Thời gian mang thai thường khoảng 280 ngày ở bò, khoảng 10 đến 11 tháng ở trâu, khoảng 114 ngày ở heo, khoảng 150 ngày ở dê và cừu, khoảng 30 đến 32 ngày ở thỏ. Đây là con số trung bình. Từng con có thể đẻ sớm hay muộn vài ngày, có khi hơn một tuần, mà vẫn bình thường.
Muốn tính ngày đẻ dự kiến, bạn cần đúng một thứ: ngày phối cuối cùng có ghi chép. Cộng thời gian mang thai của loài vào ngày đó, rồi bắt đầu theo dõi sát từ khoảng một tuần trước mốc. Bài này đưa bảng tra cho sáu loài gia súc hay nuôi ở nông hộ, cách cộng nhanh không cần máy tính, và những lý do khiến con vật lệch lịch.
Bảng tra thời gian mang thai sáu loài gia súc
Các con số dưới đây là khoảng thường gặp, lấy theo hiểu biết chung trong chăn nuôi. Giống, tuổi mẹ, số con trong bụng và điều kiện nuôi đều làm con số xê dịch, nên bạn nên hỏi thêm cán bộ thú y hoặc khuyến nông địa phương về giống mình đang nuôi.
| Loài | Thường khoảng | Cách nhớ nhanh | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bò | 275 đến 290 ngày, trung bình gần 280 | Ngày phối cộng 9 tháng 10 ngày | Bò lai Zebu, bò vàng hay đẻ nhỉnh hơn bò sữa ngoại vài ngày |
| Trâu | Khoảng 310 đến 330 ngày | Ngày phối cộng chừng 10 tháng rưỡi | Trâu nội ở Việt Nam thường nằm ở phía dài của khoảng này |
| Heo | 111 đến 117 ngày, trung bình 114 | 3 tháng, 3 tuần, 3 ngày | Nái đẻ nhiều con hay đẻ sớm hơn nái đẻ ít con một chút |
| Dê | 145 đến 155 ngày | Ngày phối cộng 5 tháng | Dê mang song thai, ba thai hay đẻ sớm vài ngày |
| Cừu | 144 đến 152 ngày | Ngày phối cộng 5 tháng | Gần giống dê, khác nhau tuỳ giống |
| Thỏ | 28 đến 35 ngày, thường 30 đến 32 | Một tháng | Quá 33 ngày chưa đẻ nên báo thú y |
Bảng này cho bạn biết khi nào cần có mặt, không cho biết đúng ngày. Với bò và trâu, sai lệch một tuần là chuyện thường. Với heo, sai lệch hai ba ngày đã đủ khiến người nuôi lỡ ca đẻ nếu chỉ nhìn lịch mà không nhìn con nái.
Cách tính ngày đẻ dự kiến từ ngày phối
Phép tính đơn giản, nhưng hay sai ở bước đầu: lấy nhầm ngày. Làm theo thứ tự sau cho từng con, ghi ngay vào sổ chuồng hoặc viết phấn lên vách ô chuồng của con đó.
- Xác định ngày phối cuối cùng. Nếu con vật được phối hai lần trong một kỳ lên giống, lấy lần sau. Nếu phối ở kỳ này không đậu rồi phối lại kỳ sau, bỏ hẳn ngày cũ.
- Chọn số ngày mang thai của loài theo bảng trên. Với bò, nhiều người dùng mốc 280 ngày; với heo dùng 114 ngày.
- Cộng số ngày vào ngày phối. Ví dụ giả định: bò phối ngày 10 tháng 3, cộng 9 tháng ra 10 tháng 12, cộng thêm 10 ngày ra khoảng 20 tháng 12. Heo phối ngày 1 tháng 6, cộng 3 tháng ra 1 tháng 9, cộng 3 tuần ra 22 tháng 9, cộng 3 ngày ra khoảng 25 tháng 9.
- Ghi một khoảng chứ không ghi một ngày: với bò, ghi từ 10 ngày trước tới 10 ngày sau mốc; với heo, từ 3 ngày trước tới 3 ngày sau; với dê, từ 5 ngày trước tới 5 ngày sau.
- Đánh dấu ba mốc phụ: ngày đổi khẩu phần cuối kỳ chửa, ngày chuyển sang chuồng đẻ, ngày bắt đầu kiểm tra nhiều lần trong đêm.
- Khi con vật đẻ, ghi ngày đẻ thật bên cạnh ngày dự kiến. Sau vài lứa, bạn biết con nào hay đẻ sớm, con nào hay đẻ muộn, và lịch của chính đàn nhà mình đáng tin hơn bảng chung.
Nếu không có ngày phối, ví dụ mua bò đã chửa mà người bán không nhớ ngày, cách duy nhất có cơ sở là nhờ thú y khám thai để ước tháng chửa. Ước bằng mắt theo độ to của bụng thường sai cả tháng, vì độ to của bụng phụ thuộc vào dạ cỏ, độ béo và số lứa đã đẻ nhiều hơn là vào tuổi thai.
Vì sao con vật hay đẻ lệch so với lịch
Ngày đẻ do chính bào thai và cơ thể mẹ khởi động, không theo tờ lịch. Ở bò, bê đực thường nằm trong bụng lâu hơn bê cái một chút; bò tơ đẻ lứa đầu có khi sớm hơn bò rạ. Bò mang song thai hầu như luôn đẻ sớm. Ở dê và cừu, số con trong bụng càng nhiều, ngày đẻ càng có xu hướng sớm. Ở heo, nái mang lứa đông con thường đẻ sớm hơn nái mang ít con.
Mùa và thời tiết cũng góp phần. Nắng nóng kéo dài khiến con mẹ ăn ít, thai phát triển chậm hoặc ngược lại làm ca đẻ đến sớm. Thay đổi lớn trong khẩu phần, vận chuyển xa, bị đuổi đánh trong những tuần cuối có thể làm con vật đẻ sớm, đôi khi đẻ non.
Lệch quá xa thì lại là dấu hiệu cần chú ý. Bò quá ngày dự kiến hơn hai tuần mà không có dấu hiệu sắp đẻ, heo quá 117 ngày, thỏ quá 33 ngày, dê quá 155 ngày đều nên báo thú y. Trước khi lo, hãy kiểm lại sổ: rất nhiều ca "quá ngày" thật ra là ghi nhầm lần phối, con vật đã đậu ở kỳ phối sau chứ không phải kỳ trước.
Ghi ngày phối thế nào để lịch đẻ không sai
Mỗi con một dòng, có tên hoặc số tai. Ở hộ nhỏ, người ta hay nhớ theo màu lông hay đặc điểm, nhưng sau vài năm sẽ lẫn. Đặt cho mỗi con cái một tên hoặc số rồi dùng nhất quán trong sổ.
Ghi đủ ngày, giờ, cách phối và con đực. Phối trực tiếp với đực nào, hay thụ tinh nhân tạo do ai làm, dùng tinh giống gì. Giờ phối giúp bạn so lại với giờ thấy lên giống, còn tên đực giúp tránh ghép đồng huyết ở lứa sau.
Ghi cả lần phối không đậu. Lần phối không đậu là thông tin quý: một con bò phối ba lần không đậu cần được thú y khám, chứ không nên phối tiếp lần thứ tư như chưa có gì xảy ra.
Đánh dấu ngày cần kiểm lại. Khoảng 18 đến 24 ngày sau phối với bò, heo, dê, bạn cần để ý xem con vật có lên giống lại không. Ghi sẵn khoảng ngày đó ngay khi ghi lần phối.
Giữ sổ ở chỗ khô, chụp ảnh lưu thêm. Sổ chuồng hay ướt, rách, mối gặm. Mỗi tuần chụp lại một lần bằng điện thoại để có bản dự phòng.
Dùng lịch đẻ để chuẩn bị đúng lúc
Lịch đẻ dự kiến hữu ích nhất khi nó kéo theo các việc chuẩn bị đúng thời điểm. Với bò sữa, khoảng 60 ngày trước mốc là lúc tính chuyện cạn sữa. Với bò thịt và trâu, khoảng hai tháng cuối là lúc tăng chất lượng thức ăn và giảm việc nặng. Với heo nái, khoảng tuần cuối là lúc dọn và sát trùng chuồng đẻ, chuyển nái sang trước vài ngày để quen chỗ.
Với dê, cừu, nên tách những con sắp đẻ khỏi đàn có đực và những con hay húc vào khoảng hai ba tuần cuối. Với thỏ, ổ đẻ thường được đặt vào lồng vài ngày trước mốc; chi tiết chuẩn bị ổ và chuồng đẻ có ở danh mục chuẩn bị đẻ và đỡ đẻ của trang.
Một mẹo nhỏ có ích cho hộ nuôi nhiều con: xếp lịch đẻ của cả đàn lên một tờ theo tháng, mỗi con một ô. Bạn sẽ thấy ngay tháng nào nhiều con đẻ dồn để chuẩn bị nhân lực, chuồng và thức ăn, tháng nào trống để đi xa hay sửa chuồng.
Lịch đẻ còn giúp bạn nhìn ra nhịp sinh sản của đàn. Nếu khoảng cách giữa hai lứa của một con bò kéo dài quá nhiều so với các con khác, đó là dấu hiệu nó chậm lên giống lại sau đẻ hoặc phối nhiều lần không đậu. Không có lịch, chuyện này thường chỉ được nhận ra sau vài năm.
Những nhầm lẫn hay gặp khi tính lịch đẻ
Tính theo ngày mua chứ không theo ngày phối. Con vật mua về đang chửa thường được ghi ngày mua vào sổ, lâu dần người nuôi tưởng đó là mốc phối. Hãy ghi rõ "ngày mua" và "ngày phối theo lời người bán" ở hai cột khác nhau, kèm chữ chưa chắc nếu không có giấy tờ.
Quên rằng tháng có 28, 30 hay 31 ngày. Cách cộng "9 tháng 10 ngày" cho bò chỉ là ước lượng. Nếu khoảng thời gian đi qua tháng hai, mốc có thể xê dịch vài ngày. Với bò, sai lệch nhỏ này không quan trọng; với heo và thỏ, nên đếm ngày thật thay vì cộng tháng.
Lẫn giữa các con có màu lông giống nhau. Hai con dê cùng màu, hai con nái cùng lứa, được phối cách nhau một tuần là đủ để người nuôi đánh nhầm. Đeo số tai hoặc vòng cổ màu khác nhau ngay từ khi phối.
Coi ngày dự kiến là hạn chót. Có người thấy chưa tới ngày nên chưa chuẩn bị gì, rồi con vật đẻ sớm năm ngày giữa ruộng hoặc trong chuồng bẩn. Hãy chuẩn bị theo đầu khoảng, không theo giữa khoảng.
Thả đực chung đàn mà vẫn ghi một ngày phối. Đàn dê, đàn bò thả chung với đực suốt mùa thì ngày phối thật không ai biết. Khi đó hoặc tách đực ra và chỉ cho gặp có kiểm soát, hoặc chấp nhận dùng kết quả khám thai để ước tuổi thai.
Khi nào cần nhờ thú y xác định lại tuổi thai
Có ba trường hợp nên mời thú y thay vì tự đoán. Thứ nhất, con vật mua về đã chửa nhưng không có ngày phối, hoặc ngày phối người bán nói không khớp với bụng mẹ. Thứ hai, con vật được thả chung với đực nhiều tuần nên không rõ đậu vào kỳ nào. Thứ ba, con vật đã quá ngày dự kiến khá xa mà không có dấu hiệu sắp đẻ.
Với bò và trâu, thú y có thể khám qua trực tràng hoặc siêu âm để ước tháng chửa; với heo, dê, cừu, siêu âm là cách phổ biến ở nơi có dịch vụ. Đây là thủ thuật cần người có chuyên môn: thọc tay vào trực tràng hay ấn mạnh vào bụng con vật chửa khi không có tay nghề dễ gây tổn thương cho cả mẹ và thai.
Ước tuổi thai qua khám có sai số, nhất là ở những tháng giữa và cuối. Vì vậy, kể cả khi đã có kết quả khám, bạn vẫn nên theo dõi dấu hiệu sắp đẻ của chính con vật thay vì chỉ tin một con số.
Câu hỏi thường gặp
Bò tơ đẻ lứa đầu có mang thai lâu hơn bò rạ không?
Nhìn chung không dài hơn, thậm chí bò tơ hay đẻ sớm hơn bò rạ vài ngày. Điều cần lo ở bò tơ không phải số ngày mà là tầm vóc: bò tơ phối quá sớm, khung chậu nhỏ, dễ đẻ khó. Vì vậy càng gần mốc dự kiến, bò tơ càng cần được để mắt kỹ hơn.
Mang song thai thì ngày đẻ thay đổi thế nào?
Ở bò, song thai thường đẻ sớm hơn mốc trung bình khoảng một tuần, có khi hơn. Ở dê và cừu, đàn con càng đông thì ngày đẻ càng có xu hướng sớm. Nếu thú y siêu âm thấy song thai, bạn nên chuẩn bị chuồng đẻ sớm hơn bình thường.
Heo nái đẻ ở ngày 110 có phải đẻ non không?
Heo con đẻ ra trước khoảng ngày 110 thường yếu, nhẹ cân và tỷ lệ sống thấp hơn. Nái đẻ ở ngày 111 đến 112 vẫn nằm trong khoảng hay gặp. Nếu nái thường xuyên đẻ sớm hay cả đàn đẻ sớm bất thường, nên hỏi thú y vì có thể liên quan tới bệnh hoặc thức ăn nhiễm nấm mốc.
Có thể dùng ứng dụng điện thoại để tính ngày đẻ không?
Được, nhiều ứng dụng và bảng tính làm phép cộng này. Nhưng ứng dụng chỉ đúng khi ngày phối nhập vào đúng và đúng là lần phối đã đậu. Cái quyết định độ chính xác vẫn là sổ ghi chép của bạn chứ không phải công cụ.
Thỏ quá 32 ngày chưa đẻ có nguy hiểm không?
Thỏ đẻ ở ngày 33 vẫn có thể bình thường, nhưng quá khoảng đó thì thỏ con trong bụng dễ to quá và chết, mẹ có nguy cơ gặp biến chứng. Trước hết, kiểm lại ngày phối có chắc không; nếu chắc chắn, nên báo thú y thay vì chờ thêm.
Ngày phối ghi trong sổ là ngày phối đầu hay phối lặp?
Nếu con vật được phối hai lần trong cùng một kỳ lên giống, lấy lần sau làm mốc tính ngày đẻ, nhưng vẫn ghi đủ cả hai lần. Hai lần phối cách nhau chừng nửa ngày không làm lịch lệch đáng kể với bò và trâu, chỉ có ý nghĩa nhiều hơn với thỏ và heo.