Thỏ cái thường được phối lần đầu khi khoảng 5–6 tháng tuổi và đã đạt khoảng ba phần tư khối lượng thỏ cái trưởng thành cùng giống; thỏ đực bắt đầu làm giống muộn hơn một chút. Ở nông hộ, mỗi thỏ đực thường phụ trách khoảng 8–10 thỏ cái. Giống thỏ to con thành thục muộn hơn giống nhỏ, nên mốc cụ thể nên hỏi người cung cấp giống hoặc cán bộ chăn nuôi địa phương.
Thỏ đẻ nhanh và dày, nên mọi sai sót trong ghép đôi đều nhân lên rất nhanh. Chỉ trong một năm, một trại thỏ nhỏ không ghi chép có thể đã có những cặp anh em, bố con phối với nhau mà không ai biết. Bài này giải thích tuổi phối, tỷ lệ đực cái, cách ghép theo tầm vóc, cách luân phiên thỏ đực để tránh đồng huyết và nhịp phối không làm kiệt sức thỏ mẹ.
Tuổi và cân nặng phối lần đầu
Thỏ thành thục sớm. Thỏ cái có thể chịu đực khi mới khoảng bốn tháng tuổi, nhất là giống nhỏ và thỏ lai nuôi tốt. Nhưng thành thục không có nghĩa là đã nên phối. Thỏ cái phối quá non thường đẻ ít con, con nhỏ, thỏ mẹ ít sữa và có thể bỏ con, đồng thời bản thân thỏ mẹ chậm lớn và dễ kiệt sức sau vài lứa.
Mốc hay dùng là khi thỏ cái đạt khoảng ba phần tư khối lượng thỏ cái trưởng thành cùng giống. Với nhiều giống nuôi ở Việt Nam, mốc này rơi vào khoảng 5–6 tháng tuổi; giống to con có thể phải chờ tới 6–7 tháng. Cách đơn giản để biết là cân thỏ bằng cân nhà bếp hoặc cân treo, so với thỏ cái trưởng thành trong đàn.
Thỏ đực cũng vậy: có thể nhảy từ khá sớm, nhưng để làm giống ổn định nên chờ tới khi khoảng 6–7 tháng tuổi, cơ thể phát triển đầy đặn. Thỏ đực non mới làm giống chỉ nên phối ít, thưa, và được ăn tốt. Thỏ đực dùng quá sớm, quá dày dễ sút cân và cho tỷ lệ đậu thấp.
Một chuyện hay gặp ở trại nhỏ là để thỏ con đực và cái cùng lứa chung lồng tới lúc bán. Thỏ con tới khoảng ba tháng tuổi đã cần tách theo giới tính, nếu không chúng sẽ phối với nhau từ rất non, và đó là anh chị em ruột. Lồng tách thỏ cái hậu bị nên đặt xa khu thỏ đực để chúng không bị kích thích sớm và không có cơ hội phối lén qua khe lồng hở.
Tỷ lệ đực cái và nhịp dùng thỏ đực
Bảng dưới là khoảng tham khảo thường được nhắc tới cho trại thỏ quy mô nông hộ. Số thật tuỳ giống, tuổi và sức khoẻ thỏ đực, và nên được điều chỉnh theo tỷ lệ đậu thai thực tế.
| Nội dung | Khoảng tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Số thỏ cái cho một thỏ đực trưởng thành | Khoảng 8–10 con | Nên có thêm một thỏ đực dự phòng cho mỗi nhóm |
| Thỏ đực non mới làm giống | Ít hơn hẳn, khoảng một nửa | Phối thưa, theo dõi cân nặng |
| Số lần dùng thỏ đực | Vài lần mỗi tuần, có ngày nghỉ | Không dùng liên tục nhiều ngày liền |
| Tách thỏ con theo giới tính | Khoảng 3 tháng tuổi | Tránh phối lén giữa anh chị em ruột |
| Thời gian mang thai | Thường khoảng 30–31 ngày | Dùng để tính ngày đặt ổ đẻ |
Giữ một thỏ đực dự phòng có lý do thực tế: thỏ đực rất nhạy với nóng và bệnh, một con đực nghỉ vài tuần là cả nhóm thỏ cái bị trễ lứa nếu không có con thay. Thỏ đực dự phòng cũng nên được dùng đều đặn ở mức nhẹ, vì thỏ đực để không quá lâu thường phối kém ở những lần đầu được dùng lại. Ghi lịch dùng từng thỏ đực lên thẻ lồng để chia việc cho đều.
Ghép theo tầm vóc và theo giống
Tránh thỏ đực quá to với thỏ cái quá nhỏ. Thỏ đực giống to con phối với thỏ cái giống nhỏ có thể làm thỏ cái bị đè, bị thương, và con trong bụng to hơn sức thỏ mẹ. Với thỏ cái lứa đầu, nên chọn đực tầm vóc tương đương.
Lai để lấy thỏ thịt khác với ghép để giữ giống. Nhiều hộ dùng thỏ đực giống to con phối với thỏ cái lai để lấy thỏ con nuôi thịt lớn nhanh. Những thỏ con này dùng để nuôi thịt; thỏ cái giữ lại làm giống nên được ghép theo một kế hoạch riêng, có ghi chép.
Chọn đực và cái có mẹ đẻ tốt. Thỏ cái giữ lại làm giống nên là con của thỏ mẹ đẻ đều, nuôi con khéo, ít bỏ con. Tính nuôi con có phần di truyền, và sổ ghi là nơi duy nhất cho bạn biết điều đó sau vài lứa.
Xem tính khí. Thỏ đực quá hung, hay cắn thỏ cái, hoặc thỏ cái hay cắn người, cắn con thường gây phiền toái lâu dài. Tính khí có phần di truyền và phần do cách nuôi; con quá khó chịu không nên giữ làm giống dù tầm vóc đẹp.
Tránh thỏ có khuyết tật rõ. Thỏ có răng mọc lệch, chân yếu, mắt đục bẩm sinh không nên dùng làm giống, vì một số khuyết tật có thể truyền sang đời sau.
Luân phiên thỏ đực để tránh đồng huyết trong trại nhỏ
Với trại thỏ vài chục lồng, một cách đơn giản để tránh đồng huyết mà không cần sổ phả hệ phức tạp là chia đàn thành nhóm và luân phiên thỏ đực theo vòng:
- Chia thỏ cái thành ba nhóm, đánh dấu lồng bằng ba màu, ví dụ đỏ, xanh, vàng. Mỗi nhóm có một hoặc hai thỏ đực riêng.
- Thỏ cái nhóm đỏ chỉ phối với thỏ đực nhóm đỏ; tương tự với nhóm xanh, vàng. Ghi lên thẻ lồng.
- Khi giữ thỏ con làm giống: thỏ cái non giữ lại ở lại nhóm của mẹ nó; thỏ đực non giữ lại thì chuyển sang nhóm kế tiếp theo vòng, đỏ sang xanh, xanh sang vàng, vàng sang đỏ.
- Như vậy thỏ đực mới của mỗi nhóm luôn đến từ nhóm khác, không phối với mẹ hay chị em ruột của mình.
- Cứ một hai năm, nhập thêm thỏ đực hoặc thỏ cái từ trại khác để đưa máu mới vào, vì vòng khép kín lâu năm vẫn dần có họ với nhau.
- Ghi lại mọi lần chuyển thỏ giữa các nhóm để vòng không bị đảo lộn.
Cách chia nhóm này là nguyên lý được nhiều người nuôi thỏ dùng. Bạn có thể dùng hai nhóm hay bốn nhóm tuỳ quy mô; điều cốt lõi là thỏ đực luôn đi theo một chiều cố định, không quay về nhóm gốc.
Vì sao đưa thỏ cái sang lồng thỏ đực
Thỏ cái có tính giữ lãnh thổ. Khi thỏ đực bị đưa vào lồng thỏ cái, thỏ cái thường coi đó là kẻ xâm nhập, có thể cắn, đuổi thỏ đực, và việc phối không thành. Ngược lại, khi thỏ cái được đưa sang lồng thỏ đực, nó ở trên đất lạ, ít phản ứng hơn, còn thỏ đực tự tin trong lãnh thổ của mình. Vì vậy người nuôi thỏ hầu như luôn đưa cái sang đực, không đưa đực sang cái.
Thỏ không có chu kỳ lên giống đều như bò hay heo; thỏ cái rụng trứng khi được giao phối. Cách nhận biết thỏ cái đang chịu đực có bài riêng trên trang. Ở góc chọn đôi, điều cần nhớ là thỏ cái chưa chịu đực bị đưa sang lồng đực nhiều lần liên tiếp dễ sợ hãi và càng khó ghép về sau, nên thử lại sau vài ngày thay vì ép trong cùng buổi. Nếu một thỏ cái từ chối một con đực nhiều lần mà chịu con đực khác, cứ ghép theo cặp nó chịu, miễn là không có họ hàng.
Sau khi phối, đưa thỏ cái về lồng của nó ngay, ghi ngày, đực nào lên thẻ lồng. Không để thỏ cái ở lại qua đêm trong lồng thỏ đực, vì hai con có thể cắn nhau khi thỏ cái hết chịu đực. Chọn giờ mát trong ngày để phối, nhất là vào mùa nóng.
Thỏ cái không chịu đực hoặc phối mãi không đậu
Đây là phàn nàn hay gặp ở trại thỏ nhỏ. Trước khi kết luận thỏ cái hỏng, hãy xem lần lượt:
- Thời điểm: thỏ cái âm hộ còn nhợt nhạt, khô, thường chưa chịu đực. Đợi vài ngày rồi thử lại.
- Thể trạng: thỏ quá béo, nhất là thỏ ăn nhiều cám viên, hay khó đậu; thỏ gầy, đang thay lông cũng vậy.
- Thỏ đực: đực dùng quá dày, đực vừa trải qua đợt nóng, đực già. Thử ghép thỏ cái với đực khác.
- Nhiệt độ: mùa nóng kéo dài làm cả thỏ đực lẫn thỏ cái giảm sinh sản.
- Ánh sáng: chuồng quá tối quanh năm có thể làm thỏ sinh sản kém hơn; chuồng có ánh sáng tự nhiên vừa phải tốt hơn.
- Bệnh: thỏ có dịch bất thường ở âm hộ, sổ mũi, ghẻ tai, tiêu chảy thì chưa phối, báo thú y.
Thỏ cái đã thử với hai đực khác nhau qua vài lần, thể trạng tốt, không bệnh mà vẫn không đậu, thường được người nuôi cân nhắc loại khỏi đàn giống. Trang không hướng dẫn dùng thuốc hay hormone kích thích sinh sản cho thỏ. Ghi rõ những lần thử ghép không thành vào thẻ lồng, cả đực đã thử và ngày thử, để khi quyết định giữ hay loại bạn dựa trên dữ liệu chứ không dựa vào ấn tượng.
Mùa nóng và nhịp phối không làm kiệt sức thỏ mẹ
Thỏ đực rất nhạy với nóng. Sau những đợt nắng nóng kéo dài, khả năng làm đậu thai của thỏ đực có thể giảm trong nhiều tuần, ngay cả khi thời tiết đã dịu lại. Vì vậy ở nhiều vùng, người nuôi thỏ thấy lứa đẻ thưa đi vào mùa hè. Chuồng thoáng, có mái che dày, có quạt hoặc phun sương làm mát khu chuồng, nước uống mát luôn đầy, và phối vào sáng sớm hoặc chiều tối giúp giảm thiệt hại.
Về nhịp phối, thỏ có thể chịu đực lại rất sớm sau khi đẻ. Một số trại công nghiệp tận dụng điều đó để phối dày. Với nông hộ, cách làm này dễ làm thỏ mẹ kiệt sức chỉ sau vài lứa: vừa nuôi một ổ con đang bú, vừa mang thai ổ tiếp theo. Nhiều người nuôi chọn nhịp vừa phải hơn, để thỏ mẹ có thời gian hồi sức giữa hai lứa, và theo dõi thể trạng thỏ mẹ trước mỗi lần phối lại.
Không có một nhịp đúng cho mọi trại. Điều nên làm là ghi số con đẻ ra, số con cai sữa và thể trạng thỏ mẹ qua từng lứa. Thỏ mẹ ngày càng gầy, ổ con nhỏ dần là dấu hiệu nhịp phối đang quá dày. Khi thấy dấu hiệu đó, giãn lịch phối lại và cho thỏ mẹ ăn bồi dưỡng là việc nên làm trước tiên.
Câu hỏi thường gặp
Thỏ cái 4 tháng đã chịu đực, có nên phối không?
Chưa nên, trừ khi thỏ đã đạt khoảng ba phần tư khối lượng thỏ cái trưởng thành cùng giống. Phối quá non làm thỏ mẹ đẻ ít, nuôi con kém và chậm lớn. Chờ thêm vài tuần, nuôi đầy đặn rồi phối, lứa đầu sẽ tốt hơn và thỏ mẹ bền hơn.
Một thỏ đực dùng được bao lâu thì đổi?
Nếu bạn giữ thỏ cái non từ đàn nhà làm giống, thỏ đực cần được đổi hoặc chuyển nhóm sau khoảng nửa năm, trước khi con gái của nó tới tuổi phối. Dùng cách chia nhóm và luân phiên đực theo vòng giúp kéo dài thời gian dùng mà vẫn tránh được đồng huyết.
Có nên để thỏ đực sống chung lồng với thỏ cái không?
Không nên. Thỏ đực ở chung sẽ phối liên tục, thỏ cái không được nghỉ, có thể bị phối khi còn đang nuôi con, và thỏ đực có thể làm hại thỏ con. Nuôi riêng từng lồng, chỉ đưa thỏ cái sang lồng thỏ đực khi phối.
Thỏ đực mùa hè phối nhiều mà thỏ cái không đậu là vì sao?
Nóng có thể làm giảm khả năng làm đậu thai của thỏ đực trong nhiều tuần, dù con đực vẫn hăng và vẫn nhảy. Làm mát chuồng, phối vào giờ mát, và chấp nhận rằng lứa mùa hè có thể thưa hơn. Nếu sang mùa mát mà vẫn không cải thiện, nhờ thú y xem.
Mua thỏ giống ở cùng một trại thì có lo đồng huyết không?
Có thể. Thỏ đực và thỏ cái mua cùng một trại rất có thể là anh chị em. Nên mua thỏ đực từ trại khác với nơi mua thỏ cái, hoặc hỏi rõ lý lịch. Từ khi về nhà, ghi thẻ lồng đầy đủ và chia nhóm để luân phiên đực.
Thỏ cái giữ lại làm giống nên chọn con thế nào?
Ưu tiên con của thỏ mẹ đẻ đều, nuôi con khéo, ổ con đông và ít chết. Thỏ con chọn giữ nên khoẻ, lớn đều, không có khuyết tật răng, chân, mắt. Ghi rõ mẹ và bố của nó ngay khi tách ổ.