Heo nái mang thai thường khoảng 114 ngày. Dấu hiệu sớm cho thấy nái đã đậu là nái không lên giống lại vào khoảng ngày 18 đến 24 sau phối, và không lên lại lần nữa vào khoảng ngày 38 đến 45; siêu âm từ khoảng ngày 25 đến 30 cho kết quả chắc hơn.
Bốn tuần đầu là quãng dễ mất phôi nhất: phôi chưa bám chắc vào tử cung, nái bị đánh nhau, bị nóng, ăn thức ăn mốc hay bị chuyển chuồng đều có thể làm hỏng cả lứa mà người nuôi không thấy gì ngoài việc nái lên giống lại muộn. Bài này hướng dẫn cách kiểm đậu thai ở hộ nuôi vài nái và những việc nên làm, nên tránh trong tháng đầu. Chế độ ăn từng giai đoạn chửa có bài riêng trong danh mục.
Vì sao tháng đầu là quãng nhạy cảm nhất
Sau khi phối, trứng được thụ tinh di chuyển xuống tử cung và trôi tự do trong đó một thời gian trước khi bám vào thành tử cung. Ở heo, quá trình phôi dàn đều trong hai sừng tử cung và bám chắc diễn ra trong khoảng hai đến bốn tuần đầu. Cũng trong quãng này, phôi phải phát ra tín hiệu để cơ thể nái "biết" mình đang chửa và không quay lại chu kỳ lên giống.
Nếu số phôi sống quá ít, tín hiệu không đủ mạnh, nái có thể quay lại lên giống dù đã từng đậu. Nếu một phần phôi chết, nái vẫn giữ thai nhưng lứa đẻ ra ít con. Vì vậy, nhiều trường hợp "nái đẻ ít" có gốc từ chuyện xảy ra ngay tuần thứ hai, thứ ba sau phối chứ không phải do giống hay do ca đẻ.
Điều này giải thích vì sao người chăn nuôi có kinh nghiệm thường để nái yên một chỗ trong tháng đầu, tránh nhập đàn mới, tránh vận chuyển, giữ mát chuồng và kiểm thức ăn kỹ. Những việc nhỏ đó không làm tăng số trứng rụng nhưng giữ cho nhiều phôi sống tới lúc bám chắc.
Cũng nên nhớ rằng mất phôi không gây đau hay biểu hiện gì rõ ở nái. Bạn sẽ không thấy máu, không thấy nái bỏ ăn. Dấu vết duy nhất thường chỉ là nái lên giống lại lệch lịch, hoặc vài tháng sau đẻ ra lứa ít con. Vì thế phòng là cách duy nhất, không có cách nào phát hiện để cứu kịp.
Kiểm nái lên giống lại sau phối
Ở hộ không có máy siêu âm, kiểm lên giống lại là cách chính để biết nái đã đậu hay chưa. Muốn kết quả tin được, bạn cần làm đều mỗi ngày trong đúng khoảng ngày, và tốt nhất có heo đực đi qua.
- Ghi ngày phối cuối cùng của mỗi nái và tính sẵn hai khoảng: ngày 18 đến 24 và ngày 38 đến 45.
- Trong mỗi khoảng, mỗi ngày hai lần, sáng sớm và chiều mát, cho heo đực đi chậm qua trước ô nái hoặc đứng cách vách cho nái ngửi thấy. Nái lên giống thường áp sát vách, vểnh tai, đứng sững.
- Ấn hai tay lên lưng nái khi có mùi đực gần đó. Nái lên giống đứng yên chịu ấn; nái đã đậu thường bỏ đi hoặc vẫn ăn, nằm bình thường.
- Nhìn âm hộ: sưng đỏ, ướt trở lại là dấu hiệu nái quay lại chu kỳ. Ghi ngay ngày giờ thấy.
- Nếu nái lên giống lại đúng khoảng ngày 18 đến 24, coi như lần phối trước không đậu; phối lại và ghi lần phối mới.
- Nếu nái lên giống lại ở thời điểm lệch, ví dụ ngày 28 đến 35, nhiều khả năng nái đã đậu rồi mất phôi. Ghi rõ để báo thú y khi khám.
- Qua cả hai khoảng không có biểu hiện, nái được xếp vào nhóm nghi có chửa và chuyển sang chế độ chăm nái chửa; vẫn để ý tới khi thấy bụng và bầu vú phát triển.
Nếu không có heo đực, bạn vẫn kiểm được nhưng kém nhạy hơn nhiều, vì mùi và tiếng của con đực là thứ kích nái biểu hiện rõ. Ở vùng có heo đực nhảy dạo, có thể nhờ người dắt đực đi qua vào những ngày này.
Siêu âm và các dấu hiệu theo tháng
Siêu âm. Máy siêu âm cầm tay áp vào bụng dưới, phía sau hàng vú cuối, có thể phát hiện túi dịch thai từ khoảng ngày 25 đến 30. Kết quả ở thời điểm này nhạy, nhưng vẫn nên kiểm lại lên giống ở ngày 38 đến 45 vì nái có thể mất phôi sau lần siêu âm. Dịch vụ siêu âm heo có ở nhiều trại lớn, đại lý thức ăn hoặc thú y tư nhân; bạn hỏi ở địa phương.
Tháng thứ nhất. Bên ngoài hầu như không thay đổi. Nái ăn ngon, nằm nhiều, tính hiền hơn. Đây không phải dấu hiệu để kết luận vì nái không chửa ăn đủ cũng vậy.
Tháng thứ hai. Lông mượt hơn, nái tăng cân đều. Bụng bắt đầu đầy ở nái rạ, ở nái hậu bị khó thấy hơn.
Tháng thứ ba. Bụng xệ xuống rõ, nhất là phần sau rốn. Nái nằm nghiêng lâu hơn, đi lại chậm.
Ba bốn tuần cuối. Bầu vú phát triển nhanh, hai hàng vú tách ra, núm căng. Những ngày cuối cùng, vắt nhẹ núm vú phía trước có thể ra dịch trong rồi sữa. Từ đây việc theo dõi chuyển sang chuẩn bị đẻ.
Những việc nên làm và nên tránh trong bốn tuần đầu
Bảng sau tóm tắt các việc hay gặp ở hộ nuôi vài nái. Không cần làm tất cả cùng lúc; ưu tiên những việc ở hàng đầu.
| Việc | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Chỗ ở | Để nái ở yên một ô từ ngày phối tới hết tuần thứ tư | Chuyển chuồng, chở sang nhà khác, nhập nái lạ vào ô |
| Nhiệt độ | Chuồng thông thoáng, có mái che nắng, quạt hoặc phun sương khi trời nóng | Để nái nằm nền nóng, mái tôn thấp không cách nhiệt |
| Thức ăn | Lượng vừa đủ, đều giờ, thức ăn khô, không mốc | Cho ăn thả cửa ngay sau phối, dùng ngô, cám mốc vón cục |
| Nước | Nước sạch luôn có, máng uống không bị tắc | Để nái khát trong lúc nắng |
| Tiếp xúc | Người quen chăm, thao tác nhẹ | Đánh đuổi, quát tháo, để chó chạy quanh chuồng |
| Thú y | Hỏi thú y lịch tiêm phòng phù hợp trước khi phối | Tự ý tiêm vắc xin hay thuốc cho nái mới phối khi chưa hỏi |
Riêng chuyện nhập đàn: nếu nái được nuôi theo nhóm, nên ghép nhóm ngay sau khi cai sữa hoặc ngay sau phối, rồi giữ nguyên nhóm. Ghép nhóm mới vào khoảng tuần thứ hai, ba là lúc heo cắn đánh nhau nhiều và cũng là lúc phôi nhạy cảm nhất.
Nắng nóng: kẻ thù thầm lặng của nái chửa
Heo không có nhiều tuyến mồ hôi nên chịu nóng kém. Ở nhiều vùng nước ta, mùa hè trong chuồng mái tôn có thể nóng hơn ngoài trời đáng kể. Khi nái bị nóng kéo dài, nó ăn ít, thở nhanh, và trong tháng đầu sau phối, nóng có liên quan tới việc mất phôi và nái lên giống lại muộn. Nhiều hộ nhận thấy tỷ lệ đậu thai mùa hè thấp hơn mùa mát mà không rõ vì sao.
Các cách làm mát đơn giản gồm: trồng cây hoặc làm giàn che phía tây chuồng, lót cách nhiệt dưới mái tôn, nâng mái cao hơn, mở thông gió hai đầu, gắn quạt hướng dọc lối đi, phun sương hoặc nhỏ giọt nước lên vùng cổ vai nái vào giờ nóng nhất. Không nên xối nước lạnh ồ ạt lên lưng nái giữa trưa; làm ẩm và có gió thổi qua mới là cách làm mát hiệu quả.
Nếu có thể chọn, nên tránh phối nái vào những tuần nóng gắt nhất trong năm, hoặc ít nhất chuẩn bị chuồng thật mát trước khi phối. Chuyện làm chuồng chống nóng chi tiết thuộc phần chăn nuôi heo nói chung; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng tháng đầu sau phối là lúc phải ưu tiên nhất.
Dấu hiệu nái đang bị nóng dễ nhận: thở nhanh bằng bụng, há miệng, nằm duỗi dài tách xa nhau, nằm vào chỗ ướt, ăn bỏ dở. Thấy những dấu hiệu này vào buổi trưa nhiều ngày liền là lúc phải làm mát thêm, đừng chờ tới khi có nái lên giống lại.
Ghi chép và đọc tỷ lệ đậu thai của đàn
Với hộ nuôi từ ba bốn nái trở lên, nhìn từng con không đủ; bạn cần một vài con số đơn giản của cả đàn để biết có vấn đề hay không. Những thứ nên ghi cho mỗi lần phối:
- Tên hoặc số tai nái, lứa thứ mấy, thể trạng lúc phối (gầy, vừa, béo).
- Ngày giờ thấy lên giống, ngày giờ từng lần phối, đực hoặc liều tinh đã dùng, người phối.
- Kết quả kiểm ở ngày 18 đến 24 và ngày 38 đến 45, kết quả siêu âm nếu có.
- Ngày đẻ thật, tổng số con đẻ ra, số con sống, số thai khô hoặc chết lưu.
- Những chuyện bất thường trong tháng đầu: nắng nóng, đổi thức ăn, nái ốm, chuyển chuồng.
Mỗi quý, đếm xem trong số nái đã phối có bao nhiêu nái đẻ. Con số này tự nó không nói được nguyên nhân, nhưng khi nó tụt xuống so với các quý trước, bạn biết phải tìm. Đối chiếu với cột ghi chú thường cho ra manh mối: tụt vào đúng mùa nóng, đúng đợt đổi thức ăn, hay đúng lúc đổi nguồn tinh.
Số con sống trên lứa cũng nên theo dõi: lứa đẻ ít con kéo dài ở nhiều nái là dấu hiệu chết phôi một phần trong tháng đầu, hướng sự chú ý về chuồng, nhiệt độ và thức ăn giai đoạn ngay sau phối.
Nái lên giống lại hoặc có dấu hiệu bất thường: khi nào gọi thú y
Một nái thỉnh thoảng không đậu chưa phải chuyện đáng lo. Bạn nên gọi thú y khi gặp một trong các tình huống sau: nhiều nái trong chuồng cùng lên giống lại sau phối; nái lên giống lại vào thời điểm lệch, chứng tỏ đã mất phôi; nái chảy dịch đục, mủ, có mùi từ âm hộ sau phối; nái sốt, bỏ ăn, da đỏ tím ở tai hoặc bụng; nái sảy thai ở bất kỳ tháng nào.
Nhiều bệnh truyền nhiễm ở heo ảnh hưởng tới sinh sản, gây chết phôi, sảy thai, thai khô hoặc heo con chết lưu. Chỉ thú y lấy mẫu xét nghiệm mới biết đúng bệnh. Tự đoán rồi tự mua thuốc về tiêm không giải quyết được gốc, có khi còn làm mất dấu bệnh khiến xét nghiệm khó hơn.
Khi xử lý thai sảy, dịch, nhau thai, bạn đeo găng, cho vào túi kín và giữ ở chỗ mát chờ thú y xem nếu cần lấy mẫu, sau đó chôn sâu hoặc tiêu huỷ theo hướng dẫn; không để chó mèo tha đi. Rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi làm.
Câu hỏi thường gặp
Nái không lên giống lại ở ngày 21 thì đã chắc có chửa chưa?
Chưa chắc. Đó là dấu hiệu tốt đầu tiên, nhưng nái có thể lên giống ngầm mà bạn không thấy, hoặc mất phôi sau đó. Nên kiểm tiếp ở khoảng ngày 38 đến 45, hoặc siêu âm từ khoảng ngày 25 đến 30 nếu có dịch vụ ở gần.
Có nên tắm cho nái mới phối không?
Tắm nhẹ bằng nước mát vào giờ nóng giúp nái dễ chịu, không có hại cho thai. Tránh xịt vòi áp lực mạnh vào bụng và âm hộ, tránh để nái đứng trên nền trơn ướt dễ trượt ngã. Sau khi tắm nên để chuồng có gió cho khô nhanh.
Nái hậu bị lứa đầu có cần chăm khác nái rạ trong tháng đầu không?
Nái hậu bị thường nhạy cảm hơn với căng thẳng và tranh ăn khi nhốt chung với nái rạ to con. Nếu nuôi nhóm, nên để nái hậu bị chung với nhau. Lượng ăn nên theo hướng dẫn riêng cho nái hậu bị, có trong bài cho nái chửa ăn của danh mục này.
Heo đực dạo không có ở gần thì kiểm lên giống lại thế nào?
Bạn vẫn quan sát được dấu hiệu âm hộ, tiếng kêu, sự bồn chồn và thử ấn lưng nái mỗi ngày, nhưng độ nhạy thấp hơn. Có thể kết hợp với siêu âm nếu có dịch vụ. Ghi chép đều đặn quan trọng hơn bất kỳ mẹo thử nào.
Nái đã có chửa mà vẫn ăn được nhiều thì có nên cho ăn thêm không?
Không nên cho ăn thả cửa ngay từ tháng đầu. Nái chửa thường ăn được nhiều hơn nhu cầu, và cho ăn quá nhiều ở giai đoạn này không giúp thai mà có thể làm nái béo, khó đẻ và ăn kém khi nuôi con. Lượng ăn theo thể trạng, xem bài khẩu phần nái chửa.
Siêu âm heo bao nhiêu ngày thì chính xác?
Nhiều người làm siêu âm nhận thấy từ khoảng ngày 25 đến 30 sau phối đã phát hiện được thai, và kết quả ở khoảng ngày 30 đến 40 thường chắc hơn. Sai số phụ thuộc máy và tay nghề, nên kết hợp với theo dõi lên giống lại để đối chiếu.