Bò rỉ ít máu lẫn nhầy ở âm hộ hoặc dính ở đuôi khoảng một đến ba ngày sau một kỳ lên giống là hiện tượng sinh lý bình thường, gặp ở nhiều bò tơ và bò cái; nó cho biết bò vừa qua kỳ lên giống, không cho biết bò đã đậu thai hay chưa. Máu nhiều, kéo dài, có mùi, xuất hiện ở bò đang có thai hoặc kèm sốt thì không phải chuyện sinh lý, cần báo thú y.
Dịch tiết ở âm hộ bò là một trong những manh mối rẻ nhất mà người nuôi có, vì nó để lại dấu trên đuôi, trên nền chuồng, trên chỗ nằm, kể cả khi không ai thấy bò lên giống. Bài này giải thích từng loại dịch, dịch nào báo lên giống, dịch nào báo kỳ vừa qua, dịch nào báo bệnh, và cách dùng chúng để không lỡ kỳ sau.
Vì sao bò ra máu sau khi lên giống
Trong kỳ lên giống, lượng chất kích thích từ nang trứng lên cao, niêm mạc tử cung dày lên, mạch máu nhỏ ở đó căng đầy. Khi kỳ lên giống qua đi, lượng chất này tụt nhanh, một số mạch máu nhỏ vỡ, máu rỉ ra lẫn vào chất nhầy và chảy ra ngoài. Hiện tượng này thường thấy rõ nhất vào khoảng ngày thứ hai sau khi bò đứng yên chịu đực, và hay gặp ở bò tơ hơn bò già.
Máu này không phải kinh nguyệt như ở người, cũng không phải dấu hiệu phối hỏng hay tinh không tốt. Nó xảy ra dù bò có được phối hay không, dù lần phối đó có đậu hay không. Nhiều người nuôi thấy máu sau khi phối thì lo lần phối đã thất bại, hoặc ngược lại tin rằng có máu là đã đậu; cả hai cách hiểu đều không đúng.
Điều duy nhất vệt máu nói chắc chắn là: khoảng hai ngày trước, con bò này đã lên giống. Nếu bạn chưa thấy kỳ đó, nghĩa là bạn đã lỡ nó. Nếu đã thấy và đã phối, vệt máu xác nhận bạn ghi đúng con và đúng ngày.
Đọc dịch tiết âm hộ bò theo màu và độ đặc
Bảng dưới gom các loại dịch thường gặp. Mỗi loại đi kèm thời điểm hay xuất hiện và ý nghĩa cho người nuôi.
| Dịch trông thế nào | Thường gặp lúc nào | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Trong suốt, dai, kéo thành sợi dài, dính đuôi, chảy thành dải khi bò nằm | Đang lên giống | Dấu hiệu tốt, đi cùng các dấu hiệu khác để xác định kỳ lên giống |
| Ít, hơi đặc, trong | Đầu kỳ hoặc cuối kỳ | Bò sắp vào hoặc vừa ra kỳ, theo dõi thêm |
| Nhầy lẫn ít máu đỏ hoặc nâu | Một đến ba ngày sau kỳ lên giống | Sinh lý bình thường; dùng để ghi mốc kỳ vừa qua |
| Đục trắng, vàng, lợn cợn, có mùi | Bất kỳ lúc nào, hay gặp vài tuần sau đẻ | Gợi ý viêm đường sinh dục; báo thú y, không phối |
| Máu tươi nhiều, chảy kéo dài | Bất kỳ lúc nào | Không phải sinh lý; báo thú y sớm |
| Nâu đỏ, hôi, lẫn mảnh mô | Sau đẻ, sau sảy thai | Báo thú y; đeo găng khi dọn |
Một lưu ý: dịch sản dịch trong vài tuần đầu sau đẻ có màu và độ đặc thay đổi theo ngày, chuyện đó thuộc danh mục chăm bò sau đẻ và biến chứng sau đẻ. Bảng trên dùng cho bò không ở ngay sau đẻ.
Dùng vệt máu để không lỡ kỳ lên giống sau
Thấy vệt máu ở đuôi bò mà không biết kỳ lên giống trước đó rơi vào ngày nào, bạn vẫn tính được mốc theo dõi:
- Ghi ngày thấy máu và con bò nào.
- Lùi lại khoảng hai ngày, đó là ngày ước tính bò đã lên giống; ghi vào sổ, có đánh dấu "ước tính từ máu".
- Từ ngày ước tính đó, cộng 18 và 24 ngày, ghi cửa sổ theo dõi kỳ sau.
- Trong cửa sổ đó, xem bò ba lần mỗi ngày, quét sơn gốc đuôi nếu có thể.
- Báo trước cho dẫn tinh viên hoặc chủ đực giống về khoảng thời gian dự kiến.
- Nếu bò đã được phối ở kỳ có máu, cửa sổ này cũng là lúc xem bò có quay lại lên giống không.
Phương pháp này cứu được rất nhiều kỳ ở những con bò hay lên giống ban đêm. Nhiều hộ đã có thói quen nhìn đuôi bò mỗi sáng khi dọn chuồng, và từ những vệt máu nhỏ đó, họ bắt kịp kỳ lên giống tiếp theo vào đúng ngày.
Những hiểu lầm hay gặp về máu và dịch ở bò
Có máu sau phối là đã đậu. Không đúng. Máu xuất hiện dù bò có đậu hay không. Muốn biết đậu thai, theo dõi bò có quay lại lên giống trong cửa sổ khoảng ba tuần không, và nhờ thú y khám thai khi tới thời điểm.
Có máu sau phối là phối hỏng, tinh không tốt. Cũng không đúng. Máu là hiện tượng của bò sau lên giống, không liên quan tới tinh hay kỹ thuật phối.
Thấy máu là bò đang lên giống, phối ngay. Sai thời điểm. Lúc có máu, kỳ lên giống đã qua khoảng hai ngày; phối lúc này gần như vô ích. Việc đúng là ghi mốc và chờ kỳ sau.
Dịch nhầy càng nhiều càng tốt. Dịch trong, dai trong kỳ lên giống là tốt. Nhưng dịch nhiều mà đục, vàng, có mùi là dấu hiệu viêm, không phải lên giống mạnh.
Bò không có máu nghĩa là không lên giống. Không phải con nào, kỳ nào cũng có máu, nhất là bò già. Không thấy máu không có nghĩa là bò không có kỳ lên giống.
Thói quen hai phút mỗi sáng: xem đuôi và chỗ nằm
Không cần dụng cụ gì đặc biệt để tận dụng dịch tiết. Mỗi sáng, khi dọn chuồng hoặc trước khi cho ăn, đi một vòng phía sau đàn bò, nhìn gốc đuôi, mặt sau đùi và chỗ mỗi con vừa nằm. Dịch nhầy trong khô lại thường để lại vệt bóng như keo trên lông đuôi; máu khô để lại vệt nâu đỏ; dịch đục để lại mảng trắng ngà, có khi vón cục.
Bò được buộc cố định một chỗ thì càng dễ: chỗ nằm của con nào là của con đó, vệt dịch trên nền chuồng chỉ có thể là của nó. Bò thả chung sân thì nhìn đuôi là chính. Mùa mưa, đuôi dễ dính bùn, cần nhìn kỹ hơn hoặc lau sạch gốc đuôi khi tắm bò để hôm sau dễ thấy vệt mới.
Mỗi phát hiện ghi ngắn vào sổ: con nào, thấy gì, ở đâu. Nhiều hộ ghi bằng ký hiệu riêng cho nhanh, ví dụ một chữ cho nhầy trong, một chữ cho máu, một chữ cho dịch đục, miễn là cả nhà hiểu giống nhau. Sau vài tuần, chính những dòng ghi rời rạc đó ghép lại thành lịch chu kỳ của từng con.
Bò tơ, bò già và bò sữa: dịch tiết khác nhau ra sao
Bò tơ lên giống lần đầu, lần thứ hai thường tiết dịch ít hơn và biểu hiện ngắn hơn bò đã đẻ, nhưng lại hay có vệt máu sau kỳ lên giống. Với bò tơ, vệt máu nhiều khi là bằng chứng đầu tiên cho người nuôi biết con bò đã bắt đầu có chu kỳ. Ghi lại ngày đó có ích cho mọi quyết định về sau.
Bò già đẻ nhiều lứa thường tiết dịch nhầy nhiều, dễ thấy, nhưng ít khi có máu sau kỳ. Bò sữa cao sản đang ở đầu kỳ sữa có khi dịch rất ít dù đang lên giống, vì biểu hiện chung của chúng yếu. Bò vàng, bò lai Zebu nuôi thả thì dịch hay bị lẫn bùn đất, người nuôi phải nhìn kỹ hơn.
Những khác biệt này nhắc rằng không có một hình ảnh chuẩn cho mọi con bò. Điều đáng tin hơn là so một con với chính nó qua nhiều kỳ: con này mỗi kỳ dịch nhiều hay ít, có máu không, máu sau mấy ngày. Khi một con đột nhiên khác hẳn thói quen của nó, đặc biệt là dịch chuyển đục hoặc có mùi, đó là lúc cần chú ý.
Dịch đục, dịch mủ: khi nào là dấu hiệu bệnh
Dịch tiết đục trắng, vàng hoặc xanh, lợn cợn như mủ, có mùi hôi, chảy ra từ âm hộ hoặc đọng ở chỗ bò nằm, là dấu hiệu gợi ý viêm ở tử cung hoặc đường sinh dục. Tình trạng này hay gặp sau những ca đẻ khó, sót nhau, sau sảy thai, hoặc khi vệ sinh chuồng đẻ kém. Có những con viêm nhẹ, dịch chỉ đục một chút và chỉ thấy khi bò lên giống, người nuôi dễ bỏ qua.
Bò bị viêm đường sinh dục thường phối không đậu, có con lên giống không đều. Đây là lý do không nên phối bò đang có dịch bất thường: phối lúc đó gần như chắc chắn không đậu, lại có thể làm tình trạng nặng thêm. Hãy ghi lại, giữ chỗ nằm sạch, khô, và mời bác sĩ thú y khám. Thú y sẽ quyết định có cần điều trị và điều trị thế nào; người nuôi không tự bơm rửa hay tự dùng thuốc vào tử cung.
Khi dọn dịch, thai sảy, nhau thai, luôn đeo găng, rửa tay bằng xà phòng sau khi làm, không để chó mèo ăn nhau thai. Một số bệnh gây sảy thai và viêm đường sinh dục ở bò có thể lây sang người qua tiếp xúc với dịch, nhau thai; đây là lý do phải báo thú y khi đàn có hiện tượng sảy thai.
Máu ở bò đang có thai và các trường hợp cần gọi thú y ngay
Bò đã được xác nhận có thai mà ra máu ở âm hộ là trường hợp khác hẳn máu sau lên giống. Có thể là dấu hiệu đe doạ sảy thai hoặc tổn thương, cần báo thú y sớm, giữ bò yên, tách khỏi đàn nếu đàn hay xô đẩy. Không tự dùng thuốc "an thai" cho bò.
Những trường hợp khác nên gọi thú y ngay: máu tươi chảy nhiều hoặc kéo dài nhiều ngày; máu kèm dịch hôi, kèm sốt, bò bỏ ăn; máu lẫn trong nước tiểu (khác với máu từ đường sinh dục, đôi khi khó phân biệt bằng mắt, cứ báo thú y); bò có vết thương ở vùng âm hộ do bị con khác húc, do vướng vật sắc.
Khi gọi, mô tả cho thú y rõ: bò đã lên giống, phối hay có thai chưa, máu xuất hiện từ khi nào, màu gì, nhiều hay ít, có mùi không, bò ăn uống ra sao. Chụp một tấm ảnh vệt dịch trên đuôi hoặc chỗ nằm cũng giúp người ở xa đánh giá sơ bộ trước khi tới. Trong lúc chờ, giữ bò ở chỗ sạch, khô, có bóng mát, đủ nước, không dắt đi xa và không để bò bị con khác húc đẩy. Ghi lại giờ thấy máu lần đầu và mỗi lần kiểm tra sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Bò ra máu sau khi phối có sao không?
Nếu là ít máu lẫn nhầy, xuất hiện khoảng một đến ba ngày sau kỳ lên giống, đó là hiện tượng sinh lý, không ảnh hưởng tới lần phối và không cho biết đậu thai hay không. Máu nhiều, kéo dài, có mùi hoặc kèm sốt thì cần báo thú y.
Bò ra máu là đang lên giống phải không?
Không. Lúc có máu, kỳ lên giống thường đã qua khoảng hai ngày. Hãy ghi lại ngày thấy máu, lùi hai ngày làm mốc kỳ vừa qua, rồi cộng khoảng 18 tới 24 ngày để theo dõi kỳ sau.
Dịch nhầy bò lên giống trông như thế nào?
Dịch lên giống thường trong suốt, dai, kéo thành sợi dài như lòng trắng trứng sống, dính ở đuôi hoặc chảy thành dải khi bò nằm. Dịch đục, vàng, có mùi không phải dịch lên giống.
Bò chảy dịch đục có phối được không?
Không nên phối. Dịch đục, vàng, lợn cợn hoặc có mùi gợi ý viêm đường sinh dục; phối lúc này thường không đậu. Hãy giữ chỗ nằm sạch và mời thú y khám trước.
Bò đang có thai ra máu phải làm sao?
Giữ bò yên, tách khỏi những con hay xô đẩy và báo bác sĩ thú y sớm. Máu ở bò có thai có thể là dấu hiệu đe doạ sảy thai hoặc tổn thương. Không tự dùng thuốc an thai cho bò.
Vì sao bò già ít thấy ra máu sau lên giống?
Hiện tượng rỉ máu sau lên giống hay gặp ở bò tơ hơn bò già, và không phải kỳ nào cũng có. Không thấy máu không có nghĩa là bò không lên giống; vẫn cần quan sát và ghi sổ như bình thường.