Bò không lên giống: bò tơ chậm động dục, bò đẻ lâu chưa lên và khi nào gọi thú y

Bò không lên giống thường rơi vào một trong ba nhóm: bò vẫn có chu kỳ nhưng người nuôi không thấy (lên giống ngầm, lỡ kỳ), bò thực sự ngừng chu kỳ vì thiếu ăn, gầy, đang nuôi bê bú hoặc chịu nóng kéo dài, và bò có vấn đề ở đường sinh dục cần thú y khám. Phần lớn trường hợp ở nông hộ thuộc hai nhóm đầu và người nuôi tự cải thiện được.

Bò tơ đã lớn mà chưa từng lên giống, bò đẻ đã mấy tháng mà chưa thấy kỳ nào là hai câu hỏi hay gặp nhất của hộ nuôi bò sinh sản. Bài này đi từ nguyên nhân phổ biến tới hiếm, chỉ ra việc người nuôi làm được trước khi gọi thú y, và lúc nào thì không nên chờ thêm. Không có bài thuốc hay mũi tiêm nào ở đây; chuyện can thiệp vào chu kỳ thuộc về bác sĩ thú y sau khi khám.

Bước đầu tiên: chắc là bò không lên giống, hay chỉ là không thấy

Trước khi tìm bệnh, hãy tự hỏi mình đã quan sát thế nào. Bạn xem bò mấy lần mỗi ngày, vào giờ nào? Bò có được thả ra sân chung, hay bị buộc một chỗ? Nền chuồng có trơn không? Có ai ghi lại những lần nghi ngờ không? Nhiều con bò bị coi là "không lên giống" thật ra vẫn có chu kỳ đều, chỉ là kỳ nào cũng rơi vào ban đêm và không ai nhìn.

Cách kiểm tra đơn giản là tăng cường quan sát trong khoảng ba tuần, đủ một chu kỳ: xem ba lần mỗi ngày, quét sơn gốc đuôi, xem chỗ nằm và đuôi mỗi sáng tìm vệt nhầy hoặc máu. Một vệt máu nhỏ lẫn nhầy ở đuôi cũng là bằng chứng bò vừa có một kỳ cách đó vài ngày. Nếu trong ba tuần đó bạn bắt được dấu hiệu, vấn đề nằm ở khâu phát hiện, không phải ở con bò.

Còn một khả năng người nuôi hay quên: bò đã có thai. Bò mua về không rõ lịch sử, bò thả chung bãi có bò đực của làng, bò đã được phối mà quên ghi, đều có thể đang chửa. Trước khi nghĩ tới bất kỳ can thiệp nào, thú y cần khám xem bò có thai không.

Đọc thể trạng bò: gầy, vừa, béo ảnh hưởng ra sao

Thể trạng là yếu tố số một quyết định bò có chu kỳ hay không. Người ta thường chấm thể trạng theo thang điểm bằng cách nhìn và sờ vùng xương sườn, xương hông, gốc đuôi. Ở nông hộ, chia ba mức như bảng dưới là đủ dùng:

Điều quan trọng không chỉ là mức hiện tại mà là chiều thay đổi. Bò đang lên cân dần thường quay lại chu kỳ sớm hơn bò đang sụt cân dù cùng một mức. Bò sau đẻ sụt cân nhanh trong những tuần đầu là chuyện thường, nhưng sụt quá sâu và kéo dài thì buồng trứng sẽ "đóng cửa" chờ cơ thể hồi lại.

Bò tơ đã lớn mà chưa từng lên giống

Lớn theo cân nặng, không theo tuổi. Bò tơ bắt đầu có chu kỳ khi đạt một tỷ lệ cân nặng nhất định so với bò trưởng thành của giống đó, chứ không phải cứ đủ tháng tuổi là lên giống. Bò tơ nuôi thiếu ăn, còi cọc có thể chậm hơn rất nhiều so với bạn cùng lứa. Bò lai Zebu, bò vàng thường thành thục muộn hơn bò sữa ngoại.

Ký sinh trùng và thiếu khoáng. Giun sán, sán lá gan, ve nặng làm bò tơ chậm lớn và chậm lên giống. Khẩu phần chỉ có rơm, cỏ khô mùa nắng thường thiếu đạm và khoáng. Tẩy giun sán theo hướng dẫn của thú y, bổ sung đá liếm hoặc khoáng theo khuyến cáo của cán bộ kỹ thuật địa phương là việc nên làm trước.

Bê cái sinh đôi với bê đực. Trong một cặp bê sinh đôi khác giới, bê cái phần lớn bị vô sinh do ảnh hưởng từ bào thai đực trong bụng mẹ. Bò tơ như vậy thường không bao giờ lên giống bình thường. Nếu bò tơ của bạn sinh đôi với một con đực, hãy nói với thú y ngay từ đầu.

Lên giống ngầm ở bò tơ. Kỳ đầu tiên của bò tơ thường mờ nhạt. Bò tơ nuôi tách riêng khỏi đàn càng khó thấy. Cho bò tơ ở cùng vài bò cái trưởng thành, có sân chung, giúp biểu hiện rõ hơn.

Khi nào hỏi thú y. Bò tơ đã đủ vóc so với giống, thể trạng vừa, đã tẩy giun và theo dõi kỹ mà vẫn không thấy kỳ nào trong vài chu kỳ liền, thì nên nhờ thú y khám buồng trứng, tử cung.

Bò đã đẻ lâu mà chưa lên giống lại

Sau khi đẻ, tử cung bò cần thời gian co hồi về kích thước cũ, thường khoảng bốn tới sáu tuần. Buồng trứng thường bắt đầu hoạt động lại trong mấy tuần đầu, nhưng lần rụng trứng đầu tiên hay không kèm biểu hiện. Vì vậy kỳ lên giống đầu tiên người nuôi thấy được thường muộn hơn kỳ thật.

Ba yếu tố làm kéo dài khoảng thời gian này ở nông hộ. Một là bê bú mẹ tự do suốt ngày: việc bú liên tục kìm buồng trứng, bò thịt nuôi con thường lên giống lại muộn hơn bò sữa được vắt. Hai là thiếu năng lượng sau đẻ: bò vừa phải tạo sữa vừa phải hồi sức, nếu thức ăn không đủ, cơ thể ưu tiên sữa và nuôi bản thân, buồng trứng chờ. Ba là đẻ vào mùa khô, cỏ cằn, nắng nóng, cả hai yếu tố trên cùng nặng thêm.

Việc người nuôi làm được: cho bò mẹ ăn đủ, nhất là trong hai ba tháng đầu sau đẻ; tận dụng cỏ trồng, rơm ủ, phụ phẩm có sẵn, thêm thức ăn tinh khi bò quá gầy theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật; có bóng mát và nước sạch; và theo dõi lên giống từ vài tuần sau đẻ. Một số hộ áp dụng cho bê bú theo cữ thay vì bú tự do khi bê đã lớn, nhưng cách làm và thời điểm nên hỏi kỹ thú y hoặc cán bộ khuyến nông, vì liên quan tới sức khoẻ của bê.

Nếu ca đẻ trước có vấn đề như sót nhau, sốt sau đẻ, dịch hôi kéo dài, thì việc chậm lên giống có thể do tử cung chưa hồi phục hẳn. Những biến chứng sau đẻ này thuộc danh mục đẻ khó và biến chứng sau đẻ của trang; điều cần nhớ ở đây là báo cho thú y biết lịch sử ca đẻ khi nhờ khám.

Những nguyên nhân khác người nuôi hay bỏ qua

Ngoài thể trạng và việc nuôi con, còn một số yếu tố làm bò lên giống kém hoặc không thấy, phần lớn có thể nhận ra bằng mắt:

• Nắng nóng kéo dài, chuồng bí, sân không có bóng mát: bò vẫn có thể có chu kỳ nhưng biểu hiện rất yếu, đoạn chịu đực ngắn.
• Đau móng, đau khớp, vết thương ở chân: bò không nhảy, không đứng cho con khác nhảy.
• Bệnh mạn tính làm bò sút cân từ từ: tiêu chảy kéo dài, ho, sán lá gan nặng.
• Thay đổi lớn: vừa chuyển chuồng, vừa mua về từ nơi xa, vừa đổi khẩu phần đột ngột; nhiều bò cần vài tuần để ổn định.
• Thức ăn có vấn đề như cỏ, rơm mốc: người nuôi không chẩn đoán được, nhưng nếu nhiều con cùng có vấn đề sinh sản sau khi đổi nguồn thức ăn, nên nói với thú y.
• Bò có thai mà người nuôi không biết.

Khi nhiều bò trong cùng một đàn cùng chậm lên giống, nguyên nhân thường nằm ở thứ cả đàn dùng chung: thức ăn, chuồng, nước, mùa. Khi chỉ một con, nguyên nhân thường nằm ở riêng con đó: lịch sử đẻ, thể trạng, bệnh riêng. Phân biệt hai tình huống này giúp bạn biết nên sửa chuồng trại hay nên mời thú y khám con bò.

Tính bằng tiền công và thời gian: vì sao không nên chờ quá lâu

Một con bò cái không lên giống vẫn ăn cỏ, vẫn cần công chăm mỗi ngày. Nhiều hộ cứ để bò "từ từ rồi sẽ lên", vài tháng trôi qua, rồi thêm vài tháng. Ví dụ giả định: một con bò lẽ ra mỗi năm cho một bê, nếu khoảng cách lứa kéo dài thêm nửa năm thì sau vài lứa, số bê mất đi tương đương gần một lứa trọn vẹn, trong khi công và thức ăn vẫn bỏ ra đều đặn.

Vì vậy nên đặt cho mình mốc kiểm tra: cải thiện ăn uống, chuồng trại và quan sát kỹ trong một khoảng thời gian nhất định; hết khoảng đó mà vẫn không thấy gì thì mời thú y, không chờ thêm. Mốc cụ thể nên bàn với cán bộ thú y địa phương theo giống bò và điều kiện của bạn. Có mốc rõ ràng, quyết định giữ bò lại nuôi tiếp, chữa, hay chuyển sang nuôi thịt sẽ dựa trên thông tin chứ không dựa trên hy vọng.

Khi nào gọi bác sĩ thú y và chuẩn bị gì

Nên mời thú y khi đã cải thiện ăn uống, chuồng trại, đã theo dõi kỹ ít nhất một hai chu kỳ mà vẫn không thấy kỳ lên giống nào; khi bò tơ sinh đôi với bê đực; khi bò lên giống dồn dập, rống liên tục nhiều ngày, nhảy lên con khác như bò đực; khi dịch âm hộ đục, có mủ, mùi hôi; hoặc khi bò đã phối nhiều lần mà lần nào cũng lên giống trở lại.

Thú y sẽ khám qua trực tràng để biết buồng trứng có hoạt động không, có nang, có thể vàng không, tử cung có bình thường không, bò có thai không. Đây là thủ thuật chỉ người có chuyên môn làm. Tuỳ kết quả, thú y có thể khuyên chỉ cần cải thiện dinh dưỡng và chờ, có thể đề nghị can thiệp, hoặc khuyên loại thải con bò khỏi đàn sinh sản nếu khả năng có thai quá thấp. Người nuôi không tự mua thuốc tiêm kích dục, vì dùng khi chưa khám có thể vô ích hoặc gây hại.

Chuẩn bị sẵn sổ ghi: ngày đẻ lứa trước và ca đẻ có bình thường không, các lần nghi lên giống, các lần phối và phối bằng gì, khẩu phần hiện tại, lịch tẩy giun, tiêm phòng. Có những thông tin này, một buổi khám mang lại nhiều hơn hẳn.

Câu hỏi thường gặp

Bò đẻ bao lâu thì lên giống lại?

Thường trong khoảng vài tuần tới hai ba tháng sau đẻ, tùy thể trạng, việc bê bú và mùa. Bò thịt nuôi con bú tự do, bò gầy, đẻ mùa khô thường muộn hơn. Lần rụng trứng đầu tiên sau đẻ hay không có biểu hiện nên kỳ đầu thấy được thường muộn hơn kỳ thật.

Bò tơ mấy tháng tuổi thì lên giống?

Không có con số cố định vì bò tơ lên giống theo mức phát triển cân nặng nhiều hơn theo tuổi, và khác nhau giữa các giống. Bò tơ còi cọc sẽ chậm hơn nhiều. Nên hỏi cán bộ thú y địa phương về mức thường gặp với giống bò bạn đang nuôi.

Bò gầy có lên giống không?

Bò quá gầy thường ngừng chu kỳ, vì cơ thể ưu tiên duy trì bản thân và nuôi con. Khi bò được ăn đủ, lên cân dần, chu kỳ thường quay lại. Cải thiện khẩu phần là bước đầu tiên trước mọi can thiệp khác.

Bê cái sinh đôi với bê đực có nuôi làm bò sinh sản được không?

Phần lớn bê cái sinh đôi với bê đực bị vô sinh do ảnh hưởng từ bào thai đực. Nếu muốn giữ con bê đó làm bò sinh sản, hãy nhờ thú y kiểm tra sớm để không mất nhiều năm nuôi chờ.

Có thuốc nào làm bò lên giống không?

Có những biện pháp can thiệp do thú y chỉ định sau khi khám buồng trứng, tử cung và xác định nguyên nhân. Người nuôi không tự mua thuốc tiêm, vì bò không lên giống có thể đang có thai, đang thiếu ăn hoặc có bệnh, mỗi trường hợp một cách xử lý.

Nhiều bò trong đàn cùng không lên giống là do đâu?

Thường do yếu tố chung của cả đàn: thiếu ăn mùa khô, thiếu khoáng, nắng nóng, chuồng trơn, ký sinh trùng hoặc một nguồn thức ăn có vấn đề. Xem lại những thứ cả đàn dùng chung và báo thú y nếu có kèm sảy thai hay bệnh.