lựa chọn hơn, tuỳ mục tiêu nuôi | Quên kiểm tra quan hệ họ hàng với đực định dùng |
Cách nghĩ đơn giản: mỗi thế hệ chỉ nâng một bậc. Bê cái lai sinh ra khung lớn hơn mẹ; đến lượt nó làm mẹ, nó chịu được con đực to hơn một bậc nữa.
Nâng tầm vóc đàn bò qua nhiều thế hệ
Thay vì nhảy vọt, nhiều hộ nuôi bò vàng chọn cách nâng dần. Một lộ trình mẫu, chỉ để minh hoạ nguyên lý:
- Thế hệ đầu: bò cái vàng địa phương được phối với đực hoặc tinh nhóm bò u cỡ vừa. Bê sinh ra khung lớn hơn mẹ một chút, bò mẹ vẫn đẻ được.
- Giữ lại những bê cái lai khoẻ, lớn đều để làm bò cái nền mới. Ghi rõ mẹ và bố của từng con.
- Khi bò cái lai đạt tầm vóc trưởng thành, đã đẻ thuận ít nhất một lứa, mới tính tới việc phối tinh có tầm vóc cao hơn theo tư vấn của cán bộ kỹ thuật.
- Theo dõi từng ca đẻ: bê nặng bao nhiêu (ước lượng), bò mẹ đẻ có thuận không, có phải gọi thú y không. Ghi vào sổ.
- Sau vài lứa, xem lại sổ để biết loại đực hay tinh nào cho kết quả tốt với đàn nhà mình, loại nào hay gây đẻ khó, rồi điều chỉnh.
Lộ trình này mất nhiều năm. Đổi lại, bạn tránh được những ca đẻ khó tốn kém và giữ được bò mẹ, tài sản lớn nhất của một hộ nuôi bò sinh sản. Lộ trình cũng không cứng: có đàn nâng nhanh hơn nhờ chăm tốt, có đàn phải dừng lâu hơn ở một bậc vì bò cái lai còn nhỏ.
Những hiểu lầm hay gặp khi chọn đực theo tầm vóc
“Bê càng to càng lời.” Bê to lúc sinh chỉ có lợi khi bò mẹ đẻ được an toàn. Một ca đẻ khó có thể làm chết bê, làm bò mẹ tổn thương đường sinh, chậm lên giống lại, thậm chí mất bò mẹ. Tính cả những rủi ro đó, con bê vừa phải mà sống khoẻ thường đáng hơn con bê to mà phải đánh đổi.
“Bò mẹ to thì đẻ con nào cũng được.” Bò mẹ to có lợi thế, nhưng khung chậu không luôn tỷ lệ thuận với khối lượng. Một con bò béo nhiều mỡ có thể nặng nhưng đường sinh không rộng tương ứng, mỡ quanh đường sinh còn làm hẹp thêm.
“Đã đẻ thuận một lần thì lần sau khỏi lo.” Đẻ thuận lứa trước là dấu hiệu tốt, nhưng nếu lứa sau đổi sang đực to hơn hẳn, nguy cơ đẻ khó vẫn quay lại. Mỗi lần đổi đực hay đổi loại tinh nên được cân nhắc lại từ đầu.
“Có thú y gần nhà thì cứ phối to.” Thú y có thể hỗ trợ ca đẻ khó, nhưng không phải ca nào cũng cứu được cả mẹ lẫn con, và mỗi lần can thiệp là một lần bò mẹ chịu tổn thương. Phòng từ khâu chọn đôi vẫn là cách rẻ và an toàn nhất.
Phối trực tiếp: con đực quá nặng cũng là rủi ro
Khi phối trực tiếp, tầm vóc không chỉ ảnh hưởng tới con bê mà còn tới ngay lúc phối. Một con bò đực nặng hơn bò cái rất nhiều khi nhảy lên có thể làm bò cái khuỵu chân, trượt ngã, chấn thương hông hoặc lưng. Bò tơ nhỏ con là đối tượng dễ bị nhất.
Nơi phối nên có nền chắc, khô, không trơn; nhiều làng có sẵn một khung gióng gỗ hoặc tre để bò cái đứng vững. Người dắt cần đứng ở vị trí an toàn, không đứng sau lưng bò đực, và có lối thoát ra ngoài. Bò đực giống, kể cả con quen người, có thể trở nên hung hăng trong lúc phối; đây là một trong những tình huống gây tai nạn cho người nuôi bò.
Nếu con đực sẵn có trong xóm quá to so với bò cái của bạn, thụ tinh nhân tạo với loại tinh phù hợp là lựa chọn an toàn hơn cho cả người và bò. Chi tiết cách phối, giờ phối và làm việc với dẫn tinh viên có bài riêng trên trang.
Ở những xóm dùng chung một con bò đực, chủ bò đực thường muốn giữ khách nên ít khi từ chối. Bạn là người hiểu bò cái của mình nhất; nếu thấy con đực quá to so với con bò tơ đang cần phối, từ chối lần đó và chờ phương án khác không phải là thiếu lịch sự. Một lần chờ thêm vài tuần rẻ hơn rất nhiều so với một ca chấn thương hay một ca đẻ khó chín tháng sau.
Những câu nên hỏi trước khi chọn tinh hoặc đực
Khi làm việc với dẫn tinh viên hoặc chủ bò đực trong xóm, bạn có quyền hỏi rõ trước khi phối. Mang theo sổ ghi của con bò để trả lời câu hỏi của họ.
- Loại tinh hay con đực này thường cho bê sơ sinh nặng cỡ nào so với một bò mẹ có tầm vóc như con bò đang cần phối?
- Có phù hợp cho bò tơ lứa đầu hoặc bò vàng nhỏ con không?
- Đực này có họ hàng gì với bò cái của mình không, nhất là nếu bò cái cũng sinh ra trong xóm?
- Đực đã phối cho những bò nào trong vùng, các ca đẻ có thuận không?
- Nếu ca đẻ khó xảy ra, thú y gần nhất ở đâu, có đi được ban đêm không?
- Thời gian mang thai dự kiến với loại tinh này là bao lâu để chuẩn bị chuồng đẻ?
Người làm nghề tử tế sẽ sẵn lòng trả lời. Nếu ai đó chỉ khuyên dùng loại to nhất mà không hỏi gì về con bò của bạn, hãy cân nhắc. Ghi lại câu trả lời vào sổ của con bò, để lứa sau bạn so được lời tư vấn với kết quả thật của ca đẻ, và dần tự biết loại đực nào hợp với đàn nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Bò vàng có phối được tinh bò thịt chuyên dụng to con không?
Về kỹ thuật thì đậu thai được, nhưng rủi ro đẻ khó cao, nhất là bò vàng nhỏ và bò tơ. Nhiều chương trình cải tạo đàn bò đi qua một bước trung gian: phối bò vàng với nhóm bò u trước, lấy bò cái lai khung lớn hơn rồi mới dùng tinh bò thịt to. Hỏi cán bộ kỹ thuật địa phương trước khi quyết định.
Bê đực có to hơn bê cái không?
Thường là có, bê đực sơ sinh trung bình nặng hơn bê cái một chút. Tuy vậy, người nuôi không chọn được giới tính khi phối thông thường, nên khi ghép đôi hãy tính trường hợp con bê là đực, tức là trường hợp bê to hơn.
Cho bò mẹ ăn ít lúc cuối thai để bê nhỏ lại có được không?
Không nên. Cắt khẩu phần bò mẹ cuối thai làm bò mẹ yếu, rặn đẻ kém, ít sữa, và bê sinh ra cũng yếu. Cách phòng đẻ khó đúng là chọn đực phù hợp từ đầu và giữ bò mẹ ở thể trạng vừa phải, không quá béo, không quá gầy.
Bò tơ đã lỡ phối tinh to thì làm gì?
Báo ngay cho thú y hoặc dẫn tinh viên biết loại tinh đã dùng. Theo dõi thai, tính ngày đẻ dự kiến, chuẩn bị chuồng đẻ sạch và sẵn sàng liên lạc với thú y từ những ngày trước khi đẻ. Không tự can thiệp khi bò rặn mà chưa có người có chuyên môn.
Có cách nào biết trước con bê sẽ to hay nhỏ không?
Không biết chắc được. Một số nơi cung cấp tinh có thông tin về mức độ dễ đẻ hay khối lượng bê sơ sinh của từng đực giống, dẫn tinh viên có thể tra giúp. Với bò đực trong xóm, cách tốt nhất là hỏi về các ca đẻ trước đó của con đực ấy.
Con đực to có làm bò cái đậu thai tốt hơn không?
Không có cơ sở để nói vậy. Khả năng đậu thai phụ thuộc vào thời điểm phối, sức khoẻ và chất lượng tinh của con đực, thể trạng của con cái, chứ không phụ thuộc con đực to hay nhỏ. Con đực quá to còn làm tăng rủi ro chấn thương khi phối trực tiếp.