Phần lớn trứng dị hình xuất hiện lẻ tẻ ở gà mái tơ mới đẻ hoặc gà già, và tự hết; nhưng trứng vỏ mỏng, không vỏ, vỏ nhăn xuất hiện hàng loạt trong đàn là tín hiệu thiếu canxi, nắng nóng, căng thẳng hoặc bệnh. Trứng hai lòng đỏ và đốm máu nhỏ thường vô hại, vẫn ăn được nếu tươi và nấu chín.
Quả trứng là bản ghi chép của mấy chục giờ trong ống dẫn trứng: thiếu gì, bị giật mình lúc nào, bệnh gì, quả trứng đều để lại dấu. Bài này đi qua các kiểu trứng dị hình hay gặp nhất ở đàn gà nông hộ, giải thích vì sao có, kiểu nào nên bỏ qua, kiểu nào cần chỉnh khẩu phần, và kiểu nào nên mời thú y.
Các kiểu trứng dị hình và nguyên nhân thường gặp
Bảng tóm lược để bạn tra nhanh khi nhặt được một quả trứng lạ. Mỗi nguyên nhân được ghi ở mức thường gặp; một quả trứng lẻ không đủ để kết luận gì về cả đàn.
| Kiểu trứng | Thường do | Ăn được không |
|---|---|---|
| Hai lòng đỏ, quả to bất thường | Hai lòng đỏ rụng gần nhau, hay ở gà mái tơ | Được, nếu tươi |
| Rất nhỏ, không có lòng đỏ | Một mẩu mô lọt vào ống dẫn trứng, gà tơ hay gặp | Được, nhưng thường bỏ |
| Vỏ mỏng, vỏ mềm như cao su | Thiếu canxi, nắng nóng, gà tơ, gà già, bệnh | Nên bỏ vì dễ nhiễm bẩn |
| Không vỏ, chỉ có màng | Trứng ra sớm, căng thẳng, đẻ hai quả liền, thiếu canxi | Bỏ |
| Có đốm máu hoặc đốm nâu trong lòng | Mạch máu nhỏ vỡ trong lúc trứng hình thành | Được, khều đốm ra |
| Vỏ nhăn, méo, lòng trắng loãng hàng loạt | Có thể do bệnh đường hô hấp, sinh sản | Báo thú y; dùng theo tư vấn |
| Vỏ sần, có hạt canxi bám, có vằn | Nhịp làm vỏ bị xáo trộn, gà già | Được, nếu vỏ nguyên |
Cột cuối áp dụng cho trứng vừa nhặt, vỏ không nứt, bảo quản mát và được nấu chín. Trứng nứt, dính phân nhiều, để lâu ngoài nắng thì bỏ, dù trông bình thường hay dị hình.
Trứng vỏ mỏng, vỏ mềm và trứng không vỏ
Vỏ trứng được bồi ở đoạn cuối ống dẫn trứng trong gần cả ngày, chủ yếu vào ban đêm. Nguyên liệu là canxi trong máu, lấy từ thức ăn và từ một loại xương dự trữ của gà mái. Khi canxi đưa vào không đủ, khi gà không hấp thu được canxi vì thiếu vitamin D (gà nhốt trong tối, không được ra nắng, thức ăn nghèo vitamin), vỏ sẽ mỏng dần, có lúc mềm như cao su.
Nắng nóng là nguyên nhân thứ hai rất hay gặp ở nước ta. Gà nóng thì há mỏ thở nhanh để toả nhiệt, làm thay đổi thăng bằng chất trong máu, và vỏ trứng trong những ngày nóng thường mỏng đi rõ. Gà cũng ăn ít đi nên lượng canxi ăn vào giảm theo. Làm mát chuồng, cho uống nước mát, cho ăn lúc chiều mát giúp vỏ cứng lại.
Trứng không vỏ, chỉ có lớp màng mềm, hay gặp khi quả trứng bị đẩy ra sớm: gà bị giật mình, bị đuổi, hay khi hai lòng đỏ rụng sát nhau và quả thứ hai ra trước khi kịp làm vỏ. Ở gà mái tơ mới vào đẻ, vài quả không vỏ là chuyện thường. Ở gà già, vỏ cũng mỏng dần do quả trứng to lên mà lượng vỏ không tăng theo.
Chỉ khi trứng vỏ mỏng, không vỏ xuất hiện nhiều trong cả đàn dù đã đủ canxi, đủ nước, đủ mát, mới nên nghĩ tới bệnh. Một số bệnh truyền nhiễm của gà gây giảm đẻ kèm vỏ trứng xấu; việc xác định bệnh nào là của thú y, thường cần lấy mẫu xét nghiệm.
Trứng hai lòng đỏ, trứng rất nhỏ và những quả lạ khác
Trứng hai lòng đỏ hình thành khi hai nang trứng rụng gần như cùng lúc và cùng đi vào ống dẫn trứng, được bọc chung một lớp lòng trắng và vỏ. Hiện tượng này hay gặp nhất ở gà mái tơ trong những tuần đầu đẻ, khi buồng trứng chưa điều nhịp, và ở một số dòng gà nặng ký. Quả trứng to, dài hơn hẳn, đôi khi làm gà rặn khó và chảy ít máu lỗ huyệt. Trứng hai lòng đỏ ăn được bình thường. Nếu đem ấp, trứng hai lòng đỏ gần như không nở được thành hai con, nên không dùng làm trứng giống.
Trứng rất nhỏ, có khi chỉ bằng đầu ngón tay cái, thường không có lòng đỏ, chỉ có lòng trắng. Nó hình thành khi một mẩu mô nhỏ hoặc một cục lòng trắng đông lọt vào ống dẫn trứng và được bọc vỏ như một quả bình thường. Cũng gặp nhiều ở gà mái tơ, hoặc thỉnh thoảng ở gà đang đẻ đều. Người nuôi ở nhiều nơi có tên gọi riêng cho loại trứng này, nhưng về sinh học nó chỉ là một lần ống dẫn trứng làm việc lệch nhịp.
Rất hiếm khi gặp quả trứng nằm trong một quả trứng khác: quả trứng đã gần hoàn chỉnh bị đẩy ngược lên trên rồi được bọc thêm một lớp lòng trắng và vỏ nữa. Đây là chuyện lạ chứ không phải bệnh, chỉ đáng lưu ý nếu một con gà lặp lại nhiều lần. Những quả lạ kiểu này hay khiến người nuôi lo lắng hoặc truyền tai nhau đủ thứ lời đồn, nhưng chúng không báo điềm gì và cũng không độc.
Trứng có đốm máu, đốm thịt: có sao không
Đốm máu do mạch nhỏ vỡ. Trong lúc lòng đỏ rời buồng trứng hoặc đi qua ống dẫn trứng, một mạch máu rất nhỏ có thể vỡ và để lại giọt máu trên lòng đỏ hoặc trong lòng trắng. Hiện tượng này không liên quan tới chuyện trứng có trống hay không.
Đốm thịt màu nâu. Là mẩu mô nhỏ bong ra từ thành ống dẫn trứng, hoặc đốm máu đã đổi màu. Trông khó chịu nhưng vô hại.
Khi nào hay gặp. Gà bị giật mình, chuồng ồn ào, gà già, khẩu phần thiếu một số vitamin, và cả đặc điểm di truyền của một số dòng gà làm tỷ lệ trứng có đốm cao hơn. Gà đẻ trứng vỏ nâu thường hay gặp đốm hơn trứng vỏ trắng.
Có ăn được không. Trứng có đốm máu nhỏ vẫn ăn được, có thể dùng đầu thìa khều đốm ra trước khi nấu. Các trại trứng thương phẩm thường soi để loại những quả này vì người mua không thích, chứ không phải vì độc hại.
Khi nào cần để ý. Nếu trứng có máu nhiều, lòng trắng đỏ hồng, hoặc rất nhiều quả trong đàn cùng có đốm, nên xem lại môi trường chuồng, khẩu phần và hỏi thú y.
Trứng méo, vỏ sần, vỏ nhăn, vỏ có vằn
Hình dạng và mặt vỏ ghi lại những gì xảy ra trong lúc vỏ đang được bồi:
- Trứng méo, một đầu dẹt: thường do gà bị giật mình đúng lúc quả trứng đang ở đoạn làm vỏ, hoặc chuồng quá chật, gà chen nhau.
- Trứng có vằn ngang như dải băng: vỏ bị nứt nhẹ bên trong cơ thể rồi được bồi thêm, hay gặp khi gà bị dồn đuổi, sợ hãi vào ban đêm.
- Vỏ sần, có hạt canxi bám như cát: nhịp làm vỏ lệch, hay gặp ở gà già hoặc khi canxi thừa lúc thiếu lúc.
- Vỏ mỏng ở một đầu, dày ở đầu kia: thường do quả trứng nằm trong tử cung không đủ thời gian.
- Vỏ nhăn, gợn sóng, kèm lòng trắng loãng như nước, xuất hiện ở nhiều con: đây là kiểu cần nghi bệnh nhất, nên báo thú y.
- Vỏ nhạt màu bất thường ở gà vốn đẻ trứng vỏ nâu: có thể do căng thẳng, tuổi, nóng hoặc bệnh; nhạt hàng loạt thì nên để ý thêm các dấu hiệu khác.
Phần lớn các kiểu trên xuất hiện lẻ tẻ không cần làm gì. Đáng chú ý là khi một kiểu lặp lại nhiều ngày ở nhiều con: lúc đó quả trứng đang báo một thay đổi chung của cả đàn.
Muốn biết quả nào của con nào, cách đơn giản là nhốt riêng con nghi ngờ trong một ô có ổ vài buổi sáng. Với đàn nhỏ, màu vỏ, cỡ trứng và giờ đẻ của từng con cũng giúp bạn nhận ra sau một thời gian ghi chép.
Nhặt được trứng dị hình thì làm gì
Trình tự dưới đây giúp bạn biết đó là chuyện lẻ tẻ hay chuyện của cả đàn:
- Ghi vào sổ: ngày, kiểu dị hình, nếu biết thì ghi của con nào.
- Đếm trong một tuần: bao nhiêu quả dị hình trên tổng số trứng. Một vài quả lẻ tẻ thì theo dõi tiếp; tăng dần là lúc kiểm.
- Kiểm canxi và nước: máng vỏ sò còn không, gà có ăn không, nước có luôn đủ và mát không.
- Kiểm nhiệt độ và căng thẳng: tuần qua có nắng nóng, chó mèo, rắn chuột quấy chuồng, nhập gà mới, đổi chuồng không.
- Nhìn gà: có con nào khò khè, chảy nước mũi, ủ rũ, tiêu chảy, đẻ giảm không.
- Có dấu hiệu bệnh hoặc vỏ nhăn, lòng trắng loãng hàng loạt: báo thú y, mang theo vài quả trứng dị hình và sổ ghi.
Trứng vỏ mỏng, không vỏ nên nhặt ngay và bỏ, vì để lại trong ổ dễ vỡ, gà nếm được lòng trứng sẽ sinh tật mổ trứng.
An toàn khi ăn trứng dị hình và khi nào gọi thú y
Về ăn uống, nguyên tắc chung giống mọi quả trứng: vỏ nguyên, sạch, mới nhặt, bảo quản mát, nấu chín kỹ. Trứng hai lòng đỏ, trứng có đốm máu nhỏ, trứng méo hay vỏ sần mà vỏ còn nguyên đều dùng được. Trứng vỏ mềm, không vỏ, nứt, dính phân nhiều thì bỏ, vì vi khuẩn từ bên ngoài dễ đi vào trong.
Về sức khoẻ đàn gà, nên mời thú y khi trứng dị hình xuất hiện hàng loạt kèm đàn sụt đẻ, khi có vỏ nhăn và lòng trắng loãng ở nhiều con, khi gà có biểu hiện bệnh hô hấp, tiêu chảy, hoặc khi có gà chết. Một số bệnh gây trứng dị hình ở gà lây rất nhanh trong đàn và giữa các đàn trong xóm; báo sớm giúp cả xóm cùng phòng.
Trứng của đàn đang dùng thuốc theo chỉ định thú y có thể phải để riêng, không ăn, không bán trong một thời gian nhất định sau khi ngừng thuốc. Hãy hỏi rõ người kê thời gian này. Không tự mua thuốc về cho gà uống khi chưa rõ nguyên nhân.
Nếu bạn bán trứng cho hàng xóm hay mối quen, nên giữ lại trứng dị hình để nhà dùng, chỉ bán quả vỏ nguyên, cỡ đều, sạch. Người mua thấy trứng vỏ mềm, đốm máu dễ mất lòng tin vào cả lứa, dù về mặt an toàn phần lớn các quả này không có vấn đề gì.
Câu hỏi thường gặp
Gà đẻ trứng non, trứng không vỏ là do đâu?
Trứng không vỏ hay gặp ở gà mái tơ mới đẻ, gà bị giật mình, gà thiếu canxi hoặc trong đợt nắng nóng. Lẻ tẻ thì theo dõi; nếu nhiều con cùng đẻ trứng không vỏ dù đã đủ canxi, nước và mát, nên hỏi thú y.
Trứng hai lòng đỏ có phải gà đẻ sinh đôi không?
Trứng hai lòng đỏ là do hai lòng đỏ rụng cùng lúc và được bọc chung một vỏ, hay gặp ở gà mái tơ. Nếu đem ấp, trứng này gần như không nở được thành hai con. Ăn thì bình thường.
Trứng có máu có phải trứng có trống không?
Không. Đốm máu là do mạch máu nhỏ vỡ khi trứng hình thành, gặp ở cả trứng có phôi và không phôi. Trứng có đốm máu nhỏ vẫn ăn được.
Cho gà ăn vỏ trứng nghiền có giúp vỏ cứng không?
Vỏ trứng nghiền là một nguồn canxi, nhưng nên rang hoặc phơi khô, nghiền nhỏ để gà không nhận ra hình quả trứng và sinh tật mổ trứng. Vỏ sò, đá vôi nghiền để trong máng riêng vẫn là lựa chọn phổ biến.
Gà già đẻ trứng vỏ mỏng có chữa được không?
Vỏ mỏng dần theo tuổi là chuyện sinh lý, chỉ có thể giảm bớt bằng khẩu phần đủ canxi, cho gà ra nắng, giữ chuồng mát. Không có cách nào làm gà già đẻ trứng vỏ như gà tơ.
Trứng vỏ nhăn có ăn được không?
Nếu vỏ nguyên, trứng tươi thì về mặt an toàn có thể nấu chín để ăn, nhưng trứng vỏ nhăn kèm lòng trắng loãng hàng loạt là dấu hiệu nên báo thú y. Nếu đàn đang dùng thuốc, hỏi thời gian ngừng dùng trứng.