Tinh bò đông lạnh được đóng trong những ống nhựa nhỏ gọi là cọng rạ và giữ chìm trong nitơ lỏng ở khoảng âm 196 độ C; ở nhiệt độ đó tinh trùng gần như ngừng mọi hoạt động và giữ được rất lâu. Tinh chỉ hỏng khi chuỗi lạnh bị đứt: nitơ cạn, cọng rạ bị nhấc lên khỏi vùng lạnh quá lâu, hoặc rã đông sai rồi để quá lâu mới phối.
Người nuôi không cần và không nên tự cầm bình nitơ, nhưng hiểu cách tinh được giữ giúp bạn đánh giá được người phối cho bò nhà mình, và biết đặt câu hỏi khi tỷ lệ đậu thấp. Bài này cũng nói về an toàn: nitơ lỏng có thể gây bỏng lạnh và gây ngạt trong phòng kín.
Cọng rạ tinh là gì, trong đó có gì
Cọng rạ là ống nhựa mảnh, dài hơn mười xăng ti mét một chút, hai đầu được hàn kín hoặc bịt nút. Loại phổ biến có thể tích khoảng 0,25 ml hoặc 0,5 ml. Bên trong là tinh dịch của bò đực giống đã được pha với môi trường bảo vệ, giúp tinh trùng chịu được quá trình làm đông và rã đông. Mỗi cọng rạ là một liều phối.
Trên thân cọng rạ thường in mã đực giống, mã lô sản xuất và nơi sản xuất. Màu cọng rạ có thể khác nhau tuỳ cơ sở, giúp phân biệt nhanh trong bình. Đây là thông tin dẫn tinh viên đọc để ghi cho bạn, và là lý do bạn nên hỏi mã tinh mỗi lần phối.
Quá trình làm đông tinh diễn ra ở cơ sở sản xuất tinh, nơi tinh được kiểm tra chất lượng trước và sau khi làm đông. Khi tới tay dẫn tinh viên, việc của họ chỉ là giữ cho cọng rạ luôn chìm trong nitơ lỏng tới lúc dùng, rồi rã đông đúng cách. Mọi công sức ở cơ sở sản xuất có thể mất trắng chỉ vì một vài sơ suất ở khâu này.
Bình nitơ lỏng hoạt động thế nào
Bình hai lớp, ở giữa là chân không. Bình chứa nitơ dùng cho tinh có cấu tạo giống phích nước: hai lớp vỏ, khoảng giữa hút chân không để hạn chế nhiệt từ ngoài truyền vào. Nhờ vậy nitơ lỏng bay hơi chậm, nhưng vẫn bay hơi liên tục.
Nitơ hao dần, phải châm định kỳ. Mỗi bình có tốc độ hao nitơ khác nhau tuỳ dung tích, tuổi bình và số lần mở nắp. Người giữ bình phải đo mức nitơ thường xuyên bằng que đo và châm thêm trước khi mức xuống quá thấp. Bình cạn nitơ dù chỉ một thời gian ngắn là toàn bộ tinh trong bình coi như hỏng.
Nắp bình không đậy kín hoàn toàn. Nắp bình được thiết kế để hơi nitơ thoát ra được. Bịt kín miệng bình bằng nút chặt hoặc băng keo là nguy hiểm vì hơi nitơ tích áp suất có thể làm bật nắp hoặc hỏng bình.
Bình kỵ va đập. Va đập mạnh hoặc làm đổ bình có thể làm hỏng lớp chân không. Bình hỏng chân không sẽ hao nitơ rất nhanh, mặt ngoài có thể đọng sương hoặc đóng băng bất thường, đó là dấu hiệu cần kiểm tra ngay.
Bình nằm đứng, chỗ thoáng. Bình được đặt đứng, nơi khô, thoáng, tránh nắng, không để trong buồng kín nhỏ. Khi vận chuyển trên xe máy hay ô tô, bình được chằng chặt cho khỏi đổ và khỏi va vào vật cứng.
Vì sao một lần nhấc cọng rạ lên quá cổ bình có thể làm hỏng tinh
Trong bình, cọng rạ được xếp trong các ống đựng có tay cầm dài. Khi cần lấy một liều, dẫn tinh viên nâng ống đựng lên để kẹp lấy cọng rạ. Vấn đề là từ mặt nitơ lỏng lên tới miệng bình, nhiệt độ tăng dần, và gần cổ bình đã ấm hơn nhiều so với đáy. Nếu ống đựng bị nâng lên quá cao hoặc giữ quá lâu khi đang tìm mã tinh, tất cả cọng rạ còn lại trong ống đó bị ấm lên một chút.
Một lần ấm lên như vậy có thể không làm tinh chết ngay, nhưng làm hỏng một phần tinh trùng. Mỗi lần lặp lại là một lần hỏng thêm, và tinh đã hỏng thì không phục hồi. Tệ hơn, người dùng không nhìn thấy gì khác thường trên cọng rạ; chỉ tới khi tỷ lệ đậu của cả lô tụt xuống mới biết.
Vì vậy quy tắc làm việc phổ biến là: giữ ống đựng bên dưới phần cổ bình khi tìm cọng rạ, lấy cọng rạ bằng kẹp, làm thật nhanh trong vài giây, nếu chưa tìm thấy thì hạ ống đựng xuống cho chìm lại rồi mới nâng lên tìm tiếp. Biết sắp xếp tinh trong bình có thứ tự, ghi sơ đồ ống nào chứa mã nào, giúp giảm thời gian tìm. Đây là những thói quen nhỏ phân biệt người giữ tinh cẩn thận với người làm ẩu.
Những sơ suất làm tinh hỏng mà mắt thường không thấy
Bảng dưới liệt kê những khâu dễ sai trong chuỗi giữ tinh, theo hướng để người nuôi biết mà hỏi, không phải để tự làm.
| Khâu | Sơ suất | Hậu quả |
|---|---|---|
| Giữ mức nitơ | Để nitơ cạn quá thấp, châm trễ | Cọng rạ ở phần trên ấm lên, có khi cả bình hỏng |
| Lấy cọng rạ | Nâng ống đựng quá cổ bình, tìm lâu | Các cọng rạ còn lại trong ống bị ấm lặp đi lặp lại |
| Chuyển tinh giữa các bình | Chuyển chậm, để cọng rạ ngoài không khí | Hỏng ngay những liều được chuyển |
| Rã đông | Nước quá nóng, quá lạnh hoặc để quá lâu | Tinh trùng chết hoặc yếu đi nhiều |
| Sau rã đông | Để cọng rạ dưới nắng, gió lạnh, chờ lâu mới bơm | Sức sống giảm nhanh trước khi vào tử cung |
| Làm đông lại | Rã đông nhầm rồi bỏ lại vào bình | Liều đó coi như hỏng, không được dùng |
Bạn không thể kiểm tra tinh bằng mắt, nhưng có thể quan sát người phối: bình được giữ ra sao, lấy cọng rạ nhanh hay lúng túng, rã đông bằng gì và bơm ngay hay để lâu. Đó đều là những dấu hiệu nói lên tay nghề.
Rã đông tinh: vì sao phải đúng nhiệt và đúng thời gian
Rã đông là đưa cọng rạ từ âm 196 độ về gần thân nhiệt một cách nhanh và đều. Cách phổ biến là nhúng cọng rạ vào nước ấm khoảng 35 đến 37 độ C trong khoảng nửa phút đến dưới một phút, theo hướng dẫn của nơi sản xuất tinh. Rã đông chậm, ví dụ để cọng rạ ngoài không khí hoặc bỏ vào túi áo, khiến tinh trùng đi qua vùng nhiệt độ nguy hiểm quá lâu và bị tổn thương.
Sau khi rã đông, cọng rạ được lau khô, cắt đầu, lắp vào súng bắn tinh và dùng trong thời gian ngắn. Trong lúc đó, tinh cần được giữ khỏi nắng, gió lạnh và chênh lệch nhiệt đột ngột. Vào mùa đông ở vùng núi phía Bắc, nhiều dẫn tinh viên giữ súng bắn tinh đã nạp trong lớp áo trong cho khỏi lạnh; vào mùa nắng, họ tránh để súng dưới nắng trực tiếp.
Người nuôi không làm khâu này, nhưng có thể giúp bằng cách chuẩn bị sẵn chỗ có bóng râm, kín gió gần chỗ phối, và giữ bò sẵn trong gióng trước khi dẫn tinh viên rã đông tinh. Như vậy tinh không phải chờ trong lúc mọi người còn đang dắt bò vào.
An toàn khi ở gần nitơ lỏng
Nitơ lỏng không độc, không cháy, nhưng có hai nguy cơ thật mà người nhà cần biết khi có bình nitơ trong nhà hoặc trên xe:
- Bỏng lạnh: nitơ lỏng và những vật vừa nhúng trong đó lạnh tới mức làm tổn thương da gần như ngay lập tức. Không chạm tay trần vào cọng rạ, ống đựng hay phần trong cổ bình; người thao tác dùng găng và kẹp.
- Bắn vào mắt: khi châm nitơ hay nhúng vật ấm vào, nitơ có thể sôi bắn. Người châm nitơ nên đeo kính bảo hộ.
- Ngạt trong chỗ kín: nitơ bay hơi chiếm chỗ ô xy trong không khí. Bình đặt trong phòng nhỏ đóng kín cửa, trong cốp xe hay ca bin kín lâu giờ có thể làm không khí thiếu ô xy mà người trong đó không ngửi thấy gì.
- Trẻ em: giữ bình nitơ ở nơi trẻ không với tới, không để trẻ mở nắp tò mò nhìn khói lạnh.
- Áp suất: không bịt kín miệng bình, không cho nitơ lỏng vào chai lọ đậy nút chặt.
Nếu da bị bỏng lạnh, rửa vùng đó bằng nước ấm vừa phải, không chà xát, rồi đi khám. Nếu có người choáng váng, khó thở trong phòng có bình nitơ, đưa người đó ra chỗ thoáng ngay và gọi cấp cứu.
Tinh đông lạnh và tinh lỏng khác nhau ở đâu
Ở Việt Nam, bò chủ yếu được phối bằng tinh đông lạnh, còn heo chủ yếu dùng tinh lỏng pha loãng. Hai loại có cách giữ khác hẳn nhau, nhầm cách giữ là hỏng tinh.
| Tiêu chí | Tinh đông lạnh dạng cọng rạ | Tinh lỏng pha loãng |
|---|---|---|
| Hay dùng cho | Bò, trâu, dê ở nơi có dịch vụ | Heo |
| Nhiệt độ giữ | Chìm trong nitơ lỏng, khoảng âm 196 độ C | Mát vừa phải theo hướng dẫn nơi cung cấp, không đông đá |
| Thời gian dùng được | Rất lâu nếu chuỗi lạnh không đứt | Vài ngày tính từ ngày lấy tinh, theo hạn ghi trên liều |
| Thiết bị cần | Bình nitơ, kẹp, bình nước ấm rã đông | Thùng hoặc tủ giữ nhiệt ổn định |
| Ai thường giữ | Dẫn tinh viên, trạm giống | Trại heo, hộ nuôi nái nhận tinh về dùng |
| Hỏng vì | Nitơ cạn, nhấc cọng rạ lên lâu, rã đông sai | Quá nóng, quá lạnh, xóc mạnh, quá hạn |
Chính vì tinh heo không đông lạnh được dễ dàng như tinh bò trong thực hành phổ biến, hộ nuôi heo thường tự nhận và giữ tinh vài ngày. Cách giữ tinh lỏng có bài riêng trong danh mục này. Với bò, gần như toàn bộ chuỗi lạnh nằm trong tay dẫn tinh viên.
Người nuôi nên hỏi gì về tinh trước khi phối
Bạn không cần biết vận hành bình nitơ, nhưng có quyền hỏi để yên tâm. Hỏi tinh lấy từ đâu, của giống gì, mã đực nào. Hỏi bình nitơ được châm thường xuyên không. Một dẫn tinh viên làm nghề cẩn thận sẽ không ngại trả lời và thường tự cho bạn xem cọng rạ trước khi rã đông.
Nếu bò trong nhà và nhiều nhà xung quanh phối nhiều lần không đậu, mà khâu phát hiện lên giống và thể trạng bò đều ổn, một trong những điều nên xem xét là chất lượng tinh trong khâu bảo quản. Báo cán bộ khuyến nông hoặc thú y xã để họ cùng kiểm tra, thay vì kết luận vội rằng bò có vấn đề.
Cuối cùng, tinh đông lạnh có giá trị lớn chính vì nó cho hộ nhỏ dùng được những đực giống mà họ không thể tự nuôi. Giữ chuỗi lạnh tốt là cách duy nhất để giá trị đó tới được con bò nhà bạn.
Câu hỏi thường gặp
Tinh bò đông lạnh giữ được bao lâu?
Khi luôn chìm trong nitơ lỏng ở khoảng âm 196 độ C, tinh đông lạnh có thể giữ được rất lâu, tính bằng nhiều năm. Điều kiện là chuỗi lạnh không bị đứt: nitơ không cạn, cọng rạ không bị nhấc lên khỏi vùng lạnh lặp đi lặp lại.
Rã đông tinh rồi để bao lâu mới phối được?
Tinh sau khi rã đông nên được dùng trong thời gian ngắn theo hướng dẫn của nơi sản xuất, càng sớm càng tốt. Để lâu, nhất là dưới nắng hoặc gió lạnh, sức sống của tinh trùng giảm nhanh. Vì vậy bò nên được giữ sẵn trước khi rã đông.
Tinh đã rã đông có làm đông lại được không?
Không. Tinh đã rã đông mà làm đông lại thì tinh trùng hầu như bị hỏng hết. Liều nào đã rã đông nhầm thì phải bỏ, không được cho lại vào bình để dùng sau.
Nhà có bình nitơ thì cần lưu ý gì?
Đặt bình đứng ở chỗ khô, thoáng, không đóng kín, xa tầm tay trẻ em. Không bịt kín miệng bình, không chạm tay trần vào phần lạnh. Khi chở bằng xe, chằng chặt bình và mở thông gió, không để lâu trong ca bin hay cốp kín.
Làm sao biết tinh trong bình còn tốt?
Mắt thường không nhìn ra. Cơ sở sản xuất kiểm tra chất lượng tinh bằng kính hiển vi; ở thực địa, dẫn tinh viên dựa vào việc giữ đúng mức nitơ và thao tác lấy tinh nhanh. Tỷ lệ đậu thai theo từng lô là dấu hiệu gián tiếp để nhận ra có vấn đề.
Tinh phân ly giới tính có giữ giống tinh thường không?
Tinh phân ly giới tính cũng được bảo quản trong nitơ lỏng như tinh thường, nhưng thường nhạy cảm hơn và tỷ lệ đậu có thể khác. Nếu định dùng loại này, hỏi kỹ dẫn tinh viên về cách dùng, thời điểm phối và bò nào hợp.