Cá vàng thường đẻ khi nước chuyển ấm lên sau một thời gian mát, rõ nhất vào mùa xuân: cá đực rượt và húc vào bụng cá cái nhiều giờ, thường từ rạng sáng, cá cái đẻ trứng dính bám vào rong, cây thuỷ sinh hoặc giá thể, và cá bố mẹ sẽ ăn trứng nếu không tách ra. Trứng nở sau vài ngày tuỳ nhiệt độ, cá bột mới nở màu sẫm, phải vài tuần sau mới lên màu.
Cá vàng là cá cảnh nuôi lâu đời và dễ cho đẻ trong hồ, bể nhà. Bài này giải thích cách phân biệt đực cái, nhận ra lúc cá sắp đẻ, chuẩn bị giá thể, ấp trứng và chăm cá bột ở mức gia đình làm được.
Cá vàng đẻ khi nào, trong hồ hay trong bể
Cá vàng là họ hàng gần của cá chép, mang theo nhịp sinh sản theo mùa của tổ tiên. Sau một thời gian nước mát, khi nhiệt độ nước tăng dần, cá vàng trưởng thành bắt đầu vào mùa đẻ. Ở miền Bắc và vùng cao như Lâm Đồng, mùa xuân là thời điểm rõ nhất. Ở miền Nam, nhiệt độ ít thay đổi nên mùa đẻ không rõ bằng, cá có thể đẻ rải rác, nhất là sau khi thay một lượng nước mới.
Cá vàng thường bắt đầu sinh sản khi đã được khoảng một năm tuổi trở lên và đủ cỡ. Cá nuôi trong bể quá nhỏ, ăn thiếu, nước kém thường chậm thành thục hoặc không đẻ. Cá nuôi trong hồ ngoài trời, được hưởng nhịp nóng lạnh tự nhiên, thường đẻ dễ hơn cá nuôi trong bể có sưởi ổn định quanh năm.
Một mùa đẻ, cá cái có thể đẻ nhiều đợt cách nhau vài tuần. Đợt đầu mùa thường nhiều trứng nhất; các đợt sau thưa dần, nhất là khi cá cái không được ăn đủ giữa các lần đẻ.
Cá vàng nuôi trong hồ sân vườn thường đẻ dễ và tự nhiên hơn. Nước hồ chịu nhịp ngày đêm và mùa, cây thuỷ sinh mọc dày làm giá thể sẵn, cá có không gian bơi rộng. Nhược điểm là khó gom trứng, cá con bị chim, ếch, côn trùng nước và chính cá lớn ăn nhiều, chủ hồ khó kiểm soát số lượng.
Bể trong nhà cho phép theo dõi sát từng con, chủ động giá thể, tách bố mẹ, ấp trứng riêng. Đổi lại, bể nhỏ dễ biến động nhiệt độ và chất lượng nước, nên cần thay nước đều và không nuôi quá đông. Bể có sưởi ổn định quanh năm đôi khi làm cá mất tín hiệu mùa, đẻ thưa hơn.
Nhiều người chơi kết hợp: nuôi cá bố mẹ ở hồ hoặc bể lớn, đến mùa thì đưa vài cặp tốt nhất sang bể đẻ trong nhà để thu trứng và ấp, rồi nuôi cá con trong bể riêng cho tới khi đủ lớn mới thả ra hồ.
Phân biệt cá vàng đực và cái
Ngoài mùa đẻ, cá vàng đực và cái rất giống nhau. Vào mùa, những dấu hiệu sau xuất hiện rõ hơn:
| Dấu hiệu | Cá đực | Cá cái |
|---|---|---|
| Nốt sần | Có nốt nhỏ màu trắng như hạt muối trên nắp mang và tia đầu của vây ngực | Không có |
| Lỗ huyệt | Nhỏ, dẹt, hơi lõm | To hơn, tròn, hơi lồi ra khi có trứng |
| Bụng | Thon, chắc | Tròn, mềm, có khi phình lệch một bên khi đầy trứng |
| Hành vi mùa đẻ | Rượt theo cá cái, húc vào bụng và phần đuôi | Bơi chậm hơn, bị rượt |
Đừng nhầm nốt sần của cá đực với bệnh đốm trắng: nốt sần sinh dục chỉ ở nắp mang và tia vây ngực, xếp khá đều, cá vẫn khoẻ; bệnh đốm trắng rải khắp thân và vây, cá cọ mình vào thành bể, bơi lờ đờ.
Với cá vàng còn nhỏ hoặc ngoài mùa đẻ, các dấu hiệu này mờ đi, nên đừng vội kết luận. Người nuôi lâu năm thường đợi đúng mùa, quan sát con nào rượt con nào, rồi mới đánh dấu đực cái cho chắc.
Dấu hiệu cá vàng sắp đẻ và đang đẻ
Mùa đẻ của cá vàng khá ồn ào, nên người nuôi thường nhận ra dễ dàng:
- Một hoặc vài con cá đực rượt sát một con cá cái suốt nhiều giờ, liên tục húc mõm vào bụng và phần gần lỗ huyệt.
- Cuộc rượt đuổi thường bắt đầu từ rạng sáng và kéo dài tới gần trưa.
- Cá cái bơi lao vào đám rong, cây thuỷ sinh; ở đó cá phóng trứng, cá đực đi theo phóng tinh.
- Sau đó trên lá rong, rễ cây, thành bể xuất hiện những hạt trứng nhỏ trong, hơi vàng, bám chắc.
- Cá bố mẹ quay lại sục sạo, mổ ăn chính trứng vừa đẻ.
- Nước bể có thể hơi đục và nổi bọt do trứng, tinh và chất nhầy.
Nếu cá đực rượt quá mạnh, cá cái có thể trầy vảy, rách vây, kiệt sức. Bể nhỏ, nhiều cá đực, một cá cái là tình huống dễ xảy ra chuyện này nhất.
Giá thể cho trứng bám và chuyện cá ăn trứng
Trứng cá vàng dính, như trứng cá chép. Trong hồ, bể có nhiều cây thuỷ sinh lá nhỏ, rong đuôi chó, cây nổi rễ dài, trứng sẽ bám vào đó. Bể trống trơn thì trứng rơi lả tả xuống đáy và thành bể, rất khó gom.
Người nuôi muốn thu trứng thường đặt sẵn giá thể vào bể trước mùa đẻ: một búi rong sạch, chùm rễ lục bình đã rửa kỹ, hoặc búi sợi nilon mềm buộc lại như chổi lau. Giá thể nên đặt ở góc bể, chìm dưới nước, đủ dày để trứng bám nhiều.
Cá vàng bố mẹ không giữ trứng mà còn ăn trứng ngay sau khi đẻ. Vì vậy, ngay khi cuộc rượt đuổi kết thúc, bạn nên chuyển giá thể có trứng sang bể ấp riêng, hoặc vớt cá bố mẹ sang bể khác và để trứng ở lại. Chần chừ vài giờ là mất phần lớn số trứng.
Nếu nuôi trong hồ ngoài trời nhiều cây, không gom trứng, một phần nhỏ trứng vẫn nở và cá con trốn trong rễ cây có thể sống sót. Đó là cách nhiều hồ cá vàng ở sân vườn tự có thêm cá mỗi năm mà chủ nhà không cần làm gì.
Chuẩn bị cá bố mẹ trước mùa đẻ
Giống cá chép, cá vàng cần được vỗ trước mùa đẻ thì trứng mới nhiều và tốt. Trong những tháng mát trước mùa, cá nên được cho ăn đủ, đa dạng: thức ăn viên chất lượng, xen thức ăn sống hoặc đông lạnh như trùn chỉ, bo bo đã làm sạch, thêm rau xanh luộc mềm. Cá bố mẹ ăn đủ đạm thì cá cái đầy trứng, cá đực nhiều tinh.
Nhiều người nuôi tách riêng cá đực và cá cái trong vài tuần trước khi muốn cho đẻ, rồi thả chung vào bể đẻ đã có giá thể. Cách này giúp chủ động ngày đẻ, tránh cá đẻ lạc lúc chưa chuẩn bị gì. Khi thả chung, thay một phần nước mới cùng nhiệt độ thường kích cá đẻ trong một hai ngày sau, mô phỏng nước mới mùa mưa ngoài tự nhiên.
Tỷ lệ hay dùng là hai cá đực cho một cá cái để tăng tỷ lệ thụ tinh, nhưng không nên dồn quá nhiều cá đực vào một bể nhỏ. Bể đẻ nên rộng, nước sạch, có đủ giá thể để cá cái có chỗ lẩn tránh trong lúc bị rượt.
Ấp trứng cá vàng ở nhà
Ấp trứng cá vàng không cần dụng cụ đắt tiền. Những việc chính theo thứ tự:
- Chuẩn bị bể hoặc chậu ấp sạch, dùng nước lấy từ bể nuôi hoặc nước đã để lắng, cùng nhiệt độ với bể bố mẹ.
- Chuyển giá thể có trứng sang nhẹ nhàng, giữ trứng luôn chìm, không để khô ngoài không khí lâu.
- Sục khí thật nhẹ ở một góc để nước có oxy mà không làm trứng va đập.
- Đặt bể ấp nơi có ánh sáng dịu, tránh nắng chiếu thẳng làm nước nóng lên nhanh.
- Sau khoảng một ngày, trứng không thụ tinh chuyển trắng đục; dùng ống nhỏ hút bỏ dần để nấm không lan.
- Trứng tốt nhìn kỹ thấy chấm mắt nhỏ; tuỳ nhiệt độ, trứng thường nở sau vài ngày.
- Khi trứng đã nở gần hết, nhẹ nhàng nhấc giá thể ra để nước không bẩn.
Nếu nhiều trứng mốc trắng như bông ngay ngày đầu, mẻ trứng đó thường thụ tinh kém, có thể do cá đực còn non hoặc cá bố mẹ chưa đủ thành thục. Lần sau nên để cá vỗ thêm. Ngược lại, nếu phần lớn trứng có chấm mắt sau một hai ngày, mẻ đó thụ tinh tốt và việc còn lại chỉ là giữ nước sạch, nhiệt độ ổn định.
Cá bột cá vàng: những tuần đầu
Cá bột cá vàng mới nở rất nhỏ, gần như trong suốt, bám vào thành bể và giá thể, sống nhờ noãn hoàng trong vài ngày. Khi bắt đầu bơi ngang, chúng cần thức ăn nhỏ: ấu trùng artemia mới nở, thức ăn bột mịn cho cá bột, hoặc lòng đỏ trứng chín bóp mịn với lượng rất ít. Cho ăn nhiều bữa nhỏ, hút thức ăn thừa, thay một phần nhỏ nước thường xuyên.
Điều khiến nhiều người bất ngờ là cá bột cá vàng không có màu đỏ cam ngay. Phần lớn cá con có màu sẫm như cá chép hoang trong nhiều tuần, rồi mới đổi màu dần. Thời gian và mức đổi màu khác nhau giữa các con; có con giữ màu sẫm lâu, có con lên màu sớm. Đây là chuyện bình thường, không phải cá bệnh.
Khi cá con lớn hơn, nuôi thưa ra bằng cách chia sang nhiều bể. Cá vàng con nuôi quá dày thì chậm lớn, dễ bệnh, và những con to sẽ lấn át con nhỏ trong lúc ăn.
Cá vàng cảnh và chuyện chọn lọc cá con
Dòng cá càng cầu kỳ, cá con càng ít giống bố mẹ. Các dòng cá vàng đuôi kép, đầu lân, mắt lồi được tạo qua nhiều đời chọn lọc. Cho chúng đẻ, chỉ một phần cá con mang đủ đặc điểm như bố mẹ; phần còn lại có đuôi đơn, thân dài, màu khác.
Người chơi chọn lọc từ sớm. Người nuôi theo dòng thường tách những con đạt dáng ra nuôi riêng từ khi cá còn nhỏ. Những con không đạt vẫn khoẻ mạnh và có thể cho người khác nuôi làm cá cảnh bình thường.
Đừng thả cá dư ra hồ, kênh. Cá vàng thả ra tự nhiên có thể lớn rất to, khuấy đục nước và cạnh tranh với cá bản địa. Cá dư nên cho người có hồ, bể nuôi.
Chỉ cho đẻ số lượng mình nuôi được. Một đợt đẻ có thể cho rất nhiều trứng. Giữ lại vài chục cá con khoẻ để nuôi kỹ thường tốt hơn cố giữ hàng trăm con trong bể chật.
Câu hỏi thường gặp
Cá vàng bao nhiêu tuổi thì đẻ?
Cá vàng thường bắt đầu sinh sản khi được khoảng một năm tuổi trở lên và đủ cỡ, với điều kiện được nuôi trong bể, hồ đủ rộng, ăn đủ và nước tốt. Cá nuôi chật, ăn thiếu thường thành thục muộn hơn.
Trứng cá vàng bao lâu thì nở?
Trứng cá vàng thường nở sau vài ngày, nhanh hơn khi nước ấm và chậm hơn khi nước mát. Trứng tốt có chấm mắt nhỏ trước khi nở; trứng trắng đục là trứng không thụ tinh, nên hút bỏ để nấm không lan sang trứng tốt.
Cá vàng đực rượt cá cái liên tục có sao không?
Rượt đuổi là tập tính mùa đẻ bình thường. Tuy vậy nếu nhiều cá đực rượt một cá cái trong bể nhỏ, cá cái có thể trầy vảy, rách vây, kiệt sức. Khi thấy cá cái bị thương, tách nó ra nghỉ ở bể riêng.
Vì sao cá vàng con màu đen?
Phần lớn cá bột cá vàng có màu sẫm giống cá chép hoang trong những tuần đầu, rồi mới đổi sang màu đỏ cam, trắng hoặc pha dần theo thời gian. Có con đổi màu muộn hoặc giữ màu sẫm lâu, đó là bình thường.
Nốt trắng trên mang cá vàng là bệnh hay không?
Nếu nốt trắng nhỏ chỉ ở nắp mang và tia đầu vây ngực của cá đực vào mùa đẻ, cá vẫn khoẻ, thì đó là nốt sần sinh dục. Nếu đốm trắng rải khắp thân, vây, cá cọ mình và bơi lờ đờ thì nhiều khả năng là bệnh, cần tách và hỏi người có kinh nghiệm.
Có cần tách cá bố mẹ sau khi đẻ không?
Nên tách, vì cá vàng bố mẹ ăn trứng ngay sau khi đẻ. Có thể chuyển giá thể có trứng sang bể ấp, hoặc vớt cá bố mẹ đi và để trứng lại. Làm sớm trong vài giờ sau khi đẻ thì giữ được nhiều trứng nhất.