Cá bảy màu sinh sản: cá đẻ con, nhận biết cá cái có bầu và giữ cá con không bị ăn

Cá bảy màu không đẻ trứng mà đẻ ra cá con đã biết bơi: cá đực thụ tinh trong cơ thể cá cái, trứng phát triển trong bụng mẹ khoảng ba tới bốn tuần tuỳ nhiệt độ, rồi cá mẹ đẻ ra một lứa vài con tới vài chục con. Cá cái còn có thể giữ tinh trùng để đẻ thêm vài lứa sau mà không cần gặp lại cá đực. Đó là lý do bể bảy màu nào cũng nhanh chóng đông cá.

Chỗ khó với người nuôi không phải làm sao cho cá đẻ, mà là làm sao giữ cá con sống, vì cá bố mẹ và cá khác trong bể ăn cá con rất nhanh. Bài này đi qua cách phân biệt đực cái, dấu hiệu cá có bầu, lúc sắp đẻ, cách giữ và chăm cá con mấy tuần đầu.

Cá đẻ con khác cá đẻ trứng ở chỗ nào

Đa số cá nước ngọt quen thuộc như cá chép, cá vàng đẻ trứng ra nước rồi trứng mới được thụ tinh. Cá bảy màu thuộc nhóm cá đẻ con, cùng với cá kiếm, cá mún, cá molly. Ở nhóm này, vây hậu môn của cá đực biến thành một ống hẹp dài gọi là gai sinh dục, dùng để đưa tinh trùng vào cơ thể cá cái. Trứng được thụ tinh và phát triển ngay trong bụng mẹ, nhờ noãn hoàng của chính quả trứng.

Khi đủ ngày, cá mẹ đẻ ra những con cá nhỏ đã có hình dạng đầy đủ, bơi được và có thể ăn những hạt thức ăn rất nhỏ gần như ngay lập tức. So với cá bột của cá đẻ trứng, cá con bảy màu to và khoẻ hơn nhiều, nên tỷ lệ sống cao hơn nếu không bị ăn.

Một đặc điểm đáng chú ý là cá cái có thể giữ tinh trùng trong cơ thể một thời gian dài sau một lần giao phối. Bởi vậy một con cá cái mua về, dù bạn chưa từng thả cá đực chung, vẫn có thể đẻ vài lứa liên tiếp. Nhiều người nuôi lần đầu bất ngờ vì chuyện này, rồi tưởng cá cái tự sinh con mà không cần cá đực.

Phân biệt cá bảy màu đực và cái

Khi cá được khoảng một tháng tuổi trở lên, sự khác biệt bắt đầu rõ dần. Cá trưởng thành thì rất dễ phân biệt.

Cá con mới đẻ thì chưa phân biệt được. Muốn tách đực cái sớm để không cho cá đẻ thêm, cần theo dõi khi cá bắt đầu lớn và tách những con có vây hậu môn dài ra trước.

Cần lưu ý thêm là các dòng bảy màu chọn lọc ngày nay có cá cái đuôi màu khá rực, nên đừng chỉ nhìn màu. Vây hậu môn là dấu hiệu chắc nhất: gai dài nhọn là cá đực, hình quạt là cá cái.

Dấu hiệu cá cái có bầu và sắp đẻ

Thai kỳ của cá bảy màu có thể theo dõi bằng mắt thường qua những thay đổi sau:

• Đầu thai kỳ: bụng tròn hơn bình thường, đốm thai phía trên vây hậu môn đậm dần.
• Giữa thai kỳ: bụng to rõ, đốm thai lớn và sẫm hơn; với cá có thân sáng màu, có khi thấy những chấm mắt nhỏ của cá con qua thành bụng.
• Gần ngày đẻ: bụng phình to, nhìn từ trên xuống thấy rộng ngang, phần bụng phía trước vây hậu môn trở nên vuông góc hơn.
• Một hai ngày trước khi đẻ: cá cái tách đàn, trốn vào cây thuỷ sinh hay góc bể, ít ăn hoặc bỏ ăn, có khi đứng yên một chỗ hoặc rung nhẹ thân.
• Khi đang đẻ: cá con được đẻ ra từng con một, cách nhau một khoảng, có thể kéo dài vài giờ.

Bạn không cần đoán đúng ngày. Chỉ cần thấy bụng vuông và cá bắt đầu trốn, tách khỏi đàn, là lúc chuẩn bị chỗ cho cá con.

Cũng có lúc bụng to mà không phải có bầu: cá bị bệnh trướng bụng thường kèm vảy dựng lên như quả thông, bơi lờ đờ. Trường hợp này nên tách cá riêng và hỏi người có kinh nghiệm hoặc cửa hàng cá cảnh uy tín, không để chung bể.

Mang thai bao lâu và một lứa được bao nhiêu con

Thời gian mang thai của cá bảy màu thường khoảng ba tới bốn tuần. Nhiệt độ nước là yếu tố chính: nước ấm hơn thì thời gian ngắn lại, nước mát thì kéo dài. Cá cái stress vì bị cá đực rượt liên tục, vì chuyển bể, hay vì nước bẩn cũng có thể đẻ sớm hoặc đẻ non, cá con yếu.

Số con mỗi lứa thay đổi lớn: cá cái non lần đầu đẻ có khi chỉ vài con, cá cái to, khoẻ đẻ vài chục con. Cá cái được cho ăn đủ, nước tốt thì lứa sau thường nhiều hơn lứa trước.

Sau khi đẻ, cá cái có thể có bầu lại rất nhanh, thậm chí từ tinh trùng còn giữ trong cơ thể. Nếu không có kế hoạch, một bể nhỏ có vài cá cái sẽ có cá con gần như liên tục. Với người nuôi, đây là lý do nên quyết định từ sớm muốn nhân đàn tới đâu.

Cá con mới đẻ thường rơi xuống đáy hoặc bơi ngay lên tìm chỗ trốn. Con nào nằm im dưới đáy quá lâu, không bơi được, thường là cá non hoặc yếu; trong một lứa có vài con như vậy là chuyện bình thường, không phải lỗi của người nuôi.

Giữ cá con không bị ăn

Cây thuỷ sinh dày là cách tự nhiên nhất. Một bụi rêu, cây lá nhỏ chìm hay cây nổi có rễ dài cho cá con chỗ trốn ngay khi vừa được đẻ ra. Bể trồng nhiều cây thường có một phần cá con sống sót mà không cần tách gì.

Tách cá mẹ sang bể đẻ. Khi cá cái có dấu hiệu sắp đẻ, chuyển nhẹ nhàng sang một bể nhỏ riêng có cây, nước lấy từ bể chính. Đẻ xong, đưa cá mẹ về bể cũ, cá con ở lại.

Hộp đẻ treo trong bể. Hộp nhựa có ngăn cho cá con lọt xuống để tách khỏi mẹ. Tiện, nhưng không gian chật làm nhiều cá cái stress; chỉ nên nhốt khi cá đã sát ngày đẻ, không để lâu.

Che cửa hút lọc. Cá con rất nhỏ, dễ bị hút vào lọc. Bọc đầu hút bằng một miếng mút xốp giúp tránh mất cá con một cách âm thầm.

Đừng nuôi chung với cá lớn khác. Cá vàng, cá thần tiên, cá sặc gấm và nhiều loài cá cảnh cỡ vừa đều xem cá con bảy màu là mồi. Bể cộng đồng nhiều loài thường gần như không giữ được cá con nào nếu không tách riêng.

Chuẩn bị bể để cá mẹ đẻ khoẻ

Cá bảy màu đẻ dễ, nhưng đẻ khoẻ, cá con nhiều và khoẻ lại phụ thuộc vào cách bạn chuẩn bị bể từ trước. Những điểm nên làm:

• Ghép tỷ lệ một cá đực với hai ba cá cái, để cá đực không rượt liên tục một con cái duy nhất làm nó kiệt sức.
• Giữ nước sạch, ổn định, có lọc êm; nước bẩn và biến động làm cá mẹ dễ đẻ non.
• Duy trì nhiệt độ ổn định, tránh bể sát cửa sổ nắng chiều hay chỗ gió lạnh lùa vào ban đêm.
• Cho cá mẹ ăn đa dạng: thức ăn khô chất lượng, xen thức ăn sống hoặc đông lạnh nhỏ, để cá con trong bụng phát triển đủ.
• Trồng sẵn một vùng cây dày, đặt ở góc bể ít dòng chảy, làm chỗ trốn cho cả cá mẹ sắp đẻ lẫn cá con mới ra.
• Hạn chế chuyển bể, bắt cá ra vào nhiều lần trong giai đoạn cá cái đang có bầu.

Bể chuẩn bị như vậy thường có tỷ lệ cá con sống cao mà không cần dụng cụ phức tạp. Phần lớn ca cá mẹ chết khi đẻ hoặc đẻ ra cá con dị dạng đều liên quan tới stress kéo dài và nước kém.

Chăm cá con mấy tuần đầu

Cá con bảy màu khoẻ nhưng nhỏ, cần thức ăn và nước phù hợp trong những tuần đầu. Các việc chính:

1. Cho ăn thức ăn thật nhỏ: thức ăn dạng bột mịn cho cá con, lòng đỏ trứng chín bóp thật mịn với lượng rất ít, hoặc thức ăn sống nhỏ như ấu trùng artemia mới nở nếu có.
2. Chia nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì một bữa nhiều; cá con ăn ít mà đói nhanh.
3. Vớt bỏ thức ăn thừa sau mỗi bữa để nước không bẩn; nước bẩn giết cá con nhanh hơn thiếu ăn.
4. Thay nước ít mà thường, mỗi lần một phần nhỏ, nước mới cùng nhiệt độ và đã để lắng hoặc khử clo.
5. Giữ nhiệt độ ổn định, tránh để bể ở chỗ nắng chiếu trực tiếp hay gió lùa.
6. Khi cá con đủ lớn để không lọt miệng cá trưởng thành, mới thả trở lại bể chung.

Mấy tuần đầu là giai đoạn quyết định màu và dáng của cá sau này. Cá con được ăn đủ, nước sạch thì lớn đều, lên màu đẹp hơn rõ rệt.

Bể nhà bị nổ đàn và chuyện cận huyết

Nhiều người nuôi bảy màu vài tháng đã thấy bể chật cứng. Cá đông quá thì nước nhanh bẩn, cá còi, bệnh dễ lây. Cách giữ bể ở mức vừa phải là tách riêng cá đực và cá cái khi đã đủ số lượng mong muốn, hoặc chỉ nuôi một giới trong bể chính. Cá dư có thể cho bạn bè có bể nuôi.

Tuyệt đối không thả cá bảy màu dư ra cống, ao hồ, kênh rạch. Loài này sinh sản rất nhanh, chịu được nhiều điều kiện nước, và đã trở thành loài lấn át cá bản địa ở nhiều nơi trên thế giới khi bị thả ra tự nhiên.

Một vấn đề khác của bể bảy màu là cận huyết. Khi chỉ giữ một nhóm nhỏ ban đầu rồi cho chúng giao phối với nhau qua nhiều thế hệ, sau một thời gian cá con dễ nhỏ hơn, còi, vây kém đẹp, có con cong thân. Người chơi bảy màu theo dòng thường định kỳ đưa vào cá đực từ nguồn khác cùng dòng để giữ đàn khoẻ, và loại những con dị tật thay vì cho chúng sinh sản tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Cá bảy màu bao lâu thì đẻ?

Cá bảy màu mang thai thường khoảng ba tới bốn tuần tuỳ nhiệt độ nước; nước ấm thì ngắn hơn. Cá cái non có thể bắt đầu sinh sản khi mới được vài tháng tuổi, và sau mỗi lứa có thể có bầu lại rất nhanh.

Làm sao biết cá bảy màu sắp đẻ?

Bụng cá cái phình to, nhìn từ trên xuống thấy rộng ngang, phía trước vây hậu môn vuông góc hơn, đốm thai sẫm rõ. Cá thường tách đàn, trốn vào cây, ít ăn hoặc bỏ ăn trong một hai ngày trước khi đẻ.

Vì sao cá bảy màu ăn con?

Cá bảy màu trưởng thành coi cá con như mồi nhỏ, kể cả cá mẹ vừa đẻ. Đây là tập tính tự nhiên chứ không phải do bệnh. Cây thuỷ sinh dày, tách cá mẹ sang bể đẻ hoặc dùng hộp đẻ là những cách giữ cá con.

Cá cái không có cá đực vẫn đẻ là sao?

Cá cái bảy màu có thể giữ tinh trùng trong cơ thể sau một lần giao phối và dùng để đẻ thêm vài lứa sau. Nếu cá cái mua về đã từng nuôi chung với cá đực ở cửa hàng, nó vẫn có thể đẻ dù trong bể bạn không có cá đực.

Cá bảy màu con bao lâu thì phân biệt được đực cái?

Thường sau khoảng một tháng trở lên, cá đực bắt đầu lộ màu và vây hậu môn dài ra thành gai sinh dục. Có con lộ muộn hơn. Muốn tránh cá đẻ ngoài ý muốn, nên theo dõi từ sớm và tách những con lộ dấu hiệu đực trước.

Có nên cho cá bảy màu đẻ liên tục không?

Không nên để cá cái đẻ liên tục không nghỉ, vì cá mẹ yếu dần, lứa sau kém hơn và bể nhanh quá tải. Tách đực cái hoặc giảm số cá cái là cách giữ đàn khoẻ và bể không bị nổ đàn.