Một cuốn sổ phối giống cho nông hộ cần ba phần: trang lý lịch của từng con (số tai, ngày sinh, mẹ, bố), trang ghi từng lần lên giống và phối (ngày, đực hay tinh nào, kết quả), và trang theo dõi con đực. Chỉ với ba phần đó, bạn tránh được đồng huyết, tính được ngày đẻ dự kiến, và biết con cái nào đẻ tốt, con nào nên loại.
Nhiều hộ nghĩ sổ sách là chuyện của trại lớn. Thật ra đàn càng nhỏ, mỗi con càng quý, và một lần phối hụt hay một ca đẻ bất ngờ càng tốn kém. Bài này đưa ra mẫu các cột nên có, cách tính ngày đẻ dự kiến, cách đọc sổ để ra quyết định và vài mẹo giữ sổ bền qua nhiều năm. Mẫu dùng được cho bò, trâu, heo, dê, cừu và thỏ, chỉ cần đổi vài con số theo loài.
Vì sao một hộ vài con cũng cần sổ
Trí nhớ người nuôi rất tốt với những chuyện gần và rất kém với những chuyện xa. Bạn nhớ rõ con bò cái phối hôm nào tuần trước, nhưng hai năm sau khó nhớ chắc bê cái kia là con của đực nào. Đến lúc đó, câu hỏi “con này phối với đực kia có bị đồng huyết không” không còn ai trả lời được.
Sổ còn giúp bạn bắt được những chuyện không ai để ý. Một con nái mỗi lứa ít hơn lứa trước một con, một con dê cái cứ phối ba lần mới đậu, một con đực có tỷ lệ đậu thấp hơn hẳn đực khác, những điều này chỉ hiện ra khi nhìn lại các dòng ghi chép theo thời gian. Không có sổ, bạn chỉ có cảm giác mơ hồ rằng “dạo này đàn không được như trước”.
Cuối cùng, sổ là thứ bạn đưa cho thú y hay dẫn tinh viên khi cần tư vấn. Họ sẽ hỏi: lần lên giống trước là ngày nào, đã phối mấy lần, phối với đực nào, lứa trước đẻ thế nào. Có sổ, câu trả lời mất vài giây và chính xác; không có, mọi người cùng đoán. Với những ca cần quyết định nhanh như con vật quá ngày đẻ dự kiến, vài giây đó có ý nghĩa thật.
Phần 1: trang lý lịch cho từng con giống
Mỗi con giữ lại làm giống, cả con cái lẫn con đực, nên có một trang riêng. Trang này ghi một lần, bổ sung khi có thay đổi:
- Số tai hoặc tên: phải là thứ nhìn vào con vật là đối chiếu được. Nếu đàn không bấm số, ghi đặc điểm dễ nhận như màu lông, vết đốm, sừng.
- Giới tính, giống, ngày sinh hoặc tuổi ước lượng nếu mua về không rõ ngày sinh.
- Mẹ là con nào, bố là đực nào hoặc tinh số hiệu gì. Đây là hai dòng quan trọng nhất của cả cuốn sổ.
- Nguồn gốc: sinh tại nhà hay mua từ đâu, ngày nhập, đi kèm giấy tờ gì.
- Tiêm phòng và tẩy giun: ngày làm, loại nào theo hướng dẫn thú y. Ghi để biết lúc nào đến hạn lần sau.
- Ngày rời đàn và lý do: bán, loại, chết, đổi đi. Dòng này giúp sổ không đầy những con không còn trong chuồng.
Một trang lý lịch đầy đủ nghe có vẻ nhiều, nhưng thực tế mỗi con chỉ mất vài phút ghi lúc mới sinh hoặc mới mua về. Phần lớn công sức nằm ở việc giữ thói quen ghi ngay, không để dồn. Con đực cũng cần trang lý lịch như con cái, kể cả con đực mượn của hàng xóm.
Phần 2: trang ghi lên giống và phối
Trang này ghi theo từng con cái, mỗi lần lên giống hoặc phối là một dòng. Bảng dưới là các cột gợi ý và lý do có cột đó.
| Cột | Ghi gì | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Ngày thấy lên giống | Ngày và buổi (sáng, chiều, tối) | Tính chu kỳ, đoán lần lên giống kế tiếp |
| Biểu hiện | Ngắn gọn: kêu, đứng yên, dịch nhầy… | So sánh giữa các lần, phát hiện bất thường |
| Ngày giờ phối | Từng lần, kể cả phối lặp | Tính ngày đẻ, đánh giá thời điểm phối |
| Đực hoặc tinh | Tên, số tai đực; số hiệu tinh | Tránh đồng huyết, đánh giá con đực |
| Người phối | Chủ đực hoặc dẫn tinh viên | Biết ai để hỏi lại khi cần |
| Kết quả | Lên giống lại ngày nào, hay đã kiểm thai | Biết đậu hay không, đếm số lần phối mới đậu |
| Ngày đẻ dự kiến và thực tế | Hai ngày cạnh nhau | Chuẩn bị chuồng đẻ; phát hiện thai kéo dài bất thường |
| Kết quả đẻ | Số con, sống, chết, đẻ thuận hay phải can thiệp | Đánh giá con cái và con đực qua nhiều lứa |
Không cần dùng hết các cột ngay từ đầu. Bốn cột đầu tiên và cột kết quả là tối thiểu; các cột khác thêm dần khi bạn quen.
Dùng sổ để đặt các mốc sau mỗi lần phối
Ngay sau khi ghi một lần phối, cuốn sổ cho phép bạn đánh dấu trước cả chuỗi mốc của con cái đó. Làm theo thứ tự này, mỗi lần mất chưa tới một phút:
- Ghi ngày giờ của lần phối cuối cùng trong kỳ. Nếu phối lặp hai lần, mọi mốc phía sau tính từ lần sau.
- Đánh dấu mốc xem lên giống lại: cộng một chu kỳ của loài (bò, heo thường khoảng 21 ngày). Đến ngày đó, quan sát kỹ; không lên giống lại là dấu hiệu đầu tiên có thể đã đậu.
- Đánh dấu mốc nhờ thú y khám thai nếu bạn dùng dịch vụ này, theo lịch thú y hẹn.
- Ghi ngày đẻ dự kiến bằng cách cộng thời gian mang thai thường gặp của loài. Mẹo nhẩm quen thuộc là bò cộng khoảng 9 tháng 10 ngày, heo khoảng “ba tháng, ba tuần, ba ngày”; bảng đủ các loài có trong bài riêng về thời gian mang thai trên trang.
- Đánh dấu một mốc khoảng một tuần trước ngày đẻ dự kiến để dọn chuồng đẻ, chuẩn bị đồ dùng và thông báo cho người có thể giúp.
- Khi con vật đẻ, ghi ngày thực tế cạnh ngày dự kiến. Chênh lệch vài ngày là thường; chênh nhiều, hoặc quá ngày dự kiến khá lâu mà chưa đẻ, ghi lại và hỏi thú y.
Sau vài lứa, cột chênh lệch giữa ngày dự kiến và ngày thực tế cho bạn biết đàn nhà mình thường đẻ sớm hay muộn hơn mẹo nhẩm, để lần sau chuẩn bị sát hơn.
Phần 3: trang theo dõi con đực
Con đực ít được ghi chép nhất, trong khi nó ảnh hưởng tới cả đàn. Một trang cho mỗi con đực, liệt kê những con cái đã phối với nó, ngày phối và kết quả. Nếu bạn mượn đực hàng xóm hay dùng tinh, vẫn nên có một trang cho mỗi đực hoặc mỗi số hiệu tinh đã dùng.
Sau vài tháng, trang này cho bạn biết tỷ lệ đậu của con đực: trong mười con cái phối với nó, bao nhiêu con đậu ngay lần đầu. Một con đực có tỷ lệ đậu thấp kéo dài, trong khi các con cái đó phối với đực khác thì đậu bình thường, là dấu hiệu cần mời thú y xem con đực. Trang này cũng cho biết đực đã dùng bao lâu, giúp bạn tính mốc thay hoặc đổi đực trước khi nó chạm tới thế hệ con gái của chính nó.
Với hộ đổi đực theo nhóm, trang theo dõi con đực nên đi theo con đực sang nhà mới, dưới dạng bản chép tay hoặc ảnh chụp. Nhà nhận biết ngay con đực đã phối những con nào, có họ với đàn nhà mình không.
Ví dụ giả định: một trang sổ của bò cái qua hai lứa
Để thấy sổ làm việc thế nào, hãy hình dung một con bò cái tên Vàng, ví dụ giả định. Trang lý lịch ghi: sinh tại nhà, mẹ là bò Nâu, bố là tinh số hiệu do dẫn tinh viên xã cung cấp. Trang phối ghi: lên giống lần đầu được để ý khi khoảng 17 tháng tuổi, bỏ qua vì còn nhẹ cân; tới khoảng 20 tháng tuổi, phối bằng tinh khác số hiệu, ba tuần sau không lên giống lại, cột kết quả ghi “có thể đã đậu”, kèm ngày thú y khám thai xác nhận.
Ngày đẻ dự kiến được tính và ghi ngay. Bò Vàng đẻ sớm hơn dự kiến bốn ngày, đẻ thuận, bê đực. Dòng kết quả đẻ ghi đủ: ngày, giới tính bê, đẻ thuận, bò mẹ ăn uống bình thường sau đẻ. Sau đẻ, trang phối ghi tiếp lần lên giống đầu tiên của bò Vàng, phối lần hai, và một lần không đậu.
Đọc lại trang này sau hai năm, chủ bò thấy ngay: bò Vàng đẻ thuận, nhưng từ lứa thứ hai phải phối hai lần mới đậu, khoảng cách hai lứa dài hơn mong muốn. Đó là thông tin để hỏi thú y và xem lại khẩu phần lúc nuôi con. Không có sổ, tất cả chỉ còn là cảm giác “con Vàng dạo này hơi khó”.
Đọc sổ để ra quyết định
Con cái phối ba lần chưa đậu. Đây là ngưỡng nhiều người nuôi dùng để mời thú y khám đường sinh dục, đồng thời xem lại thời điểm phối và thể trạng.
Khoảng cách giữa hai lứa đẻ dài dần. Con cái chậm lên giống lại sau đẻ, có thể do thiếu dinh dưỡng lúc nuôi con hoặc vấn đề sức khoẻ.
Một con đực có tỷ lệ đậu thấp hơn hẳn. Cho đực nghỉ, xem lại cách dùng và nhờ thú y khám trước khi kết luận.
Một con cái đẻ khó nhiều lần hoặc con sinh ra yếu lặp lại. Cân nhắc không giữ con cái non của nó làm giống, và xem lại việc chọn đực cho nó.
Dị tật lặp lại ở con của cùng một cặp. Kiểm tra quan hệ họ hàng trong sổ, báo thú y, ngừng ghép cặp đó.
Con cái non nào đến tuổi phối mà bố nó vẫn trong đàn. Đây là lúc phải tách đàn hoặc đổi đực, trước khi lỡ.
Giữ sổ thế nào để dùng được nhiều năm
Một cuốn sổ chỉ có giá trị khi còn đọc được sau vài năm. Vài thói quen giúp sổ bền:
- Dùng vở bìa cứng, bút bi hoặc bút chì; tránh bút mực dễ nhoè khi dính nước.
- Cất ở nơi khô ráo gần chuồng nhưng không trong chuồng; bọc túi ni lông vào mùa mưa.
- Một người chịu trách nhiệm ghi chính; người khác báo lại cho người đó, tránh mỗi người ghi một kiểu.
- Ghi ngay trong ngày, không để dồn. Một dòng ghi muộn ba ngày thường sai ngày, và sai ngày phối là sai luôn ngày đẻ dự kiến.
- Định kỳ chụp ảnh các trang bằng điện thoại để có bản sao khi sổ hỏng hay thất lạc.
- Nếu quen dùng điện thoại hay máy tính, có thể chuyển sang bảng tính với đúng các cột như trên; điều quan trọng là cột, không phải công cụ.
Sau một năm ghi đều, bạn sẽ thấy cuốn sổ trả lời được những câu mà trước đây phải đoán. Đó là lúc ghi chép không còn là việc phải làm, mà là công cụ bạn muốn mở ra mỗi khi định phối.
Câu hỏi thường gặp
Không bấm số tai thì ghi sổ thế nào?
Đặt tên hoặc mô tả đặc điểm dễ nhận cho từng con: màu lông, vết đốm, hình sừng, tai sứt. Với đàn đông con giống nhau, nên hỏi thú y hoặc cán bộ chăn nuôi về cách đánh dấu phù hợp như bấm số tai, vì không có nhận dạng thì sổ rất dễ ghi nhầm con.
Thụ tinh nhân tạo thì ghi bố là gì?
Ghi số hiệu tinh hoặc tên đực giống mà dẫn tinh viên cung cấp, cùng ngày phối và tên người phối. Nên xin dẫn tinh viên ghi số hiệu rõ ràng vào sổ của bạn hoặc chụp lại bao bì cọng tinh nếu họ cho xem. Đây là thông tin bố của con sinh ra.
Con mua về không biết lý lịch thì ghi gì?
Ghi nguồn mua, ngày nhập, tuổi ước lượng và đặc điểm nhận dạng. Đánh dấu là chưa rõ bố mẹ. Coi các con mua từ cùng một nguồn là có thể có họ với nhau. Từ thế hệ con sinh tại nhà trở đi, ghi đầy đủ như bình thường.
Nuôi thỏ đẻ nhiều quá, ghi kịp không?
Với thỏ, có thể ghi theo lồng: mỗi lồng thỏ cái một thẻ, ghi ngày phối, đực, ngày đẻ dự kiến, số con. Thẻ treo ở lồng, cuối tuần chép gộp vào sổ chung. Quan trọng nhất là ghi được đực nào phối với cái nào để tránh đồng huyết.
Ghi sổ có giúp gì khi bán con giống không?
Có. Người mua con giống thường muốn biết tuổi, bố mẹ, lịch tiêm phòng và lịch sử sinh sản. Một bản chép lý lịch rõ ràng giúp họ yên tâm và giúp bạn tránh tranh cãi về sau. Phần thủ tục và giấy tờ mua bán cụ thể nên hỏi cơ quan chuyên môn ở địa phương.
Có mẫu sổ in sẵn không hay phải tự kẻ?
Một số địa phương, dự án hỗ trợ chăn nuôi hoặc nơi cung cấp tinh có phát sổ in sẵn, bạn có thể hỏi cán bộ chăn nuôi xã. Nếu không có, tự kẻ theo các cột trong bài là đủ dùng; điều cần là ghi đều đặn và đúng.