Sau khi đẻ, chó mẹ và mèo mẹ cần ba thứ chính: ăn uống đầy đủ để tiết sữa, một ổ sạch và yên tĩnh, và người chủ để ý mỗi ngày tới thân nhiệt, bầu vú, dịch âm hộ và cách nó chăm con. Nhu cầu năng lượng của con mẹ tăng mạnh trong những tuần cho bú, cao nhất quanh tuần thứ ba, thứ tư, khi đàn con lớn nhanh nhất.
Ba tuần đầu sau đẻ cũng là thời gian hay gặp các biến chứng như sốt sữa, viêm vú, viêm tử cung, mẹ bỏ con. Phần lớn có dấu hiệu báo trước nếu bạn biết nhìn. Bài này tập trung vào con mẹ; phần chăm chó con, mèo con sơ sinh có bài riêng trong chuyên mục.
Một ngày đầu sau đẻ
Khi con mẹ đã thôi rặn và nằm yên cho con bú, bạn kiểm tra lại số nhau đã đếm so với số con. Nếu thiếu nhau, hoặc con mẹ vẫn còn rặn nhẹ, bồn chồn, hãy báo bác sĩ thú y. Nhiều bác sĩ khuyên khám sau đẻ trong khoảng một ngày đầu để chắc không còn thai hay nhau sót trong tử cung, nhất là khi ca đẻ kéo dài hoặc bạn không theo dõi được trọn vẹn.
Đặt bát nước sạch sát ổ, vì nhiều con mẹ không muốn rời con ngay cả để uống. Bữa ăn đầu tiên nên nhẹ, chia ít, vì con mẹ có thể đã ăn nhau và dạ dày còn khó chịu. Dắt chó mẹ ra ngoài đi vệ sinh ngắn, mèo mẹ thì đặt khay cát gần ổ.
Trong lúc con mẹ ra ngoài, thay lót ổ bẩn bằng khăn khô sạch. Làm nhanh, không lôi hết đàn con ra khỏi ổ. Lau nhẹ vùng đuôi, mông con mẹ bằng khăn ẩm ấm nếu dính dịch; không tắm.
Hạn chế người lạ, khách tới xem trong tuần đầu. Con mẹ bị quấy rầy hay căng thẳng, cắn người, tha con đi chỗ khác, hoặc ít cho con bú. Trẻ con trong nhà được nhìn từ xa, không bế con non lên.
Những gì là bình thường và những gì cần đi khám sau đẻ
Bảng dưới giúp bạn đối chiếu những thay đổi hay gặp ở con mẹ trong vài tuần đầu. Cột bên phải là lý do gọi bác sĩ thú y, không chờ thêm.
| Theo dõi | Thường là bình thường | Cần gọi bác sĩ thú y |
|---|---|---|
| Dịch âm hộ | Dịch đỏ sẫm, nâu đỏ hoặc hơi xanh nâu, không hôi, giảm dần trong vài tuần | Mùi hôi, có mủ, máu đỏ tươi nhiều, hoặc dịch tăng lên thay vì giảm |
| Thân nhiệt | Có thể hơi cao hơn ngày thường một chút trong vài ngày đầu | Sốt rõ, nhất là kèm mệt, bỏ ăn; hoặc thân nhiệt thấp, run |
| Ăn uống | Ăn ít ngày đầu, sau đó ăn nhiều hơn hẳn bình thường | Bỏ ăn quá một ngày, nôn, tiêu chảy kéo dài |
| Bầu vú | Căng, ấm đều, con mẹ cho con bú bình thường | Một hay nhiều bầu vú nóng, đỏ, cứng, tím, đau; sữa có máu, mủ hoặc đổi màu |
| Tính nết | Bảo vệ ổ, hơi cáu với người lạ và vật nuôi khác | Bồn chồn, thở hổn hển, run, đi loạng choạng, co giật; hoặc bỏ mặc con, cắn con |
| Đàn con | Bú, ngủ, cân tăng đều | Con kêu liên tục, không tăng cân, có thể là mẹ thiếu sữa hoặc viêm vú |
Dịch âm hộ sau đẻ ở chó có thể kéo dài khá lâu, có con tới vài tuần, miễn là không hôi và lượng giảm dần. Nếu bạn không chắc, chụp ảnh mảnh khăn lót và kể lại cho bác sĩ thú y, một tấm ảnh nhiều khi đủ để bác sĩ biết có cần khám ngay không.
Cho chó mẹ, mèo mẹ đang nuôi con ăn gì
Nuôi con bằng sữa là giai đoạn tốn năng lượng nhất trong đời một con chó, con mèo cái. Lứa càng đông, nhu cầu càng cao. Nhu cầu tăng dần từ tuần đầu, đạt cao nhất quanh tuần thứ ba, thứ tư, rồi giảm khi đàn con bắt đầu ăn thức ăn ngoài.
Nhiều bác sĩ thú y khuyên giữ con mẹ ăn loại thức ăn hoàn chỉnh giàu năng lượng và đạm, thường là loại dành cho chó con hoặc mèo con, từ cuối thai kỳ cho tới khi cai sữa. Cách cho ăn thường được khuyên là để con mẹ ăn tự do, thức ăn luôn có sẵn, hoặc chia ít nhất ba, bốn bữa mỗi ngày. Không giới hạn khẩu phần như lúc bình thường.
Nước sạch quan trọng không kém thức ăn, vì sữa phần lớn là nước. Đặt nhiều bát nước, thay mới vài lần mỗi ngày. Có thể làm ướt thức ăn khô để con mẹ nhận thêm nước. Mùa nóng, để ý con mẹ có thở dốc, lừ đừ không.
Không tự cho uống thuốc lợi sữa, thuốc bổ hay canxi theo lời mách. Chuyện canxi đặc biệt cần cẩn trọng: một số chó có nguy cơ cao có thể được bác sĩ chỉ định bổ sung trong giai đoạn cho bú, nhưng loại, lượng và thời điểm phải do bác sĩ quyết. Nếu con mẹ gầy sút rõ dù đã ăn nhiều, đó là lý do đi khám, không phải lý do mua thêm thuốc bổ.
Sốt sữa: biến chứng cần nhận ra trong vài phút
Sốt sữa là gì. Đây là tình trạng canxi trong máu tụt thấp trong thời gian cho con bú, do lượng canxi đi vào sữa nhiều hơn cơ thể kịp bù. Bệnh hay gặp nhất ở chó cái giống nhỏ nuôi lứa đông, thường trong khoảng một tới bốn tuần sau đẻ; mèo cũng có thể bị nhưng ít hơn. Tên gọi dân gian là sốt sữa, dù không phải lúc nào cũng có sốt.
Dấu hiệu sớm. Con mẹ bồn chồn, thở hổn hển, chảy nước dãi, đi lại không yên, không chịu nằm cho con bú, hoặc cứ đứng dậy rời ổ.
Dấu hiệu nặng. Run cơ, đi loạng choạng, chân cứng đờ, ngã, sốt cao, rồi co giật. Không được cấp cứu kịp, con mẹ có thể tử vong.
Việc cần làm ngay. Tách đàn con ra khỏi con mẹ vào hộp ấm để ngừng bú, gọi bác sĩ thú y và đưa con mẹ đi ngay. Không cố đổ canxi, sữa hay nước vào miệng con vật đang run hoặc co giật, vì dễ sặc vào phổi.
Sau cấp cứu. Bác sĩ thường hướng dẫn cách nuôi đàn con trong thời gian con mẹ hồi phục, có thể phải cho con bú bình một phần hoặc cai sữa sớm hơn. Con mẹ từng bị sốt sữa có nguy cơ bị lại ở lứa sau, đây là điều nên tính khi quyết định có cho đẻ tiếp hay không.
Viêm vú và mẹ thiếu sữa
Kiểm tra bầu vú mỗi ngày. Dùng lòng bàn tay sờ nhẹ từng bầu vú khi con mẹ đang nằm thư giãn. Bầu vú bình thường căng, ấm, mềm đều. Bầu vú viêm thường nóng hơn hẳn những bầu bên cạnh, đỏ, cứng, con mẹ đau khi chạm, có khi tím sẫm.
Sữa đổi màu. Sữa có máu, có mủ, vàng đặc hay có cục là dấu hiệu viêm. Con mẹ có thể sốt, bỏ ăn, không cho con bú ở bầu vú đó.
Việc cần làm. Gọi bác sĩ thú y sớm, vì viêm vú có thể tiến triển thành áp xe, nhiễm trùng toàn thân. Không tự nặn bầu vú, không đắp lá hay thoa thứ gì lên vú, vì đàn con sẽ bú phải. Bác sĩ sẽ hướng dẫn có cho con bú tiếp bầu vú đó hay không.
Nhận biết mẹ thiếu sữa. Đàn con kêu nhiều, bú xong vẫn tìm vú, bụng lép, cân nặng không tăng hoặc giảm. Cân con mỗi ngày là cách phát hiện sớm nhất, trước khi nhìn thấy con gầy.
Khi mẹ thiếu sữa. Kiểm tra lại con mẹ có ăn đủ, uống đủ, có đau ốm gì không. Báo bác sĩ thú y. Trong lúc chờ, bạn có thể phải cho con bú bình bổ sung bằng sữa thay thế dành riêng cho chó con hoặc mèo con, không dùng sữa bò. Cách cho bú bình được nói ở bài chăm con sơ sinh.
Mẹ bỏ con, cắn con hoặc tha con đi chỗ khác
Tha con đi. Mèo mẹ đặc biệt hay tha con sang chỗ khác khi thấy ổ không an toàn: ồn, sáng, nhiều người qua lại, có vật nuôi khác. Thay vì mang con về ổ cũ liên tục, hãy xem chỗ mới có an toàn không, nếu được thì dời ổ theo ý con mẹ, giữ cho chỗ đó ấm và sạch.
Bỏ mặc một con. Con mẹ có thể đẩy ra ngoài một con yếu, lạnh hoặc có vấn đề sức khoẻ mà người chưa nhận ra. Sưởi ấm con đó, kiểm tra nó có bú được không, và hỏi bác sĩ thú y. Đừng vội trách con mẹ.
Không cho cả đàn bú. Có thể do con mẹ đau, đặc biệt đau vú, sốt, hoặc căng thẳng, nhất là ở lứa đầu. Đưa con mẹ đi khám để loại trừ bệnh. Giữ phòng yên tĩnh, thử cho con lại gần khi con mẹ đã ăn no và nằm yên.
Cắn con. Hiếm, nhưng có. Tách đàn con ra ngay, giữ ấm, gọi bác sĩ thú y. Có trường hợp con mẹ bị đau hoặc rối loạn sau đẻ cần điều trị; có trường hợp phải nuôi tay đàn con.
Từ tuần thứ ba tới khi cai sữa: vệ sinh, vận động và kế hoạch sau đó
Từ khoảng tuần thứ ba, đàn con bắt đầu tập ăn, con mẹ thường ở ngoài ổ lâu hơn. Đây là lúc tăng dần thời gian đi dạo cho chó mẹ, cho mèo mẹ chỗ nghỉ cao, yên tĩnh, ngoài tầm với của đàn con. Có thể tắm nhẹ cho con mẹ khi dịch âm hộ đã hết và con mẹ đã khoẻ, dùng sữa tắm nhẹ dành cho chó mèo, lau khô kỹ, tránh cho đàn con bú ngay khi vú còn mùi sữa tắm.
Khi cai sữa, sữa mẹ sẽ giảm dần theo việc con bú ít đi. Nhiều bác sĩ thú y khuyên giảm dần khẩu phần của con mẹ về mức bình thường trong giai đoạn này, giúp sữa cạn nhanh hơn và bầu vú teo lại. Để ý bầu vú căng cứng, nóng trong mấy ngày cai.
Mèo mẹ có thể động dục lại rất sớm, có khi đàn con chưa cai sữa đã kêu. Chó mẹ thường tới kỳ sau theo nhịp riêng của nó. Vì vậy, ngay trong thời gian nuôi con, hãy giữ con mẹ tách khỏi con đực.
Nếu bạn định triệt sản cho con mẹ sau lứa này, thời điểm thường được bàn là sau khi đàn con đã cai sữa và bầu vú đã teo lại, để ca mổ an toàn hơn. Bác sĩ thú y sẽ quyết định ngày cụ thể. Nếu dự định cho đẻ tiếp, con mẹ cần nghỉ để hồi phục cân nặng và thể trạng, không phối lại ngay kỳ động dục kế tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Chó mẹ sau sinh bao lâu thì hết ra dịch?
Dịch sau đẻ ở chó thường giảm dần trong vài tuần, có con kéo dài lâu hơn mà vẫn bình thường, miễn là dịch không hôi, không có mủ, không phải máu đỏ tươi nhiều và lượng ngày càng ít. Nếu dịch tăng lên, đổi mùi hoặc con mẹ sốt, mệt thì cần đi khám.
Mèo mẹ sau sinh có nên tắm không?
Không nên tắm trong những tuần đầu. Mèo mẹ tự liếm sạch rất kỹ, và tắm làm mèo căng thẳng, mất mùi quen làm đàn con khó nhận mẹ. Nếu mèo mẹ dính bẩn nhiều, lau từng vùng bằng khăn ẩm ấm rồi lau khô.
Chó mẹ sau sinh ăn gì để nhiều sữa?
Không có món ăn thần kỳ. Chó mẹ có nhiều sữa khi được ăn đủ một loại thức ăn hoàn chỉnh giàu năng lượng, thường là loại dành cho chó con, ăn tự do hoặc nhiều bữa, uống nhiều nước, và được nghỉ yên. Không tự cho uống thuốc lợi sữa hay canxi khi chưa hỏi bác sĩ.
Sốt sữa ở chó có tự khỏi không?
Không. Sốt sữa là tình trạng cấp cứu, con mẹ có thể co giật và tử vong nếu không được điều trị kịp. Thấy con mẹ đang nuôi con bồn chồn, thở dốc, run, đi loạng choạng thì tách đàn con ra và đưa con mẹ tới bác sĩ thú y ngay.
Mèo mẹ cứ tha con đi chỗ khác thì phải làm sao?
Mèo mẹ tha con khi thấy ổ chưa an toàn. Bạn kiểm tra chỗ mới mèo chọn có an toàn không; nếu được, dời ổ tới đó, che bớt ánh sáng, hạn chế người qua lại. Nếu chỗ mới nguy hiểm, làm một ổ khác kín đáo gần đó thay vì liên tục mang con về chỗ cũ.
Con mẹ đang cho con bú có tiêm phòng, tẩy giun được không?
Một số loại có thể dùng trong thời gian cho bú, một số thì nên chờ. Bác sĩ thú y thường sắp xếp lịch tẩy giun cho cả con mẹ và đàn con cùng lúc. Hãy hỏi bác sĩ trong lần khám sau đẻ thay vì tự mua thuốc.