Phối giống cho trâu ở hộ nhỏ phần lớn vẫn là phối trực tiếp, bằng cách thả trâu đực theo đàn trâu cái hoặc dắt trâu cái tới trâu đực trong bản khi thấy lên giống; thụ tinh nhân tạo cho trâu có làm được nhưng khó hơn bò vì trâu cái lên giống kín và hay về đêm. Khi phối có chủ đích, thời điểm hợp lý thường là nửa sau của kỳ lên giống, tương tự bò.
Đàn trâu ở nhiều vùng đang ít đi, trâu cái đẻ thưa, và nhiều bản đã không còn trâu đực tốt. Bài này nói về chuyện tổ chức phối giống cho trâu sao cho trâu cái được phối đúng lúc, trâu đực đủ sức, tránh đồng huyết và an toàn cho người. Dấu hiệu trâu lên giống có bài riêng trong danh mục lên giống của trang, ở đây chỉ nhắc khi cần.
Vì sao trâu khó phối đúng lúc hơn bò
Trâu cái có chu kỳ động dục dài gần giống bò, thường khoảng ba tuần. Khác biệt nằm ở cách biểu hiện: trâu cái ít khi nhảy lên con khác, ít kêu, dịch nhầy có khi không nhiều, và thời gian biểu hiện rõ thường rơi vào đêm hoặc rạng sáng. Người chăn trâu nhiều năm hay nói trâu lên giống "kín" là vì vậy.
Với trâu thả theo đàn có trâu đực, điều này ít là vấn đề, vì trâu đực ngửi và theo sát trâu cái lên giống, tự phối đúng lúc kể cả ban đêm. Khó khăn nảy sinh khi bản không còn trâu đực, hoặc khi muốn dùng thụ tinh nhân tạo: người nuôi phải tự phát hiện lên giống và báo dẫn tinh viên kịp thời, mà dấu hiệu lại mờ.
Thể trạng cũng ảnh hưởng mạnh. Trâu cái vừa qua mùa cày kéo nặng, gầy sút, hoặc thiếu cỏ mùa khô thường chậm lên giống trở lại. Nhiều hộ ghi nhận trâu cái hay lên giống và đậu vào những tháng trâu được nghỉ, có cỏ tốt và thời tiết mát. Phối giống cho trâu vì vậy gắn chặt với lịch làm việc và lịch cỏ của cả năm.
Ba cách phối giống trâu ở vùng nông thôn và miền núi
Mỗi cách hợp với một hoàn cảnh. Bảng dưới so sánh để bạn biết bản mình đang ở đâu và có thể làm gì thêm.
| Cách | Khi nào hợp | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Thả trâu đực theo đàn | Đàn chăn thả chung trên đồi, bãi, có trâu đực khoẻ | Khó biết ngày phối; trâu đực dùng lâu năm dễ phối với con cháu nó |
| Dắt trâu cái tới trâu đực trong bản | Hộ nuôi nhốt hoặc chăn riêng, trong bản có trâu đực tốt | Phải phát hiện lên giống; cần chỗ phối an toàn |
| Thụ tinh nhân tạo | Có dẫn tinh viên làm trâu, có tinh trâu, người nuôi phát hiện được lên giống | Tỷ lệ đậu phụ thuộc nhiều vào phát hiện lên giống và giữ trâu cố định khi phối |
Ở nhiều xã miền núi, cách thứ nhất vẫn phổ biến nhất vì hợp với lối chăn thả. Vấn đề lớn nhất của cách này là đồng huyết khi một trâu đực ở lại đàn quá lâu, phần dưới sẽ bàn.
Trâu đực trong bản: giữ, dùng và luân chuyển
Một trâu đực tốt là tài sản chung. Ở nhiều bản, một trâu đực phục vụ trâu cái của nhiều hộ. Giữ trâu đực khoẻ, đủ cỏ, được nghỉ ngơi, có lịch tiêm phòng theo khuyến cáo thú y là lợi ích của cả bản, không chỉ của chủ trâu.
Đừng để trâu đực ở một đàn quá lâu. Khi trâu cái do chính trâu đực đó sinh ra tới tuổi phối, nếu trâu đực vẫn ở trong đàn, đồng huyết gần như chắc chắn xảy ra. Nhiều nơi luân chuyển trâu đực giữa các bản, các xã sau vài năm để tránh chuyện này. Chi tiết về đồng huyết có ở danh mục chọn đôi phối.
Thiến bớt trâu đực kém. Trong đàn có nhiều trâu đực non chất lượng kém, chúng vẫn tranh phối với trâu cái. Nhiều chương trình cải tạo đàn trâu khuyến khích thiến trâu đực không dùng làm giống để trâu đực tốt có cơ hội phối nhiều hơn. Việc thiến do thú y làm.
Ghi lại trâu đực đã phối với ai. Một cuốn sổ chung trong bản ghi trâu đực nào phối cho trâu cái nhà ai, ngày nào, giúp biết nghé con mang máu của ai và tránh phối ngược lại sau này.
Phối có chủ đích: chọn thời điểm và chỗ phối
Khi dắt trâu cái tới trâu đực hoặc gọi dẫn tinh viên, nguyên tắc chọn giờ giống bò, nhưng việc phát hiện khó hơn nên cần chú ý thêm:
- Mốc tính là lúc thấy trâu cái chịu đực rõ, hoặc lúc trâu đực bám theo và nhảy được. Thấy dấu hiệu từ sáng sớm thì thường phối trong ngày.
- Nếu chỉ thấy dấu vết gián tiếp vào buổi sáng, có thể trâu đã lên giống từ đêm; nên báo phối sớm.
- Chọn giờ mát và để trâu cái nghỉ, đằm nước hoặc tắm mát trước khi phối nếu trâu vừa đi đường xa trong nắng. Trâu chịu nóng kém hơn bò.
- Chỗ phối có nền đất chắc, không trơn, không lầy. Tránh phối ở bờ ruộng hẹp, mép ao hay lối dốc.
- Với thụ tinh nhân tạo, cần gióng chắc để giữ trâu, vì trâu cái lớn và khoẻ hơn bò cái nhiều.
- Ghi giờ phối, trâu đực hoặc mã tinh vào sổ; theo dõi lên giống lại khoảng ba tuần sau.
Trâu cái phối nhiều lần không đậu, hoặc lâu không thấy lên giống trở lại sau đẻ, cần thú y khám. Nhiều trường hợp nguyên nhân nằm ở thể trạng và thức ăn, cải thiện được nếu phát hiện sớm.
Thụ tinh nhân tạo cho trâu: làm được nhưng cần điều kiện
Thụ tinh nhân tạo cho trâu dùng tinh đông lạnh tương tự bò và đã được triển khai ở một số địa phương, trong đó có các chương trình dùng tinh trâu giống lớn để cải tạo tầm vóc đàn trâu nội. Lợi ích là tiếp cận được nguồn giống tốt, tránh đồng huyết khi bản không còn trâu đực phù hợp, và giảm lây bệnh qua phối.
Khó khăn lớn nhất là khâu phát hiện lên giống. Trâu cái lên giống kín, hay về đêm, nên người nuôi thường báo muộn hoặc không báo được, dẫn tới tỷ lệ đậu thấp hơn so với bò. Ở một số nơi, người ta dùng thêm một trâu đực đã được xử lý để không phối được, đi theo đàn để giúp phát hiện trâu cái lên giống; việc này cần thú y thực hiện và không phổ biến ở hộ nhỏ.
Nếu bản bạn có dẫn tinh viên làm cho trâu, hãy thống nhất với họ cách báo phối, kể cả báo khi chỉ thấy dấu hiệu nghi ngờ. Dẫn tinh viên có thể khám qua trực tràng để đánh giá trước khi quyết định phối. Phần làm việc với dẫn tinh viên có bài riêng trong danh mục này. Với trâu cái lớn con, gióng giữ phải chắc hơn loại dùng cho bò, và nên dựng ở chỗ có bóng mát vì trâu bị giữ lâu dưới nắng rất dễ hoảng và giãy.
An toàn khi làm việc với trâu đực
Trâu thường hiền với người chăn quen, nhưng trâu đực trưởng thành nặng và khoẻ, cặp sừng là vũ khí thật sự. Khi có trâu cái lên giống ở gần hoặc khi hai trâu đực gặp nhau, trâu đực có thể húc nhau dữ dội, và người đứng gần dễ bị cuốn vào. Đừng đứng giữa hai trâu đực, đừng cố tách chúng bằng tay không.
Trẻ em ở nhiều vùng vẫn đi chăn trâu. Với đàn có trâu đực, người lớn nên dặn trẻ không lại gần trâu đực trong mùa trâu cái lên giống, không cưỡi trâu đực, và tránh xa khi trâu đực đang theo trâu cái. Trâu đực được xỏ mũi, dắt bằng dây ngắn chắc giúp người lớn kiểm soát tốt hơn.
Khi dắt trâu cái tới trâu đực để phối, nên có hai người: một giữ trâu cái, một giữ trâu đực. Sau khi trâu đực nhảy xong, dắt ra xa ngay. Bãi phối nên ở chỗ đất trống, có lối thoát, xa đường lớn và xa chỗ trẻ con chơi.
Những hiểu lầm hay gặp về phối giống trâu
"Trâu cái không thấy lên giống là không lên giống." Nhiều trâu cái vẫn có chu kỳ nhưng biểu hiện kín, về đêm. Không thấy chưa có nghĩa là không có. Theo dõi sáng sớm và chiều tối, hoặc để trâu cái gần trâu đực, thường phát hiện được nhiều hơn.
"Trâu đực càng to càng tốt." Trâu đực quá to so với trâu cái tơ có thể làm trâu cái chấn thương lúc nhảy và đẻ khó về sau. Tầm vóc nên tương xứng; chuyện chọn đôi có bài riêng ở danh mục chọn đôi phối.
"Trâu đực nhà mình phối cho cả đàn mãi cũng được." Sau vài năm, trâu đực sẽ phối với chính con gái, cháu gái nó. Nghé đồng huyết dễ yếu, chậm lớn, dị tật. Luân chuyển trâu đực là cách đơn giản và rẻ nhất để tránh chuyện này.
"Phối nhiều lần cho chắc." Với trâu đực thả theo đàn, trâu đực tự phối vài lần trong kỳ. Với phối có chủ đích, một hai lần đúng lúc là đủ. Dắt trâu cái đi phối liên tục ngoài kỳ lên giống chỉ làm trâu mệt và người tốn công.
"Trâu cái đi cày vẫn đẻ đều." Trâu cái làm việc nặng kéo dài, thiếu cỏ, sút cân thì chậm lên giống, khó đậu. Muốn trâu cái đẻ đều, phải tính phần nghỉ và phần ăn cho nó trong năm.
Giữ đàn trâu sinh sản đều: nhìn cả năm chứ không chỉ ngày phối
Trâu mang thai lâu hơn bò, thường hơn mười tháng, nên mỗi lần trâu cái phối trượt là một khoảng chậm đáng kể trong cả đời sinh sản của nó. Muốn trâu cái đẻ đều, việc phối đúng lúc phải đi cùng ba thứ: thể trạng trâu cái không quá gầy sau mùa cày, có đủ cỏ và nước trong mùa khô, và có trâu đực hoặc dịch vụ thụ tinh nhân tạo sẵn sàng khi trâu lên giống.
Nhiều bản đã thử bố trí lịch nghỉ cày cho trâu cái đang nuôi nghé hoặc sắp tới kỳ phối, dành phần cỏ tốt và rơm ủ cho chúng trong mùa khô. Những việc này không tốn nhiều tiền, nhưng cần cả nhà thống nhất rằng trâu cái sinh sản không chỉ là trâu cày.
Khi cả bản có ý định cải tạo đàn trâu, hãy hỏi cán bộ khuyến nông và thú y xã về các chương trình hỗ trợ giống, tinh và thiến trâu đực kém đang có ở địa phương. Mỗi tỉnh có cách làm riêng, nên thông tin từ cán bộ tại chỗ đáng tin hơn những gì đọc được trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Trâu lên giống bao lâu thì phối?
Nguyên tắc tương tự bò: phối vào nửa sau của kỳ lên giống. Thấy trâu cái chịu đực từ sáng thì thường phối trong ngày, thấy từ chiều thì phối sáng hôm sau. Vì trâu hay lên giống về đêm, thấy dấu vết buổi sáng nên báo phối sớm.
Vì sao trâu cái lâu không đẻ lứa tiếp?
Hay gặp nhất là trâu cái gầy sau mùa cày hoặc thiếu cỏ mùa khô nên chậm lên giống trở lại, hoặc lên giống kín mà không ai thấy. Cũng có thể trâu có vấn đề sinh sản cần khám. Hãy mời thú y xem nếu trâu đã lâu không lên giống.
Thả trâu đực theo đàn bao lâu thì nên đổi?
Trước khi những trâu cái do chính nó sinh ra tới tuổi phối. Nhiều nơi luân chuyển trâu đực giữa các bản sau vài năm để tránh đồng huyết. Thời gian cụ thể tuỳ tuổi phối của trâu cái trong vùng, hỏi cán bộ khuyến nông để có lịch hợp lý.
Thụ tinh nhân tạo cho trâu có đậu không?
Có đậu, nhưng tỷ lệ phụ thuộc nhiều vào việc phát hiện lên giống và báo phối đúng lúc, mà ở trâu việc này khó hơn bò. Hộ dùng thụ tinh nhân tạo cho trâu cần theo dõi trâu cái sát hơn, nhất là sáng sớm và chiều tối.
Có nên cho trâu cái đi cày khi vừa phối xong?
Nên cho trâu cái nghỉ trong ngày phối và tránh làm việc nặng trong một thời gian sau đó. Trâu mệt, nóng và căng thẳng có thể ảnh hưởng tới việc đậu thai. Nếu buộc phải cày, chọn giờ mát và cho làm nhẹ.
Trâu đực bao nhiêu tuổi thì cho đi phối?
Tuổi bắt đầu phối tuỳ giống trâu và tốc độ lớn, thường khi trâu đực đã đủ trưởng thành về tầm vóc. Không nên cho trâu đực quá non đi phối nhiều. Hỏi cán bộ thú y hoặc khuyến nông địa phương để có mốc phù hợp với giống trâu trong vùng.