Cá lóc đẻ vào mùa mưa, ở vùng nước nông nhiều cỏ ven ao, ruộng, mương; cá bố mẹ cắn dọn một khoảng tròn giữa đám cỏ trên mặt nước rồi đẻ trứng nổi vào đó, canh tổ tới khi trứng nở và tiếp tục dẫn đàn cá con màu đỏ cam, dân gian gọi là ròng ròng, trong nhiều tuần. Đây là một trong số ít loài cá nước ngọt quen thuộc mà cả cha lẫn mẹ cùng giữ con.
Chính tập tính giữ con khiến cá lóc vừa dễ sinh sản trong ao, vừa dễ bị bắt cả bố mẹ lẫn đàn con ngoài đồng. Bài này mô tả cá lóc đẻ ra sao, cách nhận ra tổ, những điều cần biết để an toàn và để giữ nguồn cá.
Cá lóc đẻ vào mùa nào, ở đâu
Ở Nam Bộ, mùa đẻ của cá lóc gắn với mùa mưa. Khi những cơn mưa lớn đầu mùa làm nước dâng, ruộng ngập, cỏ mọc dày ven bờ, cá lóc đã chín trứng tìm tới những chỗ nước nông, yên, có thảm cỏ hay bèo nổi. Vùng ngập lũ như An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Cà Mau là nơi cá lóc đồng sinh sản tự nhiên nhiều nhất. Ở miền Bắc và miền Trung, cá quả, tên gọi khác của cá lóc, cũng đẻ trong những tháng nóng ẩm, mưa nhiều.
Cá không đẻ một lần rồi thôi. Trong một mùa mưa, một cặp cá khoẻ có thể đẻ hơn một lứa nếu thức ăn dồi dào. Lứa đầu thường rộ nhất, rồi thưa dần về cuối mùa.
Điều kiện cá lóc tìm kiếm khá rõ: nước nông vừa đủ cho cá lớn đứng bên dưới, mặt nước có cỏ, rau muống, bèo, lúa non làm mái che, ít sóng, ít người lội qua. Một ao trơn bờ, không cỏ, nhiều người kéo lưới thì cá lóc dù chín trứng cũng ít khi đẻ thành công.
Cá bố mẹ làm tổ như thế nào
Khi chọn được chỗ, cặp cá lóc bắt đầu dọn tổ. Chúng cắn đứt và đẩy cỏ, lá ra xung quanh, tạo thành một khoảng mặt nước trống hình tròn hoặc gần tròn ngay giữa đám cỏ. Phần cỏ bị cắn dồn quanh mép thành một vành che chắn. Nhìn từ trên bờ, tổ cá lóc giống một ô cửa sổ tròn mở giữa thảm cỏ xanh.
Cá đẻ thường vào lúc yên tĩnh, rạng sáng hoặc chập tối. Cá cái đẻ trứng, cá đực thụ tinh gần như đồng thời ngay dưới tổ. Trứng cá lóc có một giọt dầu bên trong nên nổi lên, tụ lại thành một mảng màu vàng cam trong khoảng nước trống.
Sau khi đẻ, cả hai cá bố mẹ ở lại canh. Chúng nằm im ngay dưới tổ, thỉnh thoảng nổi lên thở, quạt nước nhẹ quanh mảng trứng, và lao ra đuổi bất cứ con cá, con ếch nào bén mảng. Thời gian này cá bố mẹ gần như không đi kiếm ăn xa.
Ở ao nuôi, nếu không có cỏ, cá lóc đôi khi đẻ ở góc ao có rác nổi, lá chuối, hay bèo tấm dồn lại. Nhiều hộ thấy "cá lóc đẻ ở góc ao" là vì góc đó tích bèo, gió đẩy rác vào tạo thành chỗ che.
Trứng nở và đàn ròng ròng
Trứng cá lóc nở nhanh, thường chỉ trong vài ngày, nước ấm nở nhanh hơn. Cá bột mới nở còn túi noãn hoàng, nằm thành đám dưới mặt nước ngay trong tổ, chưa bơi xa. Khi noãn hoàng tiêu hết, cá con bắt đầu bơi thành đàn dày, màu đỏ cam, và kiếm những sinh vật rất nhỏ trong nước.
Đây là lúc đàn ròng ròng xuất hiện. Đàn cá con bơi cụm sát mặt nước như một đám mây đỏ di chuyển, cá bố mẹ đi kèm bên dưới hoặc bên cạnh. Cá bố mẹ dẫn đàn đi quanh vùng cỏ, ra chỗ có nhiều thức ăn, và lao ra xua đuổi kẻ săn mồi. Khi có động mạnh, đàn cá con lặn xuống tụ quanh cá bố mẹ.
Ròng ròng lớn dần, màu đỏ cam nhạt đi và chuyển sang màu sẫm có sọc như cá lớn. Đến khi đạt cỡ vài phân, đàn con tách dần khỏi bố mẹ và tự sống. Từ lúc này, cá con lớn hơn bắt đầu ăn cả cá con nhỏ hơn, kể cả anh em cùng lứa, nếu thiếu thức ăn.
Thời gian cá bố mẹ giữ con dài hay ngắn tuỳ điều kiện, nhưng thường kéo dài vài tuần, đủ để đàn con qua giai đoạn mong manh nhất. Trong những tuần này cá bố mẹ ăn rất ít, gầy đi thấy rõ; khi đàn con tách ra, chúng mới quay lại săn mồi bình thường và hồi sức cho lứa sau.
Nhận biết tổ cá lóc ở ruộng và ao
Những dấu hiệu sau, gặp vào mùa mưa, cho biết gần như chắc có cá lóc đang giữ tổ hoặc giữ con:
- Một khoảng mặt nước trống tròn giữa đám cỏ, bèo, rau muống, mép cỏ bị cắn đứt gọn.
- Trong khoảng trống có mảng trứng nhỏ màu vàng cam nổi sát mặt nước.
- Có bóng cá lớn nằm im ngay dưới, thỉnh thoảng nổi đớp khí rồi lặn.
- Một đàn cá con màu đỏ cam dày đặc bơi cụm sát mặt nước, di chuyển chậm quanh bờ cỏ.
- Khi bạn đến gần, nước bỗng xoáy mạnh, đàn con lặn mất, có cá lớn lao về phía bạn rồi quay lại.
- Cá lóc lớn trong ao bỗng không lên ăn như thường lệ trong nhiều ngày.
Thấy những dấu hiệu này trong ao nhà, việc nên làm đầu tiên là đứng xa quan sát, không lội vào, không thả lưới chỗ đó. Quyết định giữ hay không giữ đàn con có thể đợi.
Một lưu ý nhỏ: ếch, nòng nọc và một số loài cá khác cũng có lúc tụ đàn sát bờ, nhưng đàn cá con đi kèm cá lớn canh giữ, màu đỏ cam đồng đều thì gần như chỉ có cá lóc. Đàn cá con màu sẫm, không thấy cá lớn, thường là của loài khác.
An toàn khi gặp tổ cá lóc
Cá bố mẹ cắn thật. Cá lóc đang giữ tổ hoặc giữ con có thể lao vào chân, tay người lội sát. Răng cá lóc nhọn, vết cắn không sâu nhưng dễ rách da và nhiễm trùng vì nước ruộng, ao bẩn.
Đi vòng, đừng lội ngang. Khi làm ruộng, cắt cỏ ven bờ mùa mưa, nên nhìn trước mặt nước. Thấy khoảng tròn giữa cỏ thì đi vòng, đặc biệt khi dẫn trẻ nhỏ đi theo.
Rửa sạch vết cắn. Bị cắn, rửa ngay bằng nước sạch và xà phòng, sát trùng. Vết thương sưng đỏ, nóng, đau tăng hoặc sốt thì đi khám, không tự đắp lá.
Không dùng tay vớt ròng ròng. Thò tay vào giữa đàn con là cách nhanh nhất để bị cá bố mẹ tấn công. Muốn quan sát, đứng trên bờ là đủ.
Nhắc trẻ con trong nhà. Trẻ hay tò mò với đàn cá đỏ bơi sát bờ và muốn lấy rổ, lấy tay vớt. Dặn trẻ chỉ đứng xem trên bờ, nhất là ở ao sâu, vừa tránh bị cá cắn vừa tránh trượt chân xuống nước.
Giữ hay không giữ đàn cá lóc con trong ao nhà
Ao có cá lóc tự đẻ đặt ra một lựa chọn cho người nuôi. Không có câu trả lời chung; bảng dưới giúp cân nhắc theo mục đích của ao.
| Mục đích ao | Giữ đàn con | Không giữ |
|---|---|---|
| Ao nuôi cá lóc thịt cùng cỡ | Cá con lớn lên lẫn cỡ, cá lớn ăn cá nhỏ, khó tính thức ăn | Vớt đàn con sau khi tách mẹ hoặc tát ao cuối vụ |
| Ao ghép rô phi, cá khác | Cá lóc con lớn lên ăn bớt cá con rô phi, nhưng cũng ăn cá giống nhỏ khác | Giữ ao ổn định hơn cho cá giống mới thả |
| Ao thả rông lấy cá ăn quanh năm | Có nguồn cá lóc tự nhiên bổ sung hằng năm | Ít khi cần loại |
| Ao ương cá giống nhỏ | Không nên: cá lóc là kẻ săn cá giống | Loại bỏ tổ trước khi đàn con lớn |
Nếu quyết định giữ, nên tách một phần đàn con sang ao hoặc vèo riêng khi chúng đã rời bố mẹ, cho ăn đủ để hạn chế ăn lẫn nhau. Nếu không giữ, đợi cá bố mẹ rời tổ hoặc xử lý vào lúc tát ao định kỳ, vừa an toàn vừa đỡ tốn công.
Cho cá lóc đẻ trong ao ở hộ nhỏ: nguyên lý
Cá lóc là loài tự đẻ được trong ao, nên một số hộ muốn tự có cá con thay vì mua giống. Nguyên lý dựa đúng vào tập tính tự nhiên: cần cá bố mẹ đã thành thục, khoẻ, được cho ăn đủ đạm trong nhiều tháng trước mùa mưa; cần một ao hoặc góc ao nước nông, yên tĩnh, có thả bèo, rau muống hay cỏ nổi làm chỗ làm tổ; và cần ít người qua lại.
Thả cá theo từng cặp hoặc nhóm nhỏ đực cái, mật độ thưa, để các cặp không tranh nhau chỗ làm tổ. Khi thấy tổ có trứng, có hộ để nguyên cho cá bố mẹ giữ con, có hộ vớt nhẹ mảng trứng sang chậu hay bể ấp riêng có nước sạch để tránh cá khác ăn. Cách nào cũng cần chuẩn bị thức ăn rất nhỏ cho cá con khi chúng bắt đầu bơi đàn.
Các trại giống cá lóc làm ở quy mô lớn hơn, với ao đẻ riêng, cá bố mẹ được chọn lọc và có quy trình kỹ thuật cụ thể. Hộ nhỏ tự làm thường được ít cá con và tỷ lệ hao hụt cao, nhất là do cá con ăn lẫn nhau khi bắt đầu lớn. Nếu chỉ cần cá giống để nuôi thịt, mua từ trại vẫn là cách đỡ rủi ro hơn.
Bảo vệ cá lóc mùa sinh sản ngoài đồng
Chính tập tính giữ tổ làm cá lóc rất dễ bị bắt trong mùa đẻ: cá bố mẹ không chịu bỏ đi, đàn ròng ròng dày đặc vớt một lần được cả lứa. Ở nhiều vùng, việc vớt ròng ròng hàng loạt để bán và bắt cá lóc mẹ đang giữ tổ đã góp phần làm cá lóc đồng thưa dần.
Luật Thủy sản năm 2017 có quy định về bảo vệ nguồn lợi thủy sản, khu vực và thời gian cấm khai thác để bảo vệ mùa sinh sản, cùng với việc cấm các cách khai thác tận diệt. Danh mục loài, khu vực và thời gian cụ thể do cơ quan có thẩm quyền và địa phương ban hành; bạn nên hỏi ủy ban xã hoặc cơ quan thủy sản tỉnh để biết quy định đang áp dụng.
Ngoài quy định, một thói quen của người làm ruộng có thể giữ nguồn cá: không vớt đàn ròng ròng, không bắt cá đang giữ tổ, để chúng sinh sản hết mùa. Năm sau, chính ruộng nhà mình sẽ có cá lóc đồng trở lại.
Câu hỏi thường gặp
Cá lóc đẻ bao nhiêu trứng?
Số trứng mỗi lứa phụ thuộc kích cỡ và thể trạng cá mẹ; cá to, nuôi tốt đẻ nhiều hơn. Thay vì nhớ con số, nên hiểu rằng cá lóc đẻ ít trứng hơn các loài không giữ con như cá chép, bù lại tỷ lệ sống cao hơn nhờ bố mẹ canh giữ.
Trứng cá lóc bao lâu thì nở?
Thường chỉ vài ngày, nước ấm nở nhanh hơn. Cá bột mới nở còn mang noãn hoàng, nằm yên trong tổ, sau đó mới bơi thành đàn ròng ròng màu đỏ cam đi theo bố mẹ.
Ròng ròng là cá gì?
Ròng ròng là tên gọi dân gian của đàn cá lóc con mới nở, màu đỏ cam, bơi cụm dày đặc sát mặt nước và đi theo cá bố mẹ. Khi lớn hơn, cá con chuyển màu sẫm có sọc như cá lóc trưởng thành.
Cá lóc bố mẹ giữ con bao lâu?
Thường vài tuần, cho tới khi đàn con đủ lớn, khoảng cỡ vài phân và đã chuyển màu sẫm. Sau đó đàn con tách dần khỏi bố mẹ. Thời gian cụ thể khác nhau tuỳ nhiệt độ, thức ăn và điều kiện nơi ở.
Ao nuôi cá lóc mật độ dày có tự đẻ không?
Ít khi đẻ thành công, vì ao nuôi dày thường không có cỏ che mặt nước, nước động, cá chen chúc. Cá có thể chín trứng nhưng không có chỗ làm tổ. Cá lóc tự đẻ thường gặp ở ao rộng, nhiều cỏ, nuôi thưa.
Vớt ròng ròng ngoài ruộng về nuôi có được không?
Về sinh học thì cá con nuôi được, nhưng vớt cả đàn làm mất một lứa cá của đồng ruộng, và có thể vi phạm quy định bảo vệ nguồn lợi thủy sản ở một số nơi, một số thời điểm. Nên hỏi quy định địa phương và ưu tiên mua cá giống từ trại.