Trâu cái lên giống có các dấu hiệu như kêu khác thường, hay đứng gần trâu đực, âm hộ hơi sưng và ướt, dịch nhầy trong chảy ra nhiều nhất khi trâu nằm, đi tiểu vặt, vẫy đuôi và ăn ít hơn. Nhưng các dấu hiệu này yếu hơn bò rất nhiều, đoạn chịu đực thường không quá một ngày, và hay rơi vào ban đêm hoặc rạng sáng, nên người nuôi rất dễ bỏ lỡ.
Đó là lý do nhiều nơi có câu "trâu chửa thưa": khoảng cách giữa hai lứa nghé ở trâu nông hộ thường dài. Một phần vì sinh lý của trâu, nhưng phần không nhỏ là vì kỳ lên giống bị bỏ qua. Bài này giúp bạn biết cần nhìn gì, nhìn lúc nào, và khi nào nên nhờ thú y.
Vì sao trâu khó nhận biết lên giống hơn bò
Bò cái lên giống thường nhảy lên con khác và đứng yên cho con khác nhảy, nên người nuôi có một dấu hiệu rõ để bám vào. Trâu cái thì hiếm khi nhảy lên nhau, kể cả khi đang lên giống. Hành vi chủ yếu của trâu là những thay đổi nhỏ: đứng lâu hơn ở chỗ có trâu đực, ngửi trâu đực, giảm ăn, kêu vài tiếng khác thường. Người không quen dễ bỏ qua.
Thêm vào đó, đoạn chịu đực của trâu thường ngắn, nhiều con chỉ kéo dài khoảng nửa ngày tới một ngày, và hay bắt đầu vào chiều tối hoặc ban đêm. Trâu chịu nóng kém hơn bò vì da đen, ít tuyến mồ hôi; ban ngày nắng gắt trâu tìm chỗ đầm, mọi biểu hiện đều lặng. Lúc trâu lên giống rõ nhất cũng là lúc người nuôi đang ngủ.
Cuối cùng là tỷ lệ lên giống ngầm ở trâu khá cao: buồng trứng vẫn hoạt động nhưng hầu như không có biểu hiện. Ghép lại ba lý do này, phát hiện lên giống ở trâu là việc cần kiên nhẫn và cần sổ ghi hơn bất kỳ loài gia súc nào khác.
Cũng vì thế mà kinh nghiệm nuôi bò không bê nguyên sang trâu được. Người quen nuôi bò hay chờ thấy cảnh nhảy lên lưng, chờ mãi không thấy thì kết luận trâu không lên giống, trong khi trâu vẫn có chu kỳ đều đặn. Với trâu, phải đổi cách nhìn: nhìn chỗ nằm, nhìn gốc đuôi, nhìn trâu đực, và nhìn vào giờ trời mát.
Dấu hiệu trâu cái lên giống: cái nào đáng tin
Bảng sắp từ dấu hiệu chắc chắn hơn xuống dấu hiệu chỉ mang tính gợi ý. Thấy cùng lúc nhiều dấu hiệu trên một con thì khả năng con đó đang lên giống cao hơn hẳn.
| Dấu hiệu | Cách nhìn | Mức tin cậy |
|---|---|---|
| Đứng yên cho trâu đực nhảy | Chỉ thấy khi có trâu đực trong đàn hoặc dắt tới | Chắc chắn |
| Trâu đực bám theo, ngửi, liếm âm hộ, hếch môi | Quan sát đàn có đực, sáng sớm | Cao |
| Dịch nhầy trong, dai chảy ra khi nằm, dính đuôi, dính chỗ nằm | Xem chỗ trâu nằm đêm và gốc đuôi lúc sáng | Khá cao |
| Âm hộ hơi sưng, niêm mạc hồng ướt | Vén đuôi nhìn khi trâu đứng yên | Trung bình, vì sưng nhẹ |
| Kêu khác thường, bồn chồn, đi lại | Chiều tối, rạng sáng | Trung bình |
| Đi tiểu vặt, vẫy đuôi, giảm ăn, sữa giảm ở trâu đang vắt sữa | Cả ngày | Gợi ý |
Với trâu, dịch nhầy là manh mối quý nhất người nuôi tự thấy được mà không cần trâu đực. Dịch thường chảy ra nhiều khi trâu nằm vì bụng ép xuống. Mỗi sáng trước khi thả trâu, nhìn qua chỗ nằm và gốc đuôi là một thói quen rẻ mà hiệu quả. Dịch đục, vàng, có mùi thì không phải lên giống, cần báo thú y.
Giờ nào nên quan sát và quan sát ra sao
Vì trâu lên giống rõ nhất lúc trời mát, lịch quan sát nên dồn vào rạng sáng, khoảng trước và ngay sau khi trời sáng, và chập tối khi trâu đã về chuồng. Mỗi lần nên dành mười lăm tới hai mươi phút, đứng ở chỗ trâu thấy quen, không la hét, không lùa đuổi. Trâu thả rông trên đồi bãi thì lúc lùa về và lúc vừa ra bãi buổi sáng là hai thời điểm vàng.
Ngoài hai lần chính, bạn nên để ý lúc trâu vừa đầm nước xong. Sau khi được làm mát, trâu thường hoạt động hơn, những con đang lên giống có thể lộ dấu hiệu ngay cả giữa ngày. Ở vùng có ao đầm chung của xóm, những người chăn trâu lâu năm thường nhận ra trâu lên giống chính ở bờ đầm, khi trâu đực trong đàn bám theo một con cái.
Mỗi lần thấy nghi ngờ, ghi ngay con nào, giờ nào, thấy gì. Với trâu, một lần thấy dịch nhầy vào buổi sáng có giá trị lớn: nó cho bạn mốc để canh kỹ khoảng ba tuần sau, kể cả khi lần này đã lỡ. Nếu trâu nhốt chuồng ban đêm, lót rơm khô sạch ở chỗ nằm giúp bạn dễ thấy vệt nhầy hơn trên nền đất ướt, và cũng giữ âm hộ trâu sạch, tránh nhầm dịch lên giống với bùn bẩn bám vào.
Trâu đực trong làng giúp phát hiện lên giống, nhưng phải giữ an toàn
Trâu đực là "máy dò" tốt nhất. Trâu đực trưởng thành nhận ra con cái lên giống sớm hơn người rất nhiều, nhờ mùi. Đàn có trâu đực thả chung thường ít bỏ kỳ hơn đàn chỉ có trâu cái. Nhiều xóm vùng núi phía Bắc như Tuyên Quang, Lào Cai, Sơn La vẫn giữ cách thả trâu cái đi cùng đàn có đực trên bãi chăn.
Dắt trâu cái tới gần trâu đực để thử. Hộ không có đực có thể dắt trâu cái nghi lên giống tới gần chuồng trâu đực của hàng xóm, xem phản ứng của cả hai. Trâu đực hếch môi, bám theo, trâu cái đứng yên là dấu hiệu rõ. Việc phối thế nào, dùng trâu đực nào là chuyện của danh mục phối giống.
An toàn người trước hết. Trâu đực trưởng thành nặng và có thể trở nên hung dữ khi có con cái lên giống, nhất là khi có trâu đực khác tranh. Không đứng giữa hai con, không để trẻ em tới gần, luôn có lối thoát, dắt bằng dây mũi chắc và để người quen trâu điều khiển.
Tránh đồng huyết khi dùng đực chung. Một trâu đực dùng lâu năm trong cùng một xóm sẽ phối với chính con gái, cháu gái của nó. Cách luân chuyển đực giữa các xóm thuộc danh mục chọn đôi phối, ở đây chỉ nhắc để bạn lưu ý khi nhờ đực.
Mùa lên giống và khoảng cách giữa hai lứa nghé
Trâu có thể lên giống quanh năm nhưng ở nhiều vùng của nước ta, người nuôi thấy trâu lên giống dày hơn vào những tháng mát cuối năm và thưa đi giữa mùa nắng nóng. Nguyên nhân là trâu chịu nóng kém, thiếu chỗ đầm và cỏ khô cằn làm thể trạng xuống. Năm nào cỏ tốt, có nước đầm đầy đủ thì trâu lên giống đều hơn.
Sau khi đẻ, trâu thường cần một khoảng khá dài mới lên giống trở lại, dài hơn bò trong cùng điều kiện. Nghé bú mẹ suốt ngày, trâu mẹ vừa nuôi con vừa có khi phải cày kéo, thức ăn chỉ trông vào bãi chăn, tất cả cộng lại làm buồng trứng chậm hoạt động lại. Đây là lý do hàng đầu khiến khoảng cách hai lứa nghé ở nông hộ kéo dài.
Những việc người nuôi làm được: giữ trâu mẹ không quá gầy trong mấy tháng đầu sau đẻ, bổ sung cỏ, rơm ủ, thức ăn tinh khi bãi chăn kém; giảm việc nặng cho trâu mẹ đang nuôi nghé nhỏ; có chỗ đầm hoặc tắm mát mùa nóng; và theo dõi lên giống ngay từ vài tuần sau đẻ để không lỡ kỳ đầu tiên thấy được.
Sổ theo dõi trâu cái: ghi gì để không bỏ lỡ kỳ sau
Vì trâu lên giống kín và ngắn, mỗi manh mối nhỏ đều đáng ghi. Một trang sổ cho mỗi trâu cái, làm theo các bước sau, giúp bạn biến những lần nhìn thoáng qua thành lịch theo dõi có ích:
- Ghi tên hoặc đặc điểm nhận dạng trâu cái, năm sinh ước chừng, ngày đẻ lứa gần nhất, nghé còn bú hay đã tách.
- Mỗi lần thấy một dấu hiệu, dù chỉ là dịch nhầy ở chỗ nằm, ghi ngày, buổi, dấu hiệu gì, ai thấy.
- Ghi kèm hoàn cảnh: trâu có đi cày kéo hôm đó không, trời nóng hay mát, có trâu đực gần không.
- Từ ngày thấy dấu hiệu, đếm thêm khoảng 18 đến 24 ngày, viết mốc canh kỹ vào cột bên cạnh.
- Trong khoảng mốc đó, thêm một lần nhìn lúc rạng sáng và một lần lúc chập tối mỗi ngày, xem cả chỗ nằm.
- Nếu đã phối, ghi ngày phối và trâu đực; tới mốc kỳ sau mà không thấy dấu hiệu thì ghi lại để hẹn thú y khám thai.
Sau một mùa, bạn sẽ thấy trâu nhà mình có thói quen riêng: con hay lên giống lúc gà gáy, con chỉ để lại dấu nhầy trên rơm, con chỉ lộ khi gặp đực. Những điều đó không sách nào viết cho đúng con trâu của bạn, nhưng một cuốn sổ ghi đều đặn thì có.
Nhà nhiều người cùng chăn trâu thì thống nhất một chỗ để sổ và một cách ghi ngắn, để người đi chăn buổi sáng ghi được điều mình thấy mà người ở nhà buổi tối vẫn đọc hiểu.
Khi nào cần gọi bác sĩ thú y
Trâu chậm lên giống là chuyện thường gặp, phần lớn do dinh dưỡng và cách quan sát. Nhưng có những trường hợp cần thú y khám thay vì chờ thêm. Trâu tơ đã lớn, đủ vóc mà chưa từng thấy lên giống dù đã theo dõi kỹ nhiều tháng. Trâu mẹ đã đẻ lâu, nghé đã lớn, thể trạng tốt mà vẫn không thấy kỳ nào. Trâu đã phối nhiều lần mà lần nào cũng lên giống trở lại. Hoặc dịch tiết âm hộ đục, có mủ, mùi hôi, trâu sốt, sút cân.
Thú y sẽ khám buồng trứng, tử cung qua trực tràng để biết trâu có chu kỳ ngầm, đang có thai mà người nuôi không biết, hay có vấn đề cần xử lý. Đây là thủ thuật chỉ người có chuyên môn làm. Người nuôi không tự mua thuốc tiêm "kích lên giống" cho trâu; mọi biện pháp can thiệp vào chu kỳ đều cần thú y khám trước và quyết định.
Khi mời thú y, chuẩn bị sẵn: ngày đẻ lứa trước, các lần nghi lên giống đã ghi, các lần phối và với trâu đực nào. Trâu cái nghi sảy thai, thấy thai sảy, nhau thai rơi ra sớm thì đeo găng khi dọn, không để chó ăn, báo thú y ngay vì có những bệnh gây sảy thai lây sang người.
Câu hỏi thường gặp
Trâu lên giống kéo dài bao lâu?
Đoạn chịu đực của trâu thường không quá một ngày, nhiều con chỉ khoảng nửa ngày, và hay rơi vào ban đêm hoặc rạng sáng. Chu kỳ thường khoảng 21 ngày nhưng dao động rộng hơn bò, nên sổ ghi của từng con quan trọng hơn con số trung bình.
Trâu có nhảy lên nhau khi lên giống như bò không?
Rất ít. Trâu cái lên giống hiếm khi nhảy lên con khác, đây là khác biệt lớn với bò. Dấu hiệu chắc nhất ở trâu là đứng yên khi trâu đực nhảy; khi không có đực thì người nuôi dựa vào dịch nhầy, âm hộ, hành vi.
Dịch nhầy trâu lên giống trông thế nào?
Dịch lên giống thường trong, dai, kéo thành sợi, hay thấy dính ở gốc đuôi hoặc chỗ trâu nằm vào buổi sáng. Dịch đục, vàng, có mủ hoặc có mùi hôi là dấu hiệu viêm, không phải lên giống, cần báo thú y.
Trâu đẻ xong bao lâu thì lên giống lại?
Thường lâu hơn bò, có khi vài tháng, tùy thể trạng, việc nghé bú và trâu mẹ có phải làm việc nặng không. Trâu mẹ gầy, thiếu cỏ thì càng chậm. Bắt đầu theo dõi từ vài tuần sau đẻ và nhờ thú y khám nếu quá lâu không thấy.
Trâu không lên giống có nên tiêm thuốc không?
Không tự tiêm. Trâu không thấy lên giống có thể đang lên giống ngầm, đang có thai mà không biết, hoặc thiếu ăn. Thú y cần khám trước rồi mới quyết định có can thiệp hay không và bằng cách nào.