Muốn cho thỏ phối giống, bạn bắt thỏ cái sang chuồng thỏ đực vào lúc trời mát, khi âm hộ thỏ cái có màu hồng đỏ và hơi ẩm; nếu thỏ cái chịu, thỏ đực nhảy rất nhanh rồi thường ngã nghiêng sang một bên, đó là dấu hiệu đã phối được. Nhiều hộ cho phối thêm một lần nữa sau đó vài phút hoặc vài giờ, gọi là phối kép, để tăng khả năng đậu.
Thỏ khác hẳn bò, heo, dê ở một điểm cơ bản: thỏ cái không rụng trứng theo chu kỳ đều đặn mà rụng trứng sau khi được giao phối. Vì vậy với thỏ không có chuyện canh giờ rụng trứng, mà là chọn lúc thỏ cái sẵn sàng chịu đực. Bài này đi qua cách chọn lúc, cách ghép, cách nhận biết lần phối được, và những lỗi làm thỏ cái mãi không đậu.
Thỏ cái rụng trứng do giao phối nghĩa là gì
Ở bò hay heo, trứng tự rụng theo nhịp của chu kỳ động dục, dù có được phối hay không. Thỏ cái thì khác: buồng trứng có sẵn những nang trứng chín lần lượt theo từng đợt, nhưng trứng chỉ rụng khi có kích thích từ lần giao phối. Sau khi được phối, trứng thường rụng sau khoảng mười tiếng. Đây là đặc điểm sinh học đã được biết rõ ở thỏ, cũng giống như ở mèo.
Hệ quả thực tế là thỏ cái không có một kỳ lên giống ngắn ngủi mà người nuôi phải canh từng giờ như bò. Thay vào đó, thỏ cái có những quãng sẵn sàng chịu đực kéo dài vài ngày, xen với những quãng không chịu. Trong quãng sẵn sàng, cho gặp thỏ đực là có thể phối và đậu.
Cũng vì vậy mà màu sắc và độ ẩm của âm hộ trở thành cách nhận biết quen thuộc của người nuôi thỏ. Nó không chính xác tuyệt đối, nhưng giúp bạn chọn lúc cho gặp đực mà khả năng thỏ cái chịu là cao nhất, thay vì bắt bừa rồi để hai con cắn nhau.
Màu âm hộ thỏ cái và khả năng chịu đực
Để xem, giữ thỏ cái nhẹ nhàng, lật ngửa trên tay hoặc trên mặt bàn có lót khăn, dùng ngón tay vạch nhẹ hai bên âm hộ. Bảng dưới là cách đọc phổ biến trong nghề nuôi thỏ.
| Màu và trạng thái | Ý nghĩa thường gặp | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Trắng hồng nhạt, khô | Thường chưa sẵn sàng | Chờ vài ngày rồi xem lại |
| Hồng đậm tới đỏ tươi, hơi sưng, ẩm | Thường sẵn sàng chịu đực | Bắt sang chuồng thỏ đực trong ngày |
| Đỏ thẫm ngả tím, bớt sưng | Thường đã qua quãng tốt nhất | Vẫn có thể thử, nhưng khả năng thấp hơn |
| Có mủ, dịch đục, mùi hôi, sưng loét | Dấu hiệu viêm hoặc bệnh | Không phối, tách riêng, hỏi thú y |
Có những thỏ cái âm hộ đỏ đẹp mà vẫn không chịu đực, và ngược lại. Màu chỉ là gợi ý. Cách thử chắc nhất vẫn là cho gặp thỏ đực và quan sát thỏ cái có nằm rạp, nâng mông lên hay không.
Khi xem âm hộ, làm nhẹ tay và nhanh, lót khăn để thỏ không trượt, không giữ thỏ lật ngửa quá lâu. Thỏ hoảng có thể đạp mạnh bằng chân sau, làm tổn thương cột sống của chính nó. Người mới nên nhờ người quen nghề chỉ cách bế và giữ thỏ trước.
Một lần phối thỏ từng bước
Ví dụ giả định một hộ nuôi vài chục thỏ cái sinh sản, thỏ đực nhốt riêng từng lồng:
- Chọn giờ mát: sáng sớm hoặc chiều muộn. Thỏ rất chịu nóng kém, thỏ đực khi nóng thường lười nhảy.
- Kiểm tra âm hộ thỏ cái; nếu hồng đỏ và ẩm, bắt thỏ cái lên bằng cách đỡ dưới thân và giữ phần da gáy, không xách tai.
- Đưa thỏ cái vào lồng thỏ đực, không làm ngược lại. Thỏ cái giữ lãnh thổ, thỏ đực bị đưa sang lồng thỏ cái dễ bị cắn hoặc mải đánh hơi chỗ lạ.
- Quan sát: thỏ cái chịu sẽ nằm rạp và nâng mông lên; thỏ đực nhảy lên, thúc vài nhịp rất nhanh.
- Lần phối được thường kết thúc bằng việc thỏ đực ngã nghiêng hoặc ngã ngửa sang một bên, có con kêu khẽ.
- Có thể để thêm vài phút cho thỏ đực nhảy lần hai, rồi bắt thỏ cái về lồng của nó.
- Ghi ngày phối, tên hoặc số thỏ đực, và ngày dự kiến kiểm tra có thai.
Toàn bộ thường chỉ mất vài phút. Không để thỏ cái ở lồng đực lâu, vì nếu không chịu, hai con dễ cắn nhau, thỏ đực có thể bị cắn vào bìu.
Chuẩn bị thỏ đực và lồng phối
Thỏ đực là nửa còn lại của mọi lứa thỏ con, nhưng hay bị bỏ quên trong lồng góc chuồng. Trước những đợt phối, nên kiểm tra:
- Thể trạng: thỏ đực không quá gầy cũng không quá béo. Thỏ đực béo thường lười nhảy, thỏ đực gầy nhanh đuối.
- Bộ phận sinh dục: không sưng, không trầy loét, không có vảy hay mủ quanh bao dương vật. Thấy lạ, ngừng cho phối và hỏi thú y vì một số bệnh lây qua phối.
- Móng và gan bàn chân: lồng sàn lưới thô làm thỏ đực loét gan chân, đau thì không nhảy. Lót một tấm ván hoặc thảm nhỏ cho thỏ nghỉ chân.
- Lồng thỏ đực sạch, khô, đủ rộng cho hai con xoay trở, không có máng ăn chắn giữa lồng; dọn bớt đồ trong lồng trước khi đưa thỏ cái vào.
- Lồng đặt ở chỗ mát, thông gió. Thỏ đực nằm ở dãy lồng nóng nhất sẽ cho tinh kém trong nhiều tuần.
- Nhịp nghỉ: có ngày thỏ đực không phối, nhất là thỏ đực tơ mới bắt đầu.
Thỏ đực tơ lần đầu nên được ghép với thỏ cái đã quen phối, đang chịu đực rõ. Một vài lần bị thỏ cái cắn đau có thể khiến thỏ đực tơ ngại phối về sau.
Phối kép: phối hai lần để làm gì
Phối lại với cùng thỏ đực. Cho thỏ đực nhảy lần hai sau vài phút trong cùng lần gặp là cách nhiều hộ làm. Lần hai thường không cần thêm công, chỉ cần để thỏ cái ở lại thêm một lúc.
Phối lại sau vài giờ. Một số người nuôi cho thỏ cái gặp đực lần nữa sau vài giờ, ví dụ sáng phối, chiều phối lại. Mục đích là tăng lượng tinh trùng có mặt quanh thời điểm trứng rụng.
Phối với hai thỏ đực khác nhau. Có hộ cho phối lần hai với thỏ đực khác để phòng con đực đầu kém. Cách này làm bạn không biết thỏ con của đực nào, nên chỉ dùng khi không cần giữ lý lịch, và không dùng với thỏ con định giữ làm giống.
Đừng lạm dụng. Phối dồn nhiều lần không giúp gì thêm mà làm thỏ đực mau đuối. Một thỏ đực bị dùng quá dày trong ngày sẽ cho tinh ít và kém, làm nhiều thỏ cái cùng trượt.
Thỏ cái không chịu đực: nguyên nhân hay gặp
Thỏ cái chạy vòng quanh lồng, quay lại cắn, ngồi bệt không chịu nâng mông là chuyện thường gặp. Trước khi ép, hãy nghĩ tới những nguyên nhân sau:
- Chưa vào quãng sẵn sàng: âm hộ còn nhạt, khô. Chờ vài ngày rồi thử lại.
- Trời nóng, chuồng bí: cả thỏ cái lẫn thỏ đực đều kém hứng thú. Thử lại vào sáng sớm.
- Thỏ cái quá béo hoặc quá gầy: thể trạng không phù hợp làm giảm khả năng chịu đực và đậu thai.
- Thỏ cái đang mang thai giả: sau một lần phối không đậu hoặc bị thỏ cái khác nhảy, có thể có thời gian thỏ cái không chịu đực, có khi còn làm ổ.
- Thỏ cái đang nuôi con đông, mất sức: cần thời gian hồi phục.
- Bị bệnh hoặc đau: chân đau, viêm tai, viêm đường sinh dục đều làm thỏ cái không chịu đực.
Có người nuôi giữ nhẹ thỏ cái, đỡ phần mông cho thỏ đực nhảy khi thỏ cái chỉ hơi ngại. Việc này cần tay quen và nhẹ nhàng; nếu thỏ cái giãy mạnh, cắn, hãy dừng lại. Ép thỏ cái khi nó hoàn toàn không chịu thường không đậu, lại làm cả hai con hoảng và có thể bị thương.
Nhịp phối lại sau đẻ: đừng vắt kiệt thỏ cái
Thỏ cái có thể chịu đực trở lại rất sớm sau khi đẻ, và về mặt sinh học có thể đậu thai ngay cả khi đang nuôi con. Một số trại nuôi theo hướng thâm canh tận dụng điều này để phối lại sớm sau đẻ. Với hộ nhỏ, nhịp phối quá dày dễ khiến thỏ cái sút cân, sữa kém, con yếu, và thỏ cái mau bị loại.
Nhiều cán bộ kỹ thuật khuyên hộ nhỏ nên chọn nhịp vừa phải: phối lại khi thỏ cái đã hồi sức, thường sau khi đàn con lớn bớt hoặc sau cai sữa, tuỳ thể trạng thỏ mẹ và mùa. Nhịp cụ thể nên bàn với người có kinh nghiệm ở địa phương và theo dõi thể trạng từng con, không áp một lịch cho cả đàn.
Mùa nắng nóng nên giãn nhịp phối. Thỏ mang thai và nuôi con trong nóng kéo dài dễ sảy, đẻ non, hoặc bỏ con. Thỏ đực trải qua những đợt nóng gay gắt cũng có thể giảm sức sinh sản một thời gian sau đó, kể cả khi trời đã dịu. Đây là lý do nhiều hộ ghi nhận mùa hè thỏ cái phối nhiều mà đậu ít. Quạt, che lưới giảm nắng, tưới mát mái và cho uống nước mát đủ là những việc giúp đàn thỏ qua mùa nóng mà vẫn giữ được nhịp sinh sản ở mức vừa phải.
Sau khi phối: bao lâu thì biết thỏ đậu
Thỏ mang thai ngắn, thường khoảng một tháng. Người nuôi có kinh nghiệm có thể sờ bụng thỏ cái để biết có thai sau chừng hai tuần kể từ ngày phối; việc này cần tay nhẹ và đã được chỉ dẫn, sờ mạnh có thể làm hại thai. Cách sờ thai và chăm thỏ cái chửa có ở danh mục mang thai của trang.
Một số hộ dùng cách đưa thỏ cái trở lại lồng thỏ đực sau một hai tuần, nếu thỏ cái không chịu thì cho là đã đậu. Cách thử này không đáng tin, vì thỏ cái không đậu cũng có lúc không chịu đực, còn thỏ cái có thai đôi khi vẫn để thỏ đực nhảy. Dựa vào sờ thai và ghi chép sẽ chắc hơn, kèm theo việc để ý thỏ cái có ăn khoẻ, bụng to dần hay không.
Dù kết quả thế nào, hãy ghi lại ngày phối và tên thỏ đực. Sổ phối là cách duy nhất để biết thỏ đực nào cho tỷ lệ đậu tốt, thỏ cái nào hay trượt, và tránh cho thỏ con giữ làm giống phối ngược lại với cha hay anh em của nó.
Câu hỏi thường gặp
Thỏ cái mấy ngày lên giống một lần?
Thỏ cái không có chu kỳ đều như bò hay heo. Thỏ có những quãng sẵn sàng chịu đực kéo dài vài ngày xen với quãng không chịu, và trứng rụng sau khi được phối. Vì vậy người nuôi chọn lúc dựa vào màu âm hộ và thử cho gặp đực.
Vì sao phải bắt thỏ cái sang chuồng thỏ đực?
Thỏ cái có tính giữ lãnh thổ. Đưa thỏ đực sang lồng thỏ cái, thỏ cái dễ tấn công, còn thỏ đực mải đánh hơi chỗ lạ mà không nhảy. Ở lồng của mình, thỏ đực tự tin, phối nhanh và ít bị cắn hơn.
Thỏ đực ngã nghiêng sau khi nhảy có sao không?
Không sao, đó là biểu hiện bình thường sau một lần phối được. Nhiều người nuôi coi đây là dấu hiệu dễ thấy nhất cho biết thỏ đực đã xuất tinh. Thỏ đực sẽ đứng dậy sau vài giây.
Một thỏ đực phối được bao nhiêu thỏ cái?
Tuỳ tuổi, thể trạng và mùa. Thỏ đực bị dùng quá dày sẽ cho tinh kém. Số thỏ cái cho mỗi thỏ đực và tỷ lệ đực cái trong đàn nên hỏi người có kinh nghiệm hoặc cán bộ kỹ thuật, và cho thỏ đực ngày nghỉ.
Mùa hè có nên cho thỏ phối giống không?
Có thể, nhưng nên giãn nhịp và chọn giờ mát. Nắng nóng kéo dài làm thỏ đực giảm sức sinh sản và thỏ cái mang thai dễ gặp vấn đề. Chuồng thông thoáng, có bóng mát và đủ nước là điều kiện trước tiên.
Có cần ép thỏ cái nếu nó không chịu?
Không nên ép khi thỏ cái hoàn toàn không chịu, cắn hoặc giãy mạnh. Lần phối ép thường không đậu và dễ làm thỏ bị thương. Bắt thỏ cái về, kiểm tra lại thể trạng và thử vào ngày khác, giờ mát hơn.