Ngan mái đẻ theo từng lứa: đẻ một chuỗi trứng trong vài tuần, xong lứa thì đòi ấp. Ngan được cho ấp và nuôi con thường chỉ được vài lứa mỗi năm; nếu cai ấp sớm, ngan quay lại đẻ nhanh hơn nên số lứa trong năm tăng lên. Ngan thường vào đẻ khoảng 6 đến 7 tháng tuổi, muộn hơn vịt.
Ngan, ở miền Nam hay gọi là vịt xiêm, thật ra là một loài khác hẳn vịt nhà, nên nhịp sinh sản cũng khác: đẻ theo lứa, ấp rất giỏi, ngan trống to gần gấp đôi ngan mái. Bài này đi qua nhịp một năm của ngan mái, dấu hiệu ngan sắp đẻ, chuyện ngan trống đạp mái, cách rút ngắn thời gian nghỉ giữa các lứa, và vì sao con lai giữa ngan với vịt không sinh sản được.
Ngan khác vịt ở đâu khi nói về sinh sản
Vịt nhà có nguồn gốc từ vịt trời, còn ngan có nguồn gốc từ một loài chim nước ở Trung và Nam Mỹ. Hai loài cùng họ nhưng khác nhau về nhiều mặt: ngan có mảng da đỏ sần quanh mắt và gốc mỏ, ít kêu, ngan trống chỉ phát ra tiếng khè khè; ngan bay giỏi hơn vịt, thích đậu trên cao. Về sinh sản, khác biệt lớn nhất là ngan còn giữ bản năng ấp rất mạnh, trong khi vịt nhà phần lớn đã mất.
Vì bản năng ấp, ngan mái không đẻ liên tục như vịt chuyên trứng mà đẻ theo lứa: tích một ổ trứng rồi nằm ấp. Một ngan mái ấp trứng thường kéo dài hơn gà khá nhiều, cộng thêm thời gian dẫn con, nên nếu để tự nhiên, khoảng cách giữa hai lứa đẻ khá xa. Đây là lý do con số "ngan đẻ mấy lứa một năm" dao động rộng tuỳ cách nuôi.
Chênh lệch tầm vóc giữa trống và mái ở ngan cũng lớn hơn hẳn vịt và gà. Ngan trống trưởng thành nặng gần gấp đôi ngan mái. Chênh lệch này ảnh hưởng tới chuyện giao phối, tới việc ngan mái bị thương, và tới cả cách các cơ sở giống làm con lai với vịt.
Ngan cũng ít cần nước bơi hơn vịt. Ngan giao phối được trên cạn, ổ đẻ thường ở chỗ khô, kín, có khi trên cao như gác chuồng, đống rơm. Người nuôi ngan để sinh sản cần chuẩn bị ổ riêng, chứ không dựa vào nền chuồng như với vịt.
Một năm của ngan mái: để tự nhiên và khi cai ấp
Bảng so sánh hai cách quản lý ngan mái ở nông hộ. Số lứa, số trứng mỗi lứa thay đổi nhiều theo giống (ngan nội, ngan Pháp, ngan lai) và cách nuôi, nên bảng chỉ ghi mức tương đối.
| Giai đoạn | Để ngan tự ấp và nuôi con | Cai ấp, ấp trứng bằng cách khác |
|---|---|---|
| Đẻ một lứa | Vài tuần, hơn chục quả tới chừng hai chục quả tuỳ con | Như bên cạnh |
| Sau lứa đẻ | Nằm ấp nhiều tuần | Được cai trong vài ngày |
| Sau khi nở | Dẫn con thêm nhiều tuần mới đẻ lại | Không có giai đoạn này |
| Nghỉ trước lứa sau | Dài | Ngắn hơn nhiều |
| Số lứa trong năm | Ít, thường chỉ vài lứa | Nhiều hơn |
| Phù hợp với | Hộ cần ngan con, không có máy ấp | Hộ lấy trứng ngan để ấp máy hoặc bán trứng |
Ngan Pháp và các dòng ngan được chọn lọc thường đẻ nhiều trứng mỗi lứa và nhiều lứa hơn ngan nội; muốn biết con số của dòng mình đang nuôi, hỏi cơ sở giống và tự ghi sổ. Đừng kỳ vọng ngan đẻ đều đặn quanh năm như vịt chuyên trứng.
Ví dụ giả định: một ngan mái đẻ lứa hai mươi quả rồi được cho ấp và dẫn con, mất trọn một mùa mới đẻ lại; cùng lúc đó, một ngan mái khác cùng đàn được cai ấp sau vài ngày nằm ổ đã bắt đầu lứa thứ hai. Cuối năm, con thứ hai có thêm một hai lứa so với con thứ nhất. Đổi lại, hộ đó phải có cách ấp số trứng kia.
Ngan mái vào đẻ khi nào và dấu hiệu sắp đẻ
Tuổi vào đẻ. Ngan mái thường vào đẻ khoảng 6 đến 7 tháng tuổi, muộn hơn vịt chuyên trứng. Ngan nuôi thiếu ăn hoặc nở vào mùa bất lợi có thể muộn hơn.
Tìm chỗ làm ổ. Ngan mái sắp đẻ đi ngó nghiêng các góc khuất, gầm sàn, đống rơm, gác cao, có con bay lên mái chuồng. Nên đặt ổ đẻ riêng có lót rơm sẵn ở chỗ khô, tối, yên tĩnh trước khi ngan vào đẻ.
Thân hình và hành vi. Vùng bụng sau mềm và rộng ra, lông mượt hơn, ngan ăn khoẻ. Ngan mái hay ngồi thụp khi ngan trống lại gần.
Mảng da đỏ ở mặt. Ở một số con, mảng da mặt đỏ tươi hơn khi vào mùa sinh sản. Đây chỉ là gợi ý, không phải dấu hiệu chắc như xương chậu và hành vi làm ổ.
Đẻ không theo giờ cố định như vịt. Ngan mái thường đẻ vào buổi sáng tới gần trưa, vào ổ đã chọn. Nhặt trứng vào cuối buổi sáng và chiều để ổ không đầy quá sớm, giúp kéo dài lứa đẻ. Nếu có nhiều ngan mái, nên có nhiều ổ để các con không tranh nhau một ổ, đẻ dồn rồi cùng đòi ấp.
Ngan trống đạp mái: chênh lệch tầm vóc và an toàn cho ngan mái
Ngan trống to, nặng, móng chân sắc, nên mỗi lần đạp mái có thể để lại vết xước trên lưng, cánh ngan mái. Ngan mái được ngan trống ưa thích hay bị trụi lông lưng, trầy da, nhất là trong đàn có ít mái so với trống. Ngan trống cũng có tính chiếm hữu, đánh nhau dữ khi có hai ba con trong cùng đàn.
Ngan giao phối được cả trên cạn lẫn dưới nước. Trên cạn, nền chuồng trơn làm ngan trống trượt, đạp hụt, có khi đè mạnh lên ngan mái. Nền khô ráo, sân có cỏ hoặc đất giúp việc giao phối an toàn hơn. Với các vết xước ở lưng ngan mái, giữ chuồng sạch, tách con bị thương nặng ra cho lành, và hỏi thú y nếu vết thương sâu, có mùi hoặc ngan mái bỏ ăn.
Người nuôi ngan sinh sản thường giữ một tỷ lệ trống mái vừa đủ và tách những ngan trống dư ra nuôi thịt riêng. Tỷ lệ cụ thể tuỳ dòng ngan và mục đích, người làm giống có con số riêng. Dấu hiệu dễ thấy là: ngan mái trụi lưng hàng loạt nghĩa là quá ít mái cho mỗi trống; trứng ít phôi dù ngan trống khoẻ có thể là quá nhiều mái.
Ngan trống trưởng thành có thể mổ, vỗ cánh mạnh vào người, nhất là trẻ nhỏ, khi bảo vệ đàn. Không cho trẻ chơi gần ngan trống, người lớn đi qua chuồng nên để ý tư thế đe doạ như xù lông đầu, lắc đầu qua lại.
Rút ngắn thời gian nghỉ giữa các lứa
Với hộ muốn ngan mái đẻ nhiều lứa hơn trong năm, có thể áp dụng những việc sau, đều không cần thuốc:
- Nhặt trứng thường xuyên, chỉ để lại một hai quả mồi trong ổ, để ngan không thấy ổ đầy và chậm đòi ấp.
- Phát hiện ngan đòi ấp sớm: nằm lì ổ, xù lông, khè khè khi bị chạm, không về chỗ ngủ cùng đàn.
- Cai ấp sớm theo cách nhân đạo: lấy trứng, chặn ổ, cho ngan ở vài ngày trong lồng thoáng đáy lưới, có đủ thức ăn và nước.
- Sau khi cai, cho ngan ăn khẩu phần đủ đạm và năng lượng để hồi sức nhanh, chuẩn bị cho lứa sau.
- Giữ ổ đẻ khô sạch, thay chất độn sau mỗi lứa, kiểm mạt rận ở ổ vì ngan nằm ổ lâu dễ bị ký sinh.
- Không bỏ đói, nhúng nước hay nhốt kín ngan để cai ấp; những cách này gây hại mà không nhanh hơn.
Nếu bạn cai ấp ngan nhưng vẫn muốn có ngan con, trứng ngan có phôi cần được ấp bằng máy hoặc giao cho một ngan mái khác chuyên làm mẹ. Ngan mái ấp giỏi thường được giữ lại làm "ngan mẹ" cho cả đàn.
Lai ngan với vịt: vịt pha ngan là gì, vì sao con lai không đẻ được
Vịt pha ngan, có nơi gọi là con la vịt hay vịt lai ngan, là con lai giữa ngan và vịt nhà. Cách lai phổ biến là ngan trống với vịt mái. Con lai lớn nhanh, thịt nhiều nạc, được nuôi lấy thịt ở nhiều nơi. Tuy vậy, vì ngan và vịt là hai loài khác nhau, con lai giữa chúng gần như không có khả năng sinh sản: cả con trống lẫn con mái đều không tạo được thế hệ sau. Đây là hiện tượng giống con la giữa ngựa và lừa.
Ngan và vịt cũng khác nhau về tầm vóc và tập tính giao phối, nên để thả chung ngan trống với vịt mái thì tỷ lệ trứng có phôi thường thấp và vịt mái dễ bị thương. Các cơ sở sản xuất vịt pha ngan thường dùng thụ tinh nhân tạo ở mức chuyên môn, do kỹ thuật viên thực hiện. Người nuôi nhỏ không nên tự làm thủ thuật này.
Hệ quả thực tế cho hộ nuôi: đàn vịt pha ngan chỉ dùng để nuôi thịt, không giữ lại để làm giống. Khi mua con giống được rao là "vịt pha ngan" mà người bán hứa nuôi lớn sẽ tự đẻ ra lứa sau, đó là lời hứa không có cơ sở. Nếu bạn nuôi ngan và vịt chung sân, ngan trống có thể đạp vịt mái; trứng vịt từ đàn đó có thể có một phần mang phôi lai, nở ra con lai không sinh sản được, điều nên biết nếu bạn ấp trứng vịt để làm giống.
Khi nào cần gọi bác sĩ thú y
Nên hỏi thú y khi ngan mái rặn lâu không ra trứng, bụng phình căng, có khối lòi ra lỗ huyệt không tự thụt vào; khi ngan mái bị thương ở lưng sâu, có dòi, có mùi; khi ngan nằm ổ mà gầy rộc, không chịu ăn uống dù đã được đưa ra khỏi ổ. Không tự can thiệp bằng tay vào lỗ huyệt.
Ở mức đàn, đẻ sụt đột ngột kèm ngan ủ rũ, chảy nước mắt, phân xanh, liệt chân hay chết rải rác là dấu hiệu bệnh cần báo thú y ngay. Ngan và vịt có một số bệnh chung, lây nhanh giữa các đàn trong xóm và qua nguồn nước chung; báo sớm giúp cả khu vực cùng phòng. Thực hiện tiêm phòng cho ngan sinh sản theo hướng dẫn của cán bộ thú y địa phương, làm trước khi ngan vào đẻ.
Không dùng thuốc kích đẻ, thuốc cai ấp hay hormone cho ngan. Các vấn đề sinh sản kéo dài như ngan mái quá tuổi không đẻ, đẻ lứa rất ít trứng nhiều lần liền, nên được thú y khám để tìm nguyên nhân thay vì thử thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Ngan bao nhiêu tháng thì đẻ?
Ngan mái thường bắt đầu đẻ khoảng 6 đến 7 tháng tuổi, muộn hơn vịt chuyên trứng. Ngan nuôi thiếu ăn hoặc nở vào mùa bất lợi có thể đẻ muộn hơn. Dựa vào dấu hiệu làm ổ và vùng bụng sau mềm rộng để biết chính xác từng con.
Mỗi lứa ngan đẻ bao nhiêu trứng?
Mỗi lứa ngan mái thường đẻ hơn chục quả tới khoảng hai chục quả, tuỳ giống và từng con. Ngan Pháp và các dòng chọn lọc thường đẻ nhiều hơn ngan nội. Ghi sổ vài lứa sẽ cho con số sát với đàn nhà bạn.
Ngan có đẻ quanh năm không?
Ngan đẻ theo lứa, giữa các lứa có thời gian ấp và nghỉ. Nếu được cai ấp sớm, ngan có thể đẻ nhiều lứa rải trong năm, nhưng không đẻ đều đặn như vịt chuyên trứng.
Vịt pha ngan có đẻ được không?
Vịt pha ngan là con lai giữa hai loài khác nhau nên gần như không sinh sản được, giống trường hợp con la. Đàn vịt pha ngan chỉ dùng nuôi thịt, không giữ làm giống.
Ngan trống có đạp vịt mái được không?
Có thể. Khi nuôi chung, ngan trống có thể đạp vịt mái, dễ làm vịt mái bị thương vì chênh tầm vóc. Trứng vịt từ đàn nuôi chung có thể mang phôi lai, nở ra con lai không sinh sản được.
Ngan đòi ấp có nên cho ấp luôn không?
Tuỳ mục đích. Nếu cần ngan con và chưa có cách ấp khác, cho ngan ấp là hợp lý vì ngan ấp rất giỏi. Nếu chỉ cần trứng hoặc đã có máy ấp, cai ấp sớm giúp ngan đẻ lứa sau nhanh hơn.