Heo nái hậu bị giống ngoại hoặc lai thường được phối lần đầu khi khoảng 7,5–8 tháng tuổi, nặng khoảng 120–140 kg và đang ở lần lên giống thứ hai hoặc thứ ba, không phối ở lần lên giống đầu tiên. Ba điều kiện này cần có cùng lúc. Heo nội và heo lai nhiều máu nội thường thành thục sớm hơn, mốc cụ thể nên hỏi cán bộ chăn nuôi địa phương.
Phối nái tơ đúng lúc quyết định không chỉ lứa đầu mà cả đời sinh sản của con nái. Nái phối quá non thường đẻ ít con, gầy sút nhanh khi nuôi con và hay chậm lên giống lại sau cai sữa. Nái để quá lâu thì tốn thức ăn, dễ béo và khó đậu. Bài này đi qua cách xác định đúng thời điểm, cách ghi lịch, cách cho ăn và việc cần làm khi hậu bị mãi không lên giống.
Ba điều kiện phải có cùng lúc
Tuổi. Với heo ngoại và heo lai nuôi ở trại vừa và nhỏ, mốc phối thường khoảng 7,5–8 tháng tuổi. Phối trước 7 tháng, kể cả khi heo đã to, thường bị xem là quá non vì cơ thể chưa hoàn thiện.
Cân nặng. Khoảng 120–140 kg là mốc nhiều trại dùng cho heo ngoại; heo nội và lai nhiều máu nội nhỏ con hơn nên mốc thấp hơn. Cân nặng quá thấp so với tuổi là dấu hiệu nuôi chưa đạt, cần xem lại khẩu phần.
Đã qua ít nhất một lần lên giống. Chu kỳ lên giống của heo thường khoảng 21 ngày. Lần lên giống đầu tiên thường rụng ít trứng; chờ sang lần thứ hai hoặc thứ ba thì số trứng rụng nhiều hơn, lứa đẻ thường đông con hơn.
Bộ phận sinh dục ngoài và hàng vú bình thường. Âm hộ nhỏ quá, hướng ngược lên, hoặc hàng vú có núm tịt, núm lép là những điểm người làm giống thường kiểm từ lúc tách hậu bị. Con có khiếm khuyết rõ thường không được giữ làm nái, vì phối rồi vẫn khó đẻ hoặc khó nuôi con.
Chân và thể trạng đạt. Ngoài ba mốc trên, nái tơ phải đứng vững, không đau chân, lưng không quá lộ xương, không quá béo. Một nái chân yếu sẽ gặp khó ngay khi chịu đực và càng khó hơn khi mang thai nặng nề.
Vì sao không phối ở lần lên giống đầu tiên
Lần lên giống đầu tiên của nái tơ giống như một lần “chạy thử”. Biểu hiện thường ngắn, không rõ, và số trứng rụng thấp. Nếu phối ngay lúc đó, nái có thể vẫn đậu nhưng số con trong lứa ít hơn, trong khi chính nái lại phải mang thai khi cơ thể còn đang lớn.
Ở những lần lên giống sau, cơ thể nái đã ổn định hơn, buồng trứng rụng nhiều trứng hơn, và nái cũng lớn thêm vài chục ký so với lần đầu. Đó là lý do nhiều trại có quy tắc đơn giản: ghi nhận lần lên giống đầu, bỏ qua, rồi phối ở lần thứ hai hoặc thứ ba miễn là tuổi và cân đã đạt.
Quy tắc này chỉ dùng được khi bạn thật sự biết lần nào là lần đầu. Nếu nái hậu bị được mua về khi đã 6–7 tháng tuổi, người bán có thể không ghi lại; trong trường hợp đó, hãy coi lần lên giống đầu tiên bạn thấy ở nhà là mốc bắt đầu theo dõi. Nhiều hộ cũng để ý rằng nái mới nhập chuồng cần vài tuần làm quen với chuồng, thức ăn và nước uống mới trước khi lên giống rõ ràng; việc ghi chép trong thời gian này giúp bạn không bị bất ngờ.
Ghi lịch lên giống cho từng con hậu bị
Lịch ghi chép là công cụ rẻ nhất mà hiệu quả nhất. Làm theo các bước dưới, mỗi ngày chỉ mất vài phút.
- Đánh số hoặc bấm tai cho từng con hậu bị, ghi ngày sinh nếu biết, ngày nhập chuồng nếu mua về.
- Từ khoảng 6 tháng tuổi, mỗi sáng và chiều quan sát âm hộ (sưng, đỏ), thái độ (kêu, bỏ ăn nhẹ, đứng yên khi ấn tay lên lưng). Ghi ngày đầu tiên thấy biểu hiện.
- Đếm khoảng 21 ngày từ ngày đó, đánh dấu tuần dự kiến lên giống lần kế tiếp. Vài ngày trước mốc, quan sát kỹ hơn.
- Ghi lần thứ hai, so với dự kiến. Nếu khớp, chu kỳ của con này đã đều.
- Cân hoặc ước lượng cân ở thời điểm đó. Đủ tuổi, đủ cân thì chuẩn bị phối ở lần này hoặc lần sau; chưa đủ thì ghi tiếp chu kỳ.
- Khi phối, ghi ngày giờ, đực hoặc tinh đã dùng, người phối. Ba tuần sau kiểm tra xem nái có lên giống lại không.
Một cuốn vở hay tờ giấy dán ở chuồng là đủ. Điều quan trọng là ghi đúng ngày, không ghi theo trí nhớ vài hôm sau.
Cho ăn trước phối: nuôi để lớn chứ không để béo
Hậu bị được nuôi để làm nái, không phải nuôi thịt. Nếu cho ăn tự do như heo thịt, nái tơ dễ tích mỡ, chân yếu và sau này khó đẻ. Nhiều trại vì vậy dùng loại cám riêng cho hậu bị hoặc giới hạn lượng ăn mỗi ngày từ giai đoạn giữa, theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật hoặc nhà cung cấp thức ăn.
Khoảng hai tuần trước lần phối dự kiến, nhiều nơi tăng lượng thức ăn lên một chút để nái có thêm năng lượng, một cách làm thường gọi là “nuôi tăng trước phối”. Ý tưởng là cơ thể đang được ăn khá sẽ rụng nhiều trứng hơn. Sau khi phối, lượng ăn được đưa về mức vừa phải, vì ăn quá nhiều ngay sau phối có thể không tốt cho việc bám thai. Mức tăng bao nhiêu, kéo dài bao lâu, bạn nên hỏi kỹ thuật viên vì nó tuỳ loại cám và thể trạng đàn.
Nước uống sạch và đủ là điều kiện nhiều hộ bỏ quên. Núm uống tắc, nước nóng vì ống phơi nắng, hay nước đục đều làm heo uống ít, ăn ít và lên giống kém. Kiểm tra núm uống hằng ngày là việc đơn giản nhưng ảnh hưởng thật.
Cũng nên để ý chỗ nằm của hậu bị. Nền chuồng quá trơn, ẩm hoặc gồ ghề làm heo trượt chân, đau móng; một con nái tơ đau chân sẽ đứng ăn ít, lười đi lại và khó chịu đực. Ô chuồng hậu bị có chỗ khô ráo để nằm, có khoảng trống đủ để đi lại vài bước là điều kiện nhiều trại nhỏ coi nhẹ nhưng lại cho thấy rõ khác biệt ở lần phối đầu.
Hậu bị trễ mốc: chờ thêm, đổi cách ghép hay loại
Nái hậu bị qua khoảng 8–9 tháng tuổi mà chưa phối được là chuyện không hiếm. Nguyên nhân chậm động dục và cách tìm có bài riêng trên trang; ở góc chọn đôi, câu hỏi là nên làm gì tiếp với con nái đó. Vài hướng người nuôi thường cân nhắc:
- Chờ thêm một hai chu kỳ nếu con nái khoẻ, đang lên cân đều và bạn đã chỉnh lại những điều kiện nuôi rõ ràng chưa ổn như chuồng nóng, nước uống, mật độ.
- Đổi cách ghép nếu nái đã lên giống nhưng không chịu con đực đang dùng: thử con đực khác có tầm vóc vừa hơn, hoặc chuyển sang thụ tinh nhân tạo.
- Mời thú y khám nếu nái chưa từng có biểu hiện nào dù đã cho tiếp xúc heo đực hằng ngày trong vài tuần. Trang không hướng dẫn tự dùng thuốc hay hormone gây động dục.
- Loại khỏi đàn giống nếu nái đã quá mốc khá lâu, đã được khám và chỉnh nuôi mà vẫn không phối được. Nuôi tiếp một con không sinh sản tốn thức ăn mà không mang lại lứa nào.
- Ghi lại nguồn gốc của con trễ mốc: nếu nhiều hậu bị cùng một mẹ hay cùng một đực bố đều chậm, đó là thông tin để không giữ tiếp con cái từ cặp đó.
Quyết định loại một con hậu bị không dễ, nhất là khi đã nuôi nó nhiều tháng. Sổ ghi chép rõ ngày, biểu hiện và những gì đã thử giúp quyết định đó dựa trên dữ liệu thay vì cảm giác tiếc công.
Chọn đực hay tinh cho nái tơ lứa đầu
Nái tơ còn nhỏ hơn nái rạ nhiều. Nếu phối trực tiếp với một heo đực trưởng thành nặng gấp rưỡi, nái tơ có thể bị đè, trượt chân trên nền chuồng ướt, thậm chí chấn thương. Vì vậy khi phối trực tiếp lần đầu, người nuôi thường chọn heo đực có tầm vóc vừa phải, phối trên nền khô, nhám, có người đứng cạnh để đỡ và tách khi cần.
Thụ tinh nhân tạo tránh được rủi ro về sức nặng và giúp bạn chọn được tinh từ đực không có quan hệ họ hàng với nái. Đây là điểm quan trọng nếu nái hậu bị được giữ lại từ chính đàn nhà: heo đực mà bạn đang nuôi rất có thể là bố của nó. Hãy kiểm tra sổ ghi trước khi phối, và nếu không rõ lý lịch, ưu tiên dùng tinh từ nguồn khác.
Dù phối cách nào, nái tơ lứa đầu thường được phối lặp hai lần trong cùng một kỳ lên giống theo hướng dẫn của kỹ thuật viên. Giờ phối cụ thể và cách phối lặp có bài riêng trên trang.
Một điều nữa hay bị quên là sức khoẻ của chính con đực. Heo đực dùng quá dày trong tuần, đực đang sốt, đang đau chân hay vừa mới chuyển chuồng thường cho kết quả kém, và nái tơ phối lần đầu không đậu dễ bị đánh giá oan là nái xấu. Trước khi kết luận về con nái, hãy xem lại con đực đã được dùng thế nào trong những ngày đó.
Mốc theo dõi một con nái hậu bị
Bảng dưới là khung theo dõi gợi ý cho một con heo ngoại hoặc lai. Các mốc chỉ là tham khảo, không phải lịch cứng; heo nội và từng trại sẽ khác.
| Giai đoạn | Việc cần làm | Dấu hiệu cần để ý |
|---|---|---|
| Khoảng 5–6 tháng | Tách khỏi đàn thịt, đổi sang cách nuôi hậu bị, đánh số | Chân đứng thẳng, đi lại bình thường |
| Khoảng 6–7 tháng | Bắt đầu quan sát lên giống mỗi ngày, cho tiếp xúc heo đực | Ghi lần lên giống đầu tiên |
| Khoảng 7–7,5 tháng | Đếm chu kỳ, ước lượng cân, tẩy giun và tiêm phòng theo thú y | Lần lên giống thứ hai có khớp lịch không |
| Khoảng 7,5–8 tháng | Nuôi tăng nhẹ trước phối theo hướng dẫn, chuẩn bị đực hoặc tinh | Đủ tuổi, đủ cân, chân vững |
| Sau phối khoảng 3 tuần | Kiểm tra có lên giống lại không | Không lên giống lại: có thể đã đậu |
Ghi kết quả từng mốc vào sổ của con nái. Sau vài lứa hậu bị, bạn sẽ thấy đàn nhà mình thường tới mốc sớm hay muộn hơn bảng, và chỉnh lịch cho phù hợp. Những con trễ mốc nhiều lần liên tiếp cũng là thông tin đáng giá khi bạn quyết định giữ lại heo cái nào làm giống ở lứa sau.
Câu hỏi thường gặp
Nái hậu bị mới 6 tháng mà đã nặng 120 kg thì phối được chưa?
Chưa nên. Cân nặng đạt sớm thường là do ăn nhiều, cơ thể chưa hoàn thiện tương ứng. Phối lúc 6 tháng dễ làm nái đẻ ít con và hao mòn nhanh. Nên chờ tới khoảng 7,5 tháng, đồng thời xem lại khẩu phần để nái không béo quá trước khi phối.
Nái tơ lên giống mà không chịu đực thì sao?
Có thể chưa đúng lúc chịu đực trong kỳ lên giống, hoặc con đực quá to, quá hăng làm nái sợ. Thử ấn tay lên lưng nái: nái đứng yên, tai dựng là lúc chịu đực. Nếu nhiều kỳ liên tiếp đều không chịu, hãy hỏi kỹ thuật viên và cân nhắc dùng thụ tinh nhân tạo.
Có nên giữ heo cái trong đàn thịt lại làm nái không?
Có thể, nếu con heo khoẻ, chân tốt, số vú đều và mẹ nó là nái đẻ tốt. Nhưng cần chú ý họ hàng: heo cái giữ lại không được phối với chính heo đực là bố nó. Ghi lý lịch ngay từ lúc tách đàn để sau này không nhầm.
Nái hậu bị béo quá có giảm được trước khi phối không?
Có thể điều chỉnh từ từ bằng cách giảm lượng ăn và tăng vận động theo hướng dẫn kỹ thuật viên, không cắt khẩu phần đột ngột. Giảm quá nhanh làm heo stress và càng khó lên giống. Tốt nhất là kiểm soát khẩu phần ngay từ khi tách hậu bị.
Heo nội có phối lần đầu sớm hơn heo ngoại không?
Thường là có. Heo nội và heo lai nhiều máu nội thành thục sớm hơn, nhỏ con hơn nên mốc cân cũng thấp hơn. Tuy vậy, phối quá sớm vẫn gây hại. Hỏi cán bộ chăn nuôi địa phương về mốc tuổi và cân phù hợp với giống heo bạn đang nuôi.
Mua nái hậu bị về bao lâu thì phối được?
Nên để nái có vài tuần làm quen chuồng, thức ăn và nước uống mới, đồng thời theo dõi sức khoẻ trước khi cho vào chung đàn. Trong thời gian đó vẫn ghi lại các lần lên giống. Khi nái đủ tuổi, đủ cân và đã lên giống đều ở nhà mới thì phối.