Một dê đực trưởng thành, khoẻ mạnh thường phục vụ được khoảng vài chục dê cái, con số hay được nhắc là khoảng 25–30 con, khi việc phối được quản lý tốt; dê đực non mới bắt đầu làm giống chỉ nên phụ trách khoảng một phần ba đến một nửa mức đó. Với cừu, một cừu đực trưởng thành trong mùa phối thường được giao khoảng vài chục cừu cái. Đây đều là khoảng tham khảo, thay đổi theo tuổi, sức khoẻ con đực và cách bạn tổ chức phối.
Câu hỏi “một con đực bao nhiêu con cái” thật ra là câu hỏi về quản lý: bạn dắt từng con cái tới phối hay thả đực chạy chung đàn, các con cái lên giống rải rác hay dồn vào cùng mấy tuần, con đực được ăn uống ra sao. Bài này giải thích các yếu tố đó, dấu hiệu cho thấy con đực đang bị quá tải, và lời khuyên cho đàn nhỏ có nên nuôi đực riêng không.
Vì sao con số chỉ là một khoảng
Một con dê đực trong một năm có thể phối với rất nhiều dê cái nếu các con cái lên giống rải đều, mỗi ngày chỉ một vài con. Nhưng nếu nhiều dê cái cùng lên giống trong một tuần, chẳng hạn sau một đợt tách con hay đầu mùa mưa cỏ tốt, cùng một con đực đó sẽ bị dồn việc trong thời gian ngắn. Khi đó, số con nó phục vụ tốt thấp hơn nhiều so với con số trung bình trong năm.
Tuổi con đực cũng quan trọng. Dê đực non mới làm giống còn đang lớn, nếu phối nhiều sẽ sút cân, chậm lớn và phẩm chất tinh kém đi. Dê đực trưởng thành ở độ tuổi sung sức chịu được nhiều hơn. Dê đực già thì sức phối giảm dần. Sức khoẻ cũng làm con số dịch chuyển: một con đực vừa ốm dậy, đau chân hay đang nhiễm giun sán sẽ lo được ít con cái hơn hẳn chính nó lúc khoẻ.
Cuối cùng là cách phối. Khi bạn dắt từng con cái lên giống tới chuồng đực, cho phối một hai lần rồi tách ra, sức con đực được dùng hiệu quả. Khi thả con đực chạy chung đàn, nó có thể phối một con cái rất nhiều lần trong khi bỏ sót con khác, và mất sức vào việc đuổi theo, tranh giành. Vì vậy cùng một con đực, phối dắt thường phục vụ được nhiều con cái hơn phối chạy đàn.
Cũng nên nhớ rằng tỷ lệ đực cái không chỉ là chuyện sức con đực. Với đàn dê giữ lại con cái non làm giống, mỗi năm số con cái là con gái của chính con đực tăng lên. Một con đực có thể đủ sức phụ trách ba chục con cái, nhưng nếu một nửa trong số đó là con gái nó thì thực tế nó chỉ dùng được cho nửa còn lại.
Tỷ lệ tham khảo theo tình huống
Bảng dưới gom các khoảng hay được nhắc tới trong tài liệu khuyến nông cho dê và cừu. Đây là mốc để bắt đầu, nên điều chỉnh theo kết quả đậu thai thực tế của đàn nhà mình và hỏi cán bộ chăn nuôi địa phương.
| Tình huống | Khoảng tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dê đực non mới làm giống | Khoảng 10–15 dê cái | Phối thưa, ăn tốt, theo dõi cân nặng con đực |
| Dê đực trưởng thành, phối dắt từng con | Khoảng 25–30 dê cái, có nơi cao hơn | Con cái lên giống rải rác trong năm |
| Dê đực trưởng thành, chạy chung đàn | Thấp hơn phối dắt | Khó biết con nào đã phối, dễ đồng huyết nếu có con gái trong đàn |
| Cừu đực trưởng thành trong mùa phối | Khoảng vài chục cừu cái | Cừu cái lên giống kín, thường để cừu đực chạy đàn trong mùa phối |
| Cừu đực non | Khoảng một nửa cừu đực trưởng thành | Không giao cả đàn lớn cho cừu đực non |
Hai cách hiểu sai hay gặp: coi con số trên là mức tối thiểu phải đạt để “đáng tiền nuôi” con đực, hoặc coi đó là mức tối đa trong một tuần. Đúng hơn, đó là số con cái một con đực có thể phụ trách trong một năm khi việc phối được sắp xếp hợp lý.
Cách phối làm thay đổi số dê cái một con đực lo được
Phối dắt từng con: con đực lo được nhiều nhất. Mỗi con cái chỉ được phối một hai lần đúng lúc, con đực không mất sức đuổi theo hay tranh giành, nên sức của nó trải được cho nhiều con cái nhất. Đổi lại, người nuôi phải tự phát hiện lên giống.
Thả đực chạy chung đàn quanh năm: con đực lo được ít hơn. Con đực phối lặp đi lặp lại một con cái đang lên giống, có khi bỏ sót con khác, và hao sức vào việc đi theo đàn. Muốn đàn đậu đều, số con cái giao cho mỗi đực phải thấp hơn so với phối dắt.
Thả đực vào nhóm theo đợt: cần tính theo số con cái trong đợt. Khi nhiều con cái cùng lên giống trong vài tuần, áp lực dồn lên con đực trong thời gian ngắn. Nhóm thả vào nên vừa sức con đực trong đợt đó, không tính theo con số cả năm.
Ghi chép để biết con đực thật sự lo được bao nhiêu. Ghi ngày phối và kết quả cho từng con cái. Tỷ lệ phải phối lại tăng lên là dấu hiệu con số đang vượt sức đực của bạn. Cách tổ chức từng kiểu phối cho dê có bài riêng trên trang.
Đàn nhỏ dưới mười con cái: có nên nuôi đực riêng
Với đàn chỉ vài dê cái, nuôi một con dê đực riêng thường không hiệu quả: con đực ăn quanh năm nhưng chỉ làm việc vài lần mỗi tháng, chiếm một ô chuồng, cần chăm sóc riêng, và chỉ sau khoảng một năm đã phải tính chuyện đổi để tránh đồng huyết. Nhiều hộ nhỏ chọn cách khác.
Cách thứ nhất là mượn hoặc thuê đực của hộ nuôi lớn hơn trong vùng khi dê cái lên giống, dắt dê cái tới phối rồi về. Cách thứ hai là góp chung một con đực giữa vài hộ, con đực ở nhà một hộ, các hộ khác dắt dê cái tới. Cách thứ ba, ở nơi có dịch vụ, là thụ tinh nhân tạo cho dê; dịch vụ này ở Việt Nam chưa phổ biến bằng ở bò, nên hỏi cán bộ thú y xem vùng mình có không.
Dù chọn cách nào, cần để ý hai điều. Một là sức khoẻ: dê cái của nhiều hộ cùng đến một con đực là đường lây bệnh, nên chỉ dắt dê khoẻ, và hộ giữ đực nên có chỗ phối riêng, sạch. Hai là họ hàng: nếu con đực góp chung đã phối cho các hộ nhiều năm, dê cái non của các hộ đó đều có thể là con của nó.
Dấu hiệu dê đực đang bị quá tải
Một con đực làm việc quá sức thường để lộ dấu hiệu trước khi đàn bị ảnh hưởng nặng. Những điều cần theo dõi:
- Gầy sút rõ, lông xơ, xương hông lộ trong khi khẩu phần không đổi.
- Kém hăng, nhảy nhiều lần không xong, hoặc chỉ ngửi rồi bỏ đi khi gặp con cái đang lên giống.
- Tỷ lệ dê cái lên giống lại sau khi phối tăng lên, tức là phối không đậu nhiều hơn.
- Chân sau yếu, đi khập khiễng, đau móng sau mùa phối dồn dập.
- Con đực non có biểu hiện chững lớn so với bạn cùng lứa không làm giống.
Khi thấy các dấu hiệu này, cho con đực nghỉ, tăng khẩu phần, và nếu đàn còn nhiều con cái chờ phối, cân nhắc mượn thêm đực hoặc chia đàn. Nếu nghỉ ngơi và ăn tốt mà tình trạng không cải thiện, mời thú y khám. Ghi lại thời gian con đực nghỉ và lý do vào sổ, để mùa phối sau bạn biết trước nó chịu được nhịp nào và không giao quá sức lần nữa.
Chăm dê đực để giữ sức phối
Dê đực giống cần khẩu phần đủ, không thiếu và cũng không thừa. Thiếu ăn thì sút sức; thừa ăn, nhất là nhiều thức ăn tinh, thì béo, lười và có thể gặp vấn đề tiết niệu. Cỏ, lá xanh đủ, nước sạch, đá liếm khoáng, và thêm một ít thức ăn bổ sung vào trước và trong mùa phối là cách nhiều hộ làm. Lượng cụ thể hỏi cán bộ chăn nuôi theo nguồn thức ăn địa phương.
Chuồng dê đực nên khô, thoáng, chắc chắn vì dê đực khoẻ và hay húc. Sửa móng định kỳ vì móng dài làm dê đau chân, ảnh hưởng tới việc nhảy. Cho dê đực vận động hằng ngày, thả sân hoặc dắt đi bãi, giúp giữ thể lực và giảm hung hăng do bị nhốt lâu.
Mùa nắng nóng, dê đực giảm hăng rõ rệt. Chuồng có bóng mát, có nước uống luôn sẵn, tránh phối vào giữa trưa giúp con đực làm việc tốt hơn. Những mùa dồn nhiều con cái lên giống, hãy chia lịch phối ra sáng sớm và chiều mát.
Một chi tiết an toàn: dê đực trưởng thành có thể húc người rất mạnh, nhất là trong mùa phối. Không đùa giỡn với dê đực từ khi nó còn nhỏ, vì dê đực quen húc người lúc bé thường trở thành con đực nguy hiểm khi lớn. Trẻ em không nên vào chuồng dê đực, kể cả khi con đực trông hiền và đã quen người trong nhà.
Hai con đực trong một đàn: những chuyện cần lường trước
Khi đàn đủ lớn để cần hai con đực, nhiều hộ thả cả hai vào cùng một đàn con cái. Cách này thường gây rắc rối: hai con đực đánh nhau, con mạnh hơn chiếm hết việc phối, con yếu hơn bị thương hoặc không được phối. Bạn cũng không còn biết con dê con nào là con của đực nào, khiến việc tránh đồng huyết về sau gần như không làm được.
Cách gọn hơn là chia đàn con cái thành hai nhóm, mỗi nhóm một con đực, và ghi rõ nhóm nào đi với đực nào. Hoặc giữ cả hai đực ở chuồng riêng, dắt con cái tới con đực phù hợp tuỳ quan hệ họ hàng. Chuồng hai con đực nên cách nhau hoặc có vách đặc để chúng không húc phá qua vách.
Hai con đực khác nhau cũng cho bạn một lợi thế: con gái của đực này có thể phối với đực kia, kéo dài thời gian trước khi phải đổi đực mới. Đó là lý do nhiều hộ nuôi dê quy mô vừa thường giữ hai con đực không có họ với nhau thay vì một. Hai con đực cũng là bảo hiểm khi một con ốm giữa mùa phối, lúc đàn cái đang chờ mà không kịp tìm đực khác.
Câu hỏi thường gặp
Một dê đực một ngày phối được mấy lần?
Dê đực trưởng thành có thể phối nhiều lần trong ngày, nhưng phối quá dày làm giảm phẩm chất tinh và làm con đực mất sức nhanh. Người nuôi thường giới hạn số lần mỗi ngày và cho nghỉ giữa các đợt. Con số cụ thể nên hỏi cán bộ chăn nuôi theo tuổi và thể trạng con đực.
Đàn ba bốn dê cái có cần nuôi dê đực không?
Thường không cần. Mượn hoặc thuê dê đực của hộ khác, hoặc góp chung con đực với vài hộ, thường tiết kiệm hơn và giúp đổi máu dễ hơn. Chỉ dắt dê cái khoẻ đi phối, và để ý quan hệ họ hàng giữa con đực với dê cái nhà mình.
Thả dê đực chung đàn thì có sao không?
Tiện nhưng nhiều rủi ro: dê tơ bị phối quá non, không biết ngày phối để tính ngày đẻ, và con đực sẽ phối với chính con gái của nó khi tới tuổi. Nếu buộc phải thả chung, ít nhất tách dê cái non ra khỏi đàn có đực và ghi lại thời gian đực ở trong đàn.
Dê đực mùa nóng không chịu phối là bị bệnh à?
Không hẳn. Nắng nóng làm dê đực giảm hăng và có thể giảm chất lượng tinh tạm thời. Làm mát chuồng, cho uống nước đủ, phối vào sáng sớm hoặc chiều mát. Nếu thời tiết dịu lại mà con đực vẫn không phối, hoặc có dấu hiệu ốm, hãy mời thú y.
Cừu đực có cần tỷ lệ khác dê đực không?
Nguyên tắc tương tự, nhưng cừu cái lên giống kín nên người nuôi cừu thường thả cừu đực chạy cùng nhóm cừu cái trong một mùa phối nhất định. Số cừu cái giao cho mỗi cừu đực tuỳ tuổi con đực và độ rộng bãi chăn; hỏi cán bộ chăn nuôi ở vùng nuôi cừu.
Làm sao biết con dê con là của đực nào nếu nuôi hai đực?
Nếu cả hai đực thả chung, gần như không biết được bằng mắt. Vì vậy nên chia nhóm con cái theo từng đực hoặc phối dắt từng con và ghi sổ. Xét nghiệm huyết thống có tồn tại nhưng không phải lựa chọn thực tế với đàn nông hộ.