Dê cái lên giống thường kêu be be nhiều hơn, vẫy đuôi liên tục và nhanh, âm hộ sưng đỏ, có dịch nhầy, ăn ít, sữa giảm, hay đứng sát hàng rào phía dê đực và đứng yên khi dê đực nhảy. Kỳ lên giống của dê thường kéo dài khoảng một đến hai ngày, chu kỳ thường khoảng 21 ngày. Cừu cái thì kín hơn hẳn: chu kỳ thường khoảng 17 ngày, gần như không kêu, và hầu như chỉ lộ dấu hiệu khi có cừu đực.
Dê và cừu hay được nuôi chung, bán chung, nhưng chuyện lên giống của hai loài khác nhau khá nhiều. Bài này tách riêng từng loài, rồi đi vào điểm chung quan trọng nhất: con đực, với mùi và sự có mặt của nó, ảnh hưởng tới chuyện lên giống của cả đàn mạnh hơn người mới nuôi tưởng.
Dấu hiệu dê cái lên giống theo từng giai đoạn
Một kỳ lên giống của dê có thể chia thô thành đầu kỳ, giữa kỳ và cuối kỳ. Dấu hiệu thay đổi theo từng đoạn, nhất là dịch nhầy:
| Giai đoạn | Hành vi | Âm hộ và dịch nhầy | Chịu đực |
|---|---|---|---|
| Đầu kỳ | Kêu nhiều, bồn chồn, ngửi con khác, có con nhảy lên lưng bạn | Bắt đầu sưng, hồng hơn; dịch ít, trong | Thường chưa, né khi đực nhảy |
| Giữa kỳ | Vẫy đuôi liên tục, đứng sát phía dê đực, ăn ít, đi tiểu vặt | Sưng đỏ, ướt; dịch trong, dai | Đứng yên khi đực nhảy |
| Cuối kỳ | Dịu dần, ăn lại | Bớt sưng; dịch chuyển đục trắng, đặc như hồ | Bắt đầu né |
Dấu hiệu dễ nhìn nhất ở dê là cái đuôi. Dê cái lên giống vẫy đuôi nhanh, liên tục, kể cả khi đứng yên một chỗ, khác hẳn kiểu phẩy đuôi đuổi ruồi. Người chăn dê lâu năm nhìn đàn từ xa là nhận ra con nào "đang vẫy". Dịch nhầy đục trắng cuối kỳ là bình thường, nhưng dịch vàng, xanh, có mùi hôi thì không phải, cần báo thú y.
Cừu cái lên giống: vì sao khó thấy
Cừu cái lên giống không kêu nhiều, ít vẫy đuôi, âm hộ chỉ hơi sưng và ướt, lại thường bị lớp lông và đuôi che. Cừu cái cũng hiếm khi nhảy lên nhau. Nếu đàn không có cừu đực, người nuôi gần như không có cách nào đáng tin để biết con nào đang lên giống chỉ bằng mắt. Đoạn chịu đực thường khoảng một ngày tới một ngày rưỡi, chu kỳ thường khoảng 17 ngày, ngắn hơn dê vài ngày.
Khi có cừu đực, dấu hiệu rõ dần: cừu cái lên giống tự tìm tới đực, đứng gần, quay đầu nhìn đực, đứng yên khi đực nhảy. Cừu đực thì ngửi âm hộ, hếch môi trên, đá chân trước nhẹ vào hông cừu cái. Vì vậy với cừu, người nuôi nhìn con đực để biết con cái.
Ở nước ta, cừu nuôi tập trung ở vùng khô hạn phía nam tỉnh Khánh Hòa hiện nay, tức vùng Ninh Thuận cũ, thả theo đàn lớn trên đồi cát và bãi cỏ. Đàn thả chung có đực nên chuyện lên giống và phối diễn ra trên bãi, người chăn chỉ biết qua kết quả. Muốn quản lý sinh sản chủ động hơn, cần có cách ghi nhận con nào đã được đực nhảy, phần dưới nói về cách đó.
Hiệu ứng con đực: dê đực, cừu đực làm cả đàn lên giống
Mùi của dê đực có tác dụng thật. Dê đực trưởng thành có tuyến mùi gần gốc sừng, nhất là vào mùa phối, mùi hăng đặc trưng mà ai nuôi dê cũng biết. Mùi này kích thích buồng trứng của dê cái hoạt động. Dê cái đã lâu không ngửi thấy mùi đực, khi đực được đưa vào lại, nhiều con lên giống trong khoảng một tuần tới mười ngày sau đó.
Cừu cũng vậy, dù ít ồn ào hơn. Đưa cừu đực vào đàn cừu cái đã tách đực một thời gian cũng làm nhiều cừu cái lên giống gần nhau. Kỳ lên giống đầu tiên sau khi gặp đực ở một số con có thể kín hoặc ngắn, kỳ kế tiếp mới rõ.
Dùng hiệu ứng này để gom lứa đẻ. Người nuôi tách đực ra xa, không cho dê cái nghe, ngửi thấy trong vài tuần, rồi đưa đực vào cùng lúc. Lên giống tập trung thì đẻ tập trung, dễ chăm và dễ bán. Cách này không cần thuốc, chỉ cần chuồng tách đủ xa và theo dõi kỹ sau khi đưa đực vào.
Giẻ mùi dê đực thay cho dê đực. Hộ không nuôi dê đực có thể xin một miếng giẻ đã cọ lên vùng đầu dê đực, cất trong hũ kín. Đưa hũ mở ra trước mặt từng dê cái: con đang lên giống thường tò mò ngửi lâu, vẫy đuôi, kêu. Đây là mẹo phát hiện, không thay được việc quan sát.
Đực trong chuồng chung mọi lúc thì hiệu ứng yếu đi. Dê cái sống cạnh đực suốt ngày quen mùi, tác dụng kích thích giảm. Đồng thời đực thả chung còn phối cả dê tơ quá non, khó kiểm soát đồng huyết. Phần lớn hộ nuôi có kinh nghiệm nhốt đực riêng.
Yếm đánh dấu cho cừu đực và dê đực: biết con nào đã được nhảy
Ở đàn thả chung có đực, cách đơn giản để biết con cái nào đã lên giống và được nhảy là cho con đực đeo yếm có khối sáp màu ở ngực. Mỗi lần đực nhảy, sáp để lại vệt màu trên mông con cái. Người chăn chỉ cần nhìn mông đàn mỗi sáng. Cách này dùng được cho cả dê, nhưng phổ biến hơn ở cừu vì cừu cái lên giống quá kín để nhìn bằng mắt.
- Mỗi sáng đếm và ghi những con mới có vệt màu, cùng ngày thấy.
- Sau khoảng một chu kỳ, đổi sang màu sáp khác, đậm hơn màu cũ, để phân biệt lần nhảy mới với vệt cũ.
- Con cái có vệt màu mới đè lên vệt cũ sau khoảng một chu kỳ là con lên giống lại, khả năng cao lần trước chưa đậu.
- Nhiều con cùng bị đánh dấu lại liên tục là dấu hiệu nên xem lại con đực: đực có thể đang yếu, đau chân hoặc có vấn đề sinh sản.
- Yếm phải vừa, không cọ rách da nách đực; kiểm tra yếm và da đực mỗi tuần.
- Lông cừu dày thì vệt màu dễ thấy hơn trên lông sáng; dê lông đen thì chọn màu sáp sáng.
Không có yếm, có thể bôi một lớp hỗn hợp sáp màu lên ngực con đực theo cách người chăn địa phương quen làm, miễn là chất không độc, không gây hại cho da. Cái được ở đây là thông tin: biết đúng ngày con cái được nhảy thì tính được ngày đẻ dự kiến, phần đó thuộc danh mục mang thai.
Lịch quan sát đàn dê, cừu mỗi ngày
Dê lên giống khá rõ nên chỉ cần quan sát đúng lúc là bắt được. Lúc tốt nhất là sáng sớm trước khi thả ra bãi và chiều muộn khi lùa về, mỗi lần đứng ngoài chuồng khoảng mười lăm phút, nhìn cả đàn chứ không chỉ con mình đang để ý. Những con vẫy đuôi liên tục, đứng dồn về phía chuồng đực, kêu nhiều hơn thường lệ là những con cần ghi tên.
Đàn có chục con trở lên thì người chăn khó nhớ hết. Đeo thẻ tai hoặc đánh dấu bằng vòng cổ màu cho từng con, mỗi sáng ghi vào sổ con nào có dấu hiệu, dấu hiệu gì. Với dê đã phối, cộng khoảng ba tuần từ ngày phối để canh xem có lên giống lại không; với cừu thì cộng khoảng hơn hai tuần. Những ngày nằm trong cửa sổ đó, nên dắt đực đi ngang chuồng cái một lượt để dễ thấy phản ứng.
Với đàn thả bãi cả ngày, lúc dê nghỉ trưa dưới bóng cây cũng là lúc dễ nhìn: dê lên giống thường không chịu nằm yên, đi lại, cọ vào con khác. Người chăn quen đàn sẽ nhận ra sự khác thường đó trước cả khi thấy âm hộ. Ghi chép đều đặn trong vài tháng đầu sẽ giúp bạn biết đàn mình hay lên giống vào giờ nào, mùa nào.
Dê tơ, cừu tơ lên giống sớm hơn người nuôi nghĩ
Một chuyện hay gây bất ngờ là dê tơ, cừu tơ có thể bắt đầu lên giống khi còn khá nhỏ, nhất là các giống dê nội nhỏ con nuôi đủ ăn. Nếu đực được thả chung với đàn tơ, dê tơ có thể bị phối khi cơ thể chưa đủ lớn, mang thai sớm, đẻ khó, con non yếu và chính dê mẹ còi cọc về sau.
Vì vậy, nhận biết lên giống ở dê tơ không phải để phối ngay, mà để biết lúc nào phải tách đực ra. Thấy dê tơ bắt đầu kêu, vẫy đuôi, dê đực bám theo, đó là lúc tách đàn tơ khỏi đực, cả dê đực con cùng lứa đã bắt đầu biết nhảy. Tuổi và cân nặng nên cho phối lần đầu thuộc danh mục chọn đôi phối của trang; nên hỏi thêm cán bộ kỹ thuật chăn nuôi địa phương cho giống dê bạn đang nuôi.
Ghi lại kỳ lên giống đầu tiên của dê tơ, cừu tơ vẫn có ích: nó cho bạn chu kỳ của con đó trước khi bước vào sinh sản thật, và giúp nhận ra sớm những con tơ đã lớn mà mãi không thấy lên giống.
Dê sau đẻ và những lý do dê, cừu chậm lên giống
Dê mẹ sau đẻ thường cần vài tuần tới vài tháng mới lên giống lại, tùy giống, tùy mùa và thể trạng. Dê đang vắt sữa nhiều, thức ăn không đủ, dê nuôi nhiều con cùng lúc thường chậm hơn. Nhiều hộ không cố cho dê mẹ phối sớm mà để dê hồi sức, vì phối dày quá làm dê mẹ kiệt, các lứa sau kém đi.
Những lý do phổ biến khiến dê, cừu chậm lên giống hoặc lên giống không rõ gồm: gầy do thiếu cỏ mùa khô hoặc do giun sán, ve ghẻ nặng; nắng nóng không có bóng mát; thiếu khoáng khi chỉ ăn một loại lá; quá béo ở dê nuôi nhốt ăn nhiều thức ăn tinh; và đàn không có đực ở gần nên thiếu kích thích. Phần lớn những nguyên nhân này nằm trong tay người nuôi: cải thiện thức ăn, tẩy giun theo hướng dẫn của thú y, có bóng mát và cho đực ở chuồng gần đó.
Nếu con dê đã có thể trạng tốt mà vẫn không lên giống trong thời gian dài, hoặc lên giống liên tục không theo chu kỳ, hoặc có dịch bất thường ở âm hộ, hãy mời bác sĩ thú y khám. Không tự mua thuốc tiêm kích lên giống; và nếu trong đàn có nhiều con sảy thai, đeo găng khi dọn thai sảy, báo thú y ngay vì có những bệnh gây sảy thai ở dê, cừu lây được sang người.
Câu hỏi thường gặp
Dê lên giống mấy ngày?
Dê cái thường lên giống khoảng một đến hai ngày mỗi kỳ, chu kỳ thường khoảng 21 ngày. Đoạn dê đứng yên cho đực nhảy thường nằm ở giữa kỳ, khi dê vẫy đuôi liên tục và dịch nhầy còn trong.
Dê cái vẫy đuôi liên tục có phải đang lên giống không?
Rất có thể. Vẫy đuôi nhanh, liên tục, kể cả khi đứng yên, là dấu hiệu dễ thấy nhất của dê lên giống. Bạn nên xem thêm âm hộ có sưng đỏ, ướt không và dê có tìm tới phía dê đực không để chắc hơn.
Làm sao biết cừu cái lên giống khi không có cừu đực?
Rất khó vì cừu cái biểu hiện kín. Bạn có thể quan sát âm hộ hơi sưng ướt, cừu bồn chồn hơn, nhưng độ tin cậy thấp. Cách thực tế hơn là để cừu đực ở chuồng gần, hoặc cho đực đeo yếm sáp màu khi thả chung.
Có nên nhốt dê đực chung với dê cái suốt không?
Phần lớn hộ có kinh nghiệm nhốt riêng dê đực. Nhốt chung suốt làm dê cái quen mùi, hiệu ứng kích thích giảm, lại dễ phối dê tơ quá non và khó ghi ngày phối. Nhốt riêng nhưng ở gần, cho gặp khi cần, dễ quản lý hơn.
Dịch nhầy đục trắng ở dê cái có phải bệnh không?
Dịch đục trắng, đặc như hồ vào cuối kỳ lên giống thường là bình thường. Dịch vàng, xanh, có mủ, mùi hôi, hoặc kèm sốt, bỏ ăn thì là dấu hiệu viêm, cần báo bác sĩ thú y.
Dê đẻ xong bao lâu thì lên giống lại?
Thường từ vài tuần tới vài tháng, tùy giống, mùa và thể trạng. Dê mẹ gầy, đang vắt nhiều sữa hoặc nuôi nhiều con thường chậm hơn. Không nên ép dê phối quá dày; nếu quá lâu không thấy lên giống dù dê khoẻ, nhờ thú y khám.