Heo nái thường lên giống khoảng hai đến ba ngày, trong đó đoạn chịu đực (đứng yên khi bị ấn lưng hoặc khi heo đực nhảy) thường kéo dài khoảng một đến hai ngày. Chu kỳ động dục của heo thường khoảng 21 ngày, dao động 18 đến 24 ngày. Nái nuôi con thường lên giống lại khoảng bốn đến bảy ngày sau khi cai sữa heo con.
Nhận biết đúng giai đoạn quan trọng hơn đếm ngày. Âm hộ sưng đỏ chưa phải lúc chịu đực; phải đến khi heo đứng yên, tai dựng, lưng cứng lại khi bị ấn mới là đoạn chính. Bài này chia một kỳ lên giống của heo nái thành ba giai đoạn, chỉ cách thử phản xạ đứng yên cho đúng và những lỗi khiến hộ nuôi bỏ lỡ.
Ba giai đoạn một kỳ lên giống của heo nái
Thời gian trong bảng là mức thường gặp ở heo nái ngoại và heo lai nuôi ở nông hộ; mỗi con, mỗi giống mỗi khác, heo nội thường biểu hiện ồn ào hơn nhưng đoạn chịu đực không hẳn dài hơn. Hãy dùng bảng như khung để quan sát, không phải đồng hồ.
| Giai đoạn | Thường kéo dài | Biểu hiện chính | Heo có chịu đực không |
|---|---|---|---|
| Trước chịu đực | Khoảng một ngày, có khi hơn | Âm hộ sưng, đỏ hồng, ướt; kêu, bồn chồn, phá chuồng, ăn ít, nhảy lên lưng con khác | Chưa: ấn lưng thì bỏ đi, heo đực nhảy thì né |
| Chịu đực | Thường khoảng một đến hai ngày | Đứng yên, tai dựng hoặc vểnh ra sau, lưng cong cứng; âm hộ bớt căng, chuyển hồng thẫm, hơi nhăn; dịch nhầy dính | Có: đứng yên khi ấn lưng, khi có heo đực |
| Sau chịu đực | Khoảng nửa ngày tới một ngày | Âm hộ teo dần, nhạt màu; heo trở lại ăn uống, nằm yên | Không: lại bỏ đi khi bị ấn |
Điểm hay nhầm: nhiều người thấy âm hộ đỏ mọng nhất thì cho là lúc chịu đực. Thực tế lúc âm hộ đỏ căng nhất thường là cuối giai đoạn trước; khi heo bắt đầu đứng yên, âm hộ đã bớt căng và chuyển màu thẫm hơn. Màu âm hộ chỉ là gợi ý, phản xạ đứng yên mới là tiêu chuẩn.
Cách thử phản xạ đứng yên cho đúng
Phép thử ấn lưng là cách người nuôi heo dùng để biết heo đã vào đoạn chịu đực hay chưa. Làm đúng thì nhanh và chắc; làm sai thì ra kết quả giả. Trình tự nên làm:
- Chọn giờ yên tĩnh, tốt nhất sáng sớm và chiều mát, sau khi heo đã ăn xong một lúc, không thử khi đang cho ăn.
- Nếu có heo đực trưởng thành, cho heo đực đứng ở ô kế bên hoặc đi dọc lối trước mặt nái để nái ngửi, nghe tiếng và mùi của đực; đây là yếu tố làm phản xạ rõ hơn nhiều.
- Đứng cạnh hông nái, đặt hai lòng bàn tay lên lưng gần hông, ấn đều xuống; có thể tì tay vào hai bên sườn rồi ấn tiếp phần lưng.
- Quan sát trong vài chục giây: nái đứng yên như trời trồng, lưng cong cứng, tai dựng hoặc vểnh, có con khẽ rùng mình, là đã vào đoạn chịu đực.
- Nái né người, quay đầu cắn, ngồi xuống hoặc bỏ đi là chưa chịu đực hoặc đã qua; ghi lại và thử lại sau nửa ngày.
- Ghi giờ thấy phản xạ đứng yên lần đầu vào thẻ nái hoặc sổ chuồng.
Khi không có heo đực, tỷ lệ nái biểu hiện phản xạ giảm đáng kể; nhiều nái chỉ đứng yên khi ngửi được mùi đực. Đó là lý do trại nhỏ vẫn hay nuôi một heo đực thí tình dù không dùng để phối. Còn chuyện phối mấy lần, cách nhau bao lâu sau khi thấy đứng yên thì thuộc danh mục phối giống, dẫn tinh viên sẽ tư vấn theo cách bạn đang làm.
Dấu hiệu hành vi đi kèm: đọc cả đàn, không chỉ một con
Kêu và phá chuồng. Nái sắp lên giống thường kêu nhiều, ủi máng, cắn song chuồng, đi qua đi lại. Hành vi này rõ nhất ở giai đoạn trước, giảm dần khi vào đoạn chịu đực.
Ăn ít đi. Nhiều nái bỏ dở một hai bữa trong kỳ lên giống. Nếu nái bỏ ăn hẳn kèm sốt, nằm li bì thì đó là ốm, không phải lên giống, cần xem lại.
Nhảy lên lưng con khác, đứng cho con khác nhảy. Nái nuôi nhốt chung theo nhóm thường nhảy lên nhau. Giống như ở bò, con đứng yên cho con khác nhảy mới là con đáng chú ý hơn con nhảy.
Tai dựng, dáng đứng cứng. Ở các giống heo ngoại tai đứng, lúc chịu đực tai dựng lên rất rõ. Heo tai cụp như nhiều giống heo nội thì tai khó đọc hơn, nhìn lưng và dáng đứng là chính.
Dịch nhầy ở âm hộ. Trong đoạn chịu đực, mép âm hộ thường có dịch nhầy hơi dính, có khi kéo sợi ngắn. Dịch đặc, đục vàng, có mủ hay mùi hôi thì không phải lên giống mà là viêm, phải báo thú y và không phối.
Tìm về phía heo đực. Nái lên giống nghe tiếng heo đực thì đứng sát vách, dí mũi về phía đó. Trại có đực thường dắt đực đi một vòng lối chuồng mỗi sáng để "đọc" nái theo cách này.
Heo nái nội và heo nái ngoại khác nhau thế nào khi lên giống
Ở nông hộ Việt Nam có cả heo nái nội (như các giống heo địa phương miền núi, heo Móng Cái), heo lai và heo ngoại. Nhìn chung heo nội lên giống ồn ào, kêu và phá chuồng rõ, âm hộ sưng đỏ dễ thấy, nên người nuôi ít bỏ lỡ hơn. Heo nội cũng thường thành thục sớm hơn heo ngoại. Ngược lại, heo ngoại cao sản và heo lai nhiều máu ngoại hay có biểu hiện kín hơn, nhất là trong mùa nóng, nên càng cần phép thử ấn lưng có heo đực.
Một khác biệt nữa là cách người nuôi dùng màu âm hộ. Heo nội da sẫm, âm hộ khó nhìn màu, người nuôi quen đọc độ sưng và dịch nhầy. Heo ngoại da trắng thì đổi màu dễ thấy hơn, nhưng cũng vì thế mà người nuôi hay chờ "đỏ nhất" mới tính, dẫn tới bỏ lỡ đoạn đầu của thời gian chịu đực.
Dù nuôi giống nào, nguyên tắc vẫn giống nhau: ghi ngày, giờ, dấu hiệu thấy được, và kiểm bằng phản xạ đứng yên. Đừng mang kinh nghiệm thời gian từ giống này áp nguyên sang giống kia; mỗi đàn sau vài lứa ghi chép sẽ cho bạn con số thật của chính đàn mình.
Lên giống sau cai sữa: mốc bốn đến bảy ngày
Nái nuôi con hầu như không lên giống trong thời gian cho bú, vì việc heo con bú liên tục kìm hoạt động của buồng trứng. Khi tách heo con cai sữa, sự kìm hãm này mất đi và phần lớn nái khoẻ sẽ lên giống lại trong khoảng bốn đến bảy ngày. Đây là mốc mà trại nào cũng theo dõi sát nhất, vì đó là kỳ lên giống dễ dự đoán nhất trong cả đời nái.
Từ ngày thứ ba sau cai sữa, nên bắt đầu thử phản xạ đứng yên ngày hai lần. Nái nào lên giống sớm sau cai sữa thường có đoạn chịu đực dài hơn; nái lên giống muộn hơn thì đoạn chịu đực hay ngắn lại, nên càng phải theo dõi kỹ để không lỡ. Trường hợp quá mười ngày mà nái chưa lên giống, hoặc nái lên giống rồi lại quay lại sau ba tuần nhiều lần, là chuyện cần tìm nguyên nhân; bài về heo nái không lên giống sau cai sữa của danh mục này đi sâu phần đó.
Việc chăm heo con theo mẹ và cách cai sữa heo con không nằm trong bài này. Ở đây chỉ cần nhớ: ngày cai sữa phải được ghi, vì nó là mốc gốc để bạn tính khi nào bắt đầu thử nái. Trại có nhiều nái cai sữa cùng ngày thì càng dễ: cả nhóm vào vòng thử cùng lúc, nhìn con nào lên trước, con nào chậm là thấy ngay.
Lỗi khiến hộ nuôi bỏ lỡ kỳ lên giống của heo nái
Lỗi thứ nhất là chỉ xem một lần một ngày. Đoạn chịu đực có khi chỉ hơn một ngày, xem mỗi sáng một lần thì dễ gặp lúc chưa vào hoặc lúc đã qua. Hai lần một ngày, cách nhau chừng mười hai tiếng, là tối thiểu.
Lỗi thứ hai là thử khi heo đang ăn hoặc vừa bị dồn đuổi. Heo đang ăn thì không đứng yên vì muốn tranh máng; heo vừa bị đuổi thì căng thẳng. Cả hai đều cho kết quả âm tính giả. Lỗi thứ ba là thử quá lâu, ấn liên tục nhiều phút: phản xạ đứng yên có giới hạn, ấn mãi làm nái "mỏi" và lần thử sau lại không rõ.
Lỗi thứ tư là nắng nóng. Chuồng nóng làm nái ăn kém, biểu hiện yếu, đoạn chịu đực ngắn. Che mát mái, tăng thông gió, tắm mát theo cách quen thuộc của trại trong những ngày oi giúp nái biểu hiện rõ hơn. Lỗi thứ năm là không ghi chép, đến lúc cần nhớ thì không biết nái nào cai sữa ngày nào.
Nếu dịch tiết âm hộ có mủ, mùi hôi, nái sốt, hoặc nái lên giống liên tục không theo chu kỳ, đó không còn là chuyện bỏ lỡ mà là bệnh: báo bác sĩ thú y, không tự mua thuốc tiêm cho nái.
Thẻ nái: những dòng cần ghi để lần sau đoán trước được
Heo nái là con nuôi theo lứa, mỗi lứa lặp lại một vòng: lên giống, phối, chửa, đẻ, nuôi con, cai sữa, lên giống lại. Trại nhỏ vài nái vẫn nên có một tấm thẻ treo ở mỗi ô chuồng hoặc một trang sổ cho từng nái, ghi tối thiểu các dòng sau:
- Số hoặc tên nái, giống, ngày nhập đàn, lứa thứ mấy.
- Ngày cai sữa lứa trước và số heo con cai sữa.
- Ngày, giờ thấy dấu hiệu đầu tiên của kỳ lên giống và dấu hiệu gì (kêu, âm hộ sưng, bỏ ăn).
- Ngày, giờ thấy phản xạ đứng yên lần đầu và lần cuối còn đứng yên.
- Có heo đực khi thử hay không, ai thử.
- Các kỳ lên giống bị bỏ lỡ hoặc nghi ngờ, kể cả kỳ không phối.
- Ghi chú bất thường: dịch đục, sốt, bỏ ăn, đau chân.
Sau hai ba lứa, tấm thẻ cho bạn thấy nhịp riêng của từng con: con này hay lên giống ngày thứ năm sau cai sữa, con kia hay muộn, con nọ đứng yên ngắn. Đó là thứ không sách nào nói được cho đàn của bạn, và cũng là thứ đầu tiên bác sĩ thú y hỏi khi được mời tới khám một con nái khó.
Thẻ chỉ có ích khi được ghi ngay tại chuồng, lúc vừa thấy. Ghi dồn cuối tuần theo trí nhớ thì giờ giấc sai lệch, và một kỳ lên giống của heo vốn chỉ tính bằng giờ.
Câu hỏi thường gặp
Heo nái lên giống mấy ngày thì phối?
Heo nái thường lên giống hai đến ba ngày, nhưng chỉ phối trong đoạn chịu đực, tức là khi nái đứng yên lúc bị ấn lưng. Giờ phối cụ thể và phối mấy lần do dẫn tinh viên hoặc người có kinh nghiệm tư vấn dựa trên giờ bạn thấy đứng yên lần đầu.
Heo nái cai sữa bao lâu thì lên giống lại?
Phần lớn nái khoẻ lên giống lại khoảng bốn đến bảy ngày sau cai sữa. Nên bắt đầu thử phản xạ đứng yên từ ngày thứ ba, ngày hai lần. Quá mười ngày chưa thấy thì cần xem lại thể trạng, thức ăn và nhờ thú y khám.
Âm hộ heo nái đỏ là đã phối được chưa?
Chưa chắc. Âm hộ đỏ căng nhất thường là cuối giai đoạn trước chịu đực. Khi nái thật sự chịu đực, âm hộ bớt căng, màu thẫm hơn và hơi nhăn. Luôn kiểm bằng phép thử ấn lưng, có heo đực càng tốt.
Không có heo đực thì thử lên giống thế nào?
Bạn vẫn ấn lưng được, nhưng nhiều nái chỉ đứng yên rõ khi ngửi mùi, nghe tiếng heo đực, nên kết quả kém chắc hơn. Có thể thử vào giờ yên tĩnh, ghi kỹ các dấu hiệu khác và dựa vào mốc chu kỳ khoảng 21 ngày để không bỏ lỡ.
Heo nái lên giống nhưng không ăn có sao không?
Nái giảm ăn một hai bữa trong kỳ lên giống là thường gặp. Nếu nái bỏ ăn hẳn hơn một ngày, sốt, nằm li bì, phân bất thường, hoặc dịch âm hộ có mủ, đó là dấu hiệu bệnh, nên báo thú y thay vì chờ hết kỳ.
Heo nái hậu bị lên giống lần đầu có phối luôn không?
Thường không phối ngay lần lên giống đầu tiên của heo hậu bị. Người nuôi ghi lại lần này để theo dõi chu kỳ, còn tuổi và cân nặng nên phối lần đầu thuộc phần chọn đôi phối giống, nên hỏi thêm cán bộ thú y, kỹ thuật địa phương.