Dê thường được phối theo một trong ba cách: dắt dê cái đang chịu đực tới dê đực cho nhảy có người trông, thả một dê đực vào nhóm dê cái trong vài tuần, hoặc để dê đực chạy theo đàn quanh năm. Với dê, thời điểm phối hợp lý thường vào khoảng nửa ngày tới một ngày sau khi thấy dê cái bắt đầu chịu đực, hoặc phối hai lần cách nhau chừng nửa ngày.
Mỗi cách có cái lợi và cái giá riêng về công trông, về độ chính xác của ngày phối, và về chuyện sữa dê bị ám mùi dê đực. Bài này giúp bạn chọn cách hợp với đàn dê nhà mình và làm cho gọn. Tuổi phối lần đầu và tỷ lệ đực trên cái trong đàn thuộc danh mục chọn đôi phối; dấu hiệu dê lên giống thuộc danh mục lên giống của trang.
Dê chịu đực bao lâu và nên phối lúc nào
Dê cái có chu kỳ động dục thường khoảng ba tuần, dao động vài ngày tuỳ con. Đoạn chịu đực thường kéo dài khoảng một ngày tới một ngày rưỡi, có con ngắn hơn hoặc dài hơn. Trứng thường rụng về phía cuối đoạn chịu đực. Vì vậy, nếu bạn thấy dê cái bắt đầu đứng yên cho dê đực nhảy vào buổi sáng, phối vào chiều cùng ngày hoặc sáng hôm sau thường hợp lý.
Nhiều hộ không biết chính xác giờ bắt đầu, nên chọn phối hai lần: một lần khi phát hiện, một lần cách đó khoảng nửa ngày. Với dê, dê đực nhảy rất nhanh, chỉ trong vài giây, và một lần nhảy trọn vẹn thường thấy dê đực ngửa đầu, thúc mạnh rồi tụt xuống. Dê cái sau khi được phối có thể cong lưng, đuôi vẫy nhanh.
Mùa nóng và thời tiết thất thường có thể làm dê cái biểu hiện yếu hơn, đoạn chịu đực ngắn hơn. Ở nhiều vùng, dê vẫn lên giống quanh năm, nhưng số dê cái lên giống có thể tập trung hơn vào những tháng mát. Người nuôi ghi sổ vài năm sẽ thấy nhịp riêng của đàn mình, từ đó biết đợt nào nên chuẩn bị dê đực kỹ hơn.
Một điều cần nhớ: dê đực tự biết dê cái nào đang chịu đực tốt hơn người. Nếu dắt dê cái tới mà dê đực chỉ ngửi rồi bỏ đi, hoặc dê cái chạy vòng không cho nhảy, rất có thể chưa tới lúc hoặc đã qua. Đừng giữ chặt dê cái để ép nhảy.
Ba cách phối giống dê, chọn cách nào
Không có cách tốt nhất cho mọi đàn. Bảng dưới so sánh để bạn thấy mỗi cách đòi hỏi gì và cho lại gì.
| Tiêu chí | Phối dắt có người trông | Thả đực với nhóm cái vài tuần | Thả đực theo đàn quanh năm |
|---|---|---|---|
| Công trông | Nhiều: phải phát hiện lên giống | Vừa: chỉ cần ghi dấu vết | Ít |
| Biết ngày phối | Chính xác | Khá chính xác nếu dùng yếm đánh dấu | Khó biết |
| Biết cha của dê con | Rõ | Rõ nếu mỗi nhóm một đực | Khó nếu đàn có nhiều đực |
| Dê đực bị dùng quá sức | Dễ kiểm soát | Cần chia nhóm vừa sức đực | Dễ quá sức mùa nhiều cái lên giống |
| Sữa bị ám mùi dê đực | Ít, vì đực nhốt riêng | Có trong thời gian thả chung | Nhiều |
| Hợp với | Dê sữa, đàn nhỏ, muốn ghi chép kỹ | Đàn vừa, muốn dê đẻ gom theo đợt | Dê thịt thả đồi, ít người trông |
Một lợi ích đáng kể của cách thả đực với nhóm cái trong thời gian xác định là dê đẻ gom vào một đợt, dễ chuẩn bị chuồng đẻ và chăm dê con hơn. Cách thả quanh năm khiến dê đẻ rải rác, có khi đẻ vào lúc không ai để ý.
Phối dắt từng bước cho đàn dê nhỏ
Ví dụ giả định một hộ nuôi mười dê cái sữa và một dê đực nhốt riêng, phát hiện một dê cái chịu đực vào buổi sáng:
- Ghi số hoặc tên dê cái, giờ thấy dê cái kêu, vẫy đuôi liên tục, âm hộ sưng và đứng yên khi được ấn lưng hoặc khi ở cạnh vách chuồng đực.
- Vắt sữa dê cái đó trước khi dắt đi, để không phải quay lại vắt sau khi dê cái đã ám mùi dê đực.
- Dắt dê cái tới khu dê đực bằng dây cổ, đi chậm, tránh lùa chạy.
- Cho dê đực ngửi và tự nhảy; người giữ đầu dê cái, không kéo giật. Một lần nhảy trọn vẹn chỉ vài giây.
- Có thể cho nhảy thêm một lần sau vài phút nếu lần đầu không rõ, rồi dắt dê cái về khu riêng.
- Chiều hoặc sáng hôm sau, nếu dê cái vẫn còn chịu đực, dắt đi phối lần hai.
- Ghi vào sổ: ngày giờ từng lần phối, tên dê đực, và ngày cần để ý lên giống lại khoảng ba tuần sau.
Cách này tốn công nhất trong ba cách, nhưng cho thông tin chính xác nhất. Với đàn dê sữa cần tính ngày cạn sữa, ngày đẻ và lý lịch dê con, công bỏ ra thường xứng đáng.
Yếm đánh dấu: biết dê cái nào đã được nhảy
Yếm đánh dấu là gì. Là một dây đai đeo quanh ngực dê đực, phía dưới ức gắn một khối sáp màu. Khi dê đực nhảy lên, sáp quệt lên mông dê cái, để lại vết màu. Một số hộ thay yếm bằng cách bôi trộn bột màu an toàn với dầu lên ức dê đực, nhưng cách này nhanh phai.
Đọc vết màu. Sáng nào cũng xem mông dê cái, con nào mới có vết màu thì ghi ngày đó là ngày phối. Từ đó tính ngày theo dõi lên giống lại khoảng ba tuần sau và ngày đẻ dự kiến.
Đổi màu sáp sau khoảng một chu kỳ. Sau chừng hai ba tuần, đổi sang màu khác đậm hơn. Dê cái nào có thêm vết màu mới tức là đã lên giống lại, lần phối trước trượt. Nếu nhiều con cùng lên giống lại, dê đực có thể có vấn đề về sức sinh sản.
Kiểm tra yếm hằng ngày. Dây đai phải vừa, không cọ rách da nách và ức dê đực. Kiểm tra vết cọ, nới chỉnh khi cần, nhất là khi dê đực sụt cân trong mùa phối.
Hiệu ứng dê đực: vì sao đưa đực vào đàn làm dê cái lên giống
Ở dê, có một hiện tượng được ghi nhận rõ trong chăn nuôi: khi dê cái đã tách hẳn khỏi dê đực một thời gian, cả về mùi lẫn tầm nhìn, rồi bất ngờ được tiếp xúc lại với dê đực, nhiều con sẽ lên giống trong khoảng một tuần sau đó. Người ta gọi đây là hiệu ứng dê đực. Mùi của dê đực, nhất là mùi từ tuyến ở đầu, đóng góp phần lớn vào hiệu ứng này.
Người nuôi có thể tận dụng hiệu ứng này một cách tự nhiên, không dùng thuốc: nhốt dê đực xa đàn cái, đủ xa để dê cái không ngửi thấy, rồi đưa đực vào đúng lúc muốn bắt đầu đợt phối. Nhờ vậy dê cái lên giống gom hơn, dễ theo dõi. Hiệu quả thay đổi theo giống dê, thể trạng, mùa và thời gian tách.
Hiệu ứng này cũng giải thích vì sao để dê đực sát chuồng dê cái quanh năm thì dê cái quen mùi, lên giống rải rác và đôi khi biểu hiện yếu. Thiết kế chuồng có khu dê đực riêng, cách xa khu dê cái vắt sữa, vừa giúp quản lý phối giống vừa giúp sữa không bị ám mùi.
Mùi dê đực và sữa dê: chuyện người nuôi dê sữa cần để ý
Dê đực trưởng thành có mùi rất nồng, nhất là trong mùa phối khi chúng tiểu lên râu, chân và ngực. Mùi này bám vào mọi thứ: chuồng, dụng cụ, quần áo người chăm, và cả sữa nếu dê cái vắt sữa ở gần. Mấy việc giúp giảm chuyện sữa ám mùi:
- Nhốt dê đực ở khu riêng, cuối hướng gió so với khu dê cái vắt sữa.
- Vắt sữa trước, chăm dê đực sau; nếu chạm vào dê đực, thay áo và rửa tay trước khi vắt sữa.
- Phối bằng cách dắt dê cái tới khu dê đực, cho nhảy xong dắt về, không để đực chạy qua khu vắt sữa.
- Dụng cụ vắt sữa, xô, ca để riêng, không mang vào khu dê đực.
- Nếu thả đực với nhóm cái, chọn nhóm dê cái đang cạn sữa hoặc dê tơ chưa vắt sữa.
Với dê thịt, mùi dê đực ít là vấn đề, nhưng người chăm vẫn nên cẩn thận vì dê đực mùa phối có thể hung hăng, húc người, nhất là con có sừng. Không quay lưng lại với dê đực trong chuồng, không để trẻ em vào chuồng đực.
Chuẩn bị dê đực trước mùa phối
Một dê đực trong mùa phối ăn ít đi, chạy nhảy nhiều, nhảy nhiều lần mỗi ngày nên có thể sụt cân rõ chỉ sau vài tuần. Nếu bước vào mùa phối đã gầy, dê đực dễ đuối sức giữa chừng, tinh kém đi và nhiều dê cái trượt. Vì vậy cán bộ kỹ thuật thường khuyên cho dê đực ăn tốt hơn từ vài tuần trước khi thả vào đàn, để đực vào mùa phối ở thể trạng khoẻ mà không quá béo.
Móng chân là chỗ hay bị bỏ quên. Dê đực đau móng, móng mọc dài cong vẹo sẽ ngại nhảy. Cắt tỉa móng trước mùa phối vài tuần, không cắt sát ngày thả đực để lỡ có chảy máu, đau chân thì đực còn thời gian hồi lại. Kiểm tra thêm vùng bìu, dương vật xem có sưng, trầy xước hay bất thường gì không; thấy lạ thì mời thú y.
Dê đực cũng cần được tẩy giun và tiêm phòng theo lịch khuyến cáo của thú y địa phương trước mùa phối, không làm ngay lúc đang phối. Nóng là kẻ thù của tinh dê đực như với mọi gia súc khác, nên chuồng đực cần thoáng, có bóng mát. Sau mùa phối, cho dê đực nghỉ, ăn bồi dưỡng lại để hồi sức.
Thụ tinh nhân tạo cho dê: có, nhưng chưa phổ biến ở hộ nhỏ
Thụ tinh nhân tạo cho dê đã được áp dụng ở nhiều nơi trên thế giới và ở một số cơ sở giống trong nước, cả tinh tươi lẫn tinh đông lạnh. Ưu điểm là đưa được nguồn gen tốt tới đàn nhỏ mà không cần nuôi đực, tránh đồng huyết khi cả xóm dùng chung một dê đực nhiều năm, và giảm lây bệnh qua phối.
Ở hộ nhỏ, việc này còn hạn chế vì cần người có chuyên môn, cần phát hiện lên giống chính xác, và dịch vụ chưa có ở nhiều vùng. Đường sinh dục dê cái nhỏ, cổ tử cung nhiều nếp gấp, nên thao tác khó hơn ở bò; người nuôi không tự làm. Nếu bạn muốn dùng, hỏi trạm khuyến nông hoặc cơ sở giống trong tỉnh xem có dịch vụ không.
Với phần lớn hộ nuôi dê hiện nay, phối trực tiếp vẫn là cách chính. Khi đó, luân chuyển dê đực giữa các hộ hoặc các xóm sau vài năm là cách đơn giản để tránh đồng huyết, phần này có bài riêng ở danh mục chọn đôi phối.
Câu hỏi thường gặp
Dê cái lên giống bao lâu thì cho phối?
Thường phối vào khoảng nửa ngày tới một ngày sau khi thấy dê cái bắt đầu chịu đực. Nếu không rõ giờ bắt đầu, nhiều hộ phối hai lần, lần đầu khi phát hiện và lần sau cách khoảng nửa ngày, để phủ thời điểm trứng rụng.
Làm sao biết dê đực đã nhảy được?
Lần nhảy trọn vẹn rất nhanh, dê đực thúc mạnh rồi ngửa đầu ra sau và tụt xuống. Dê cái sau đó thường cong lưng, vẫy đuôi. Nếu thả đực trong đàn, dùng yếm đánh dấu để thấy vết màu trên mông dê cái được nhảy.
Thả dê đực chung đàn quanh năm có sao không?
Không cấm, nhưng bạn khó biết ngày phối, khó biết cha của dê con, dê đẻ rải rác, dê cái tơ có thể bị phối quá sớm, và với dê sữa thì sữa dễ ám mùi. Nhiều hộ chuyển sang thả đực theo đợt để dễ quản lý hơn.
Dê đực có cần nhốt riêng không?
Nên có khu nhốt riêng, nhất là ở đàn dê sữa. Nhốt riêng giúp kiểm soát lúc phối, giữ sữa không ám mùi, tận dụng được hiệu ứng dê đực khi đưa vào đàn, và tránh dê cái tơ bị phối khi chưa đủ lớn.
Một lần thả đực với nhóm cái nên kéo dài bao lâu?
Thường đủ để phủ ít nhất hai chu kỳ động dục, tức khoảng sáu tuần, để dê cái nào trượt lần đầu còn có cơ hội ở lần sau. Số dê cái mỗi nhóm nên vừa sức dê đực, hỏi cán bộ kỹ thuật theo tuổi và thể trạng đực.
Có dùng thuốc để dê cái lên giống cùng lúc được không?
Việc gây động dục đồng loạt bằng thuốc là thủ thuật thú y, cần bác sĩ thú y quyết định và thực hiện, trang này không hướng dẫn. Cách tự nhiên người nuôi làm được là tách dê đực xa đàn một thời gian rồi đưa vào để tận dụng hiệu ứng dê đực.