Chó mèo sắp đẻ thường bồn chồn, đi tìm chỗ kín, cào khăn làm ổ, bỏ ăn, thở nhanh và liếm vùng kín nhiều trong khoảng nửa ngày tới một ngày trước khi đẻ. Ở chó, dấu hiệu đáng tin nhất là thân nhiệt tụt xuống rõ rệt, thường báo hiệu chuyển dạ trong vòng khoảng 24 giờ. Mèo cũng có những biểu hiện tương tự nhưng thay đổi thân nhiệt kém rõ hơn.
Phần lớn chó mèo tự đẻ được, người nuôi chủ yếu chuẩn bị chỗ đẻ tốt, ngồi bên cạnh, quan sát và biết lúc nào cần gọi bác sĩ thú y. Bài này hướng dẫn chuẩn bị ổ đẻ và đồ dùng, cách đo thân nhiệt, ba giai đoạn của một ca đẻ bình thường, việc bạn làm khi từng con ra, và các mốc thời gian cho thấy ca đẻ đang gặp vấn đề.
Chuẩn bị ổ đẻ từ một, hai tuần trước
Ổ đẻ nên sẵn sàng ít nhất một tuần trước ngày đẻ dự kiến, để con mẹ có thời gian làm quen và chọn đúng chỗ bạn muốn, thay vì gầm giường hay tủ quần áo:
- Vị trí: góc yên tĩnh, ít người qua lại, kín gió nhưng thoáng, không nắng chiếu thẳng, xa chỗ trẻ nhỏ chơi đùa và vật nuôi khác.
- Với chó: dùng thùng gỗ hoặc thùng nhựa thấp, đủ rộng để chó mẹ nằm duỗi thẳng người và còn chỗ cho đàn con. Thành ổ đủ cao để chó con không bò ra ngoài, nhưng một phía thấp hơn để chó mẹ ra vào dễ.
- Thanh chắn chống đè: với chó cỡ vừa và lớn, gắn một thanh ngang cách đáy ổ một khoảng và cách thành ổ một khoảng, để chó con có chỗ lách vào khi chó mẹ nằm xuống, tránh bị đè ép vào thành.
- Với mèo: thùng các-tông hoặc giỏ có nắp, khoét một lối vào, đặt ở chỗ hơi tối. Mèo thích chỗ kín, nhiều con không chịu đẻ ở ổ quá trống trải.
- Lót ổ: lớp dưới bằng giấy báo cũ hoặc tấm lót thấm hút, lớp trên bằng khăn bông sạch dễ thay. Tránh chăn lông dài và vải có sợi tua, vì con non dễ bị vướng.
- Nhiệt độ: con sơ sinh chưa tự giữ ấm. Chuẩn bị đèn sưởi treo cao một góc ổ hoặc túi chườm ấm bọc khăn, để luôn có chỗ ấm và chỗ mát hơn trong ổ cho mẹ và con tự chọn.
Cho con mẹ ngủ thử trong ổ, đặt vào đó vài món quen mùi. Nếu nó cứ đi tìm chỗ khác, có thể chỗ bạn chọn quá ồn hoặc quá sáng; dời ổ theo hướng nó thích, miễn là chỗ đó an toàn.
Nhà nuôi nhiều chó mèo thì nên đặt ổ đẻ trong một phòng đóng được cửa, để những con khác không ghé vào ngửi ngó. Con mẹ thấy bị đe doạ trong lúc chuyển dạ có thể dừng rặn, hoặc sau đẻ tha con đi giấu ở những chỗ khó với tới như gầm tủ, kho chứa đồ.
Những thứ nên để sẵn cạnh ổ đẻ
Một chiếc hộp đựng sẵn các thứ dưới đây giúp bạn không phải chạy đi tìm đồ đúng lúc con mẹ đang rặn:
- Nhiều khăn bông nhỏ sạch, khô để lau con non, thay lót ổ.
- Găng tay y tế dùng một lần, xà phòng, nước rửa tay.
- Nhiệt kế điện tử dùng cho vật nuôi, đo ở hậu môn.
- Cân nhà bếp loại điện tử để cân từng con non ngay sau đẻ và hằng ngày sau đó.
- Chỉ sạch và kéo đã rửa sạch, lau cồn, chỉ dùng khi con mẹ không tự cắn dây rốn.
- Một hộp nhỏ có túi chườm ấm bọc khăn, để giữ ấm con non đã đẻ trong lúc con mẹ đang đẻ tiếp hoặc khi phải chở cả mẹ con đi khám.
- Sổ và bút, hoặc điện thoại để ghi giờ bắt đầu rặn, giờ ra từng con, giờ ra nhau, cân nặng từng con.
- Đèn pin nhỏ để quan sát mà không phải bật đèn lớn làm con mẹ hoảng.
- Cách liên lạc với bác sĩ thú y quen và một phòng khám nhận ca cấp cứu ngoài giờ, cùng đường đi tới đó.
- Kết quả siêu âm hoặc X-quang nếu đã làm, nhất là số con đã đếm được.
Không cần chuẩn bị thuốc nào. Mọi loại thuốc trong ca đẻ, kể cả thuốc giúp co tử cung, chỉ bác sĩ thú y mới quyết định có dùng hay không, sau khi đã khám xem có thai kẹt hay không.
Đo thân nhiệt để biết chó sắp đẻ
Thân nhiệt bình thường của chó trưởng thành khoảng 38 đến 39 độ C. Khi gần chuyển dạ, nội tiết duy trì thai giảm mạnh, kéo theo thân nhiệt tụt xuống, thường dưới khoảng 37,5 độ C, có con tụt thấp hơn. Sau khi thân nhiệt tụt, phần lớn chó bắt đầu chuyển dạ trong khoảng 24 giờ.
Cách làm: từ khoảng một tuần trước ngày đẻ dự kiến, đo thân nhiệt hai, ba lần mỗi ngày vào cùng giờ, khi chó đang nằm nghỉ chứ không phải vừa đi dạo về. Bôi trơn đầu nhiệt kế, đưa nhẹ vào hậu môn khoảng một, hai cm, giữ tới khi nhiệt kế báo. Ghi lại mọi lần đo. Bạn đang tìm một lần tụt rõ so với những ngày trước, không phải một con số tuyệt đối.
Nếu thân nhiệt đã tụt mà sau khoảng một ngày chó chưa có dấu hiệu chuyển dạ, hoặc thân nhiệt tăng trở lại rồi chó vẫn không đẻ, hãy báo bác sĩ thú y. Nếu thân nhiệt tăng cao, trên khoảng 39,5 độ C, kèm mệt, đó có thể là dấu hiệu nhiễm trùng và cũng cần gọi bác sĩ.
Ở mèo, thân nhiệt cũng có thể giảm nhẹ trước khi đẻ, nhưng không đều và nhiều mèo rất khó chịu khi bị đo. Với mèo, bạn nên dựa nhiều hơn vào hành vi: tìm ổ, kêu, liếm vùng kín, thở nhanh, bỏ ăn. Không cố đo khi mèo vùng vẫy, vì làm mèo căng thẳng có thể khiến nó trì hoãn chuyển dạ.
Ba giai đoạn của một ca đẻ bình thường
Biết ca đẻ bình thường diễn ra thế nào là cách tốt nhất để nhận ra khi có gì đó sai. Thời gian dưới đây là khoảng thường gặp, mỗi con mỗi khác, mèo đẻ lứa đầu và chó lứa đầu thường chậm hơn.
| Giai đoạn | Thường kéo dài | Con mẹ làm gì |
|---|---|---|
| 1. Mở cổ tử cung | Khoảng 6–12 giờ, có khi tới 24 giờ | Bồn chồn, cào ổ, thở hổn hển, run, có thể nôn, bỏ ăn, ra vào ổ liên tục. Chưa thấy rặn mạnh |
| 2. Rặn và ra con | Mỗi con thường ra sau một lúc rặn ngắn; khoảng cách giữa hai con thường dưới một giờ, có khi tới hai giờ | Rặn thấy rõ ở bụng, túi nước lộ ra ở âm hộ rồi con ra, có thể ra đầu trước hoặc chân sau trước, cả hai đều bình thường |
| 3. Ra nhau | Thường vài phút tới khoảng mười lăm phút sau mỗi con | Nhau ra sau từng con hoặc sau hai con. Con mẹ thường ăn nhau và cắn đứt dây rốn |
| Nghỉ giữa các con | Vài chục phút tới vài giờ | Con mẹ liếm con, cho bú, nằm nghỉ, rồi giai đoạn 2 và 3 lặp lại cho tới con cuối |
Ở mèo, đôi khi con mẹ đẻ vài con rồi dừng hẳn, nằm cho con bú, ăn uống bình thường suốt nhiều giờ, sau đó mới đẻ tiếp. Nếu mèo mẹ thoải mái, không rặn, không mệt, đây có thể là kiểu chuyển dạ gián đoạn vẫn gặp ở mèo; nhưng nếu không chắc, nhất là khi biết còn con trong bụng, hãy gọi bác sĩ thú y hỏi.
Chuyện con ra bằng hai chân sau trước thường làm người nuôi hoảng. Ở chó mèo, kiểu ra này khá phổ biến và phần lớn vẫn suôn sẻ. Điều đáng lo là khi chỉ thấy đuôi, hoặc chỉ một chân, hoặc con kẹt lại lâu ở cửa mình; khi đó là lúc gọi bác sĩ, không tự kéo.
Khi từng con ra: bạn làm gì, không làm gì
Nguyên tắc là để con mẹ tự làm, bạn chỉ quan sát, ghi chép và giúp khi nó không làm được:
- Ngồi yên gần ổ, nói nhỏ, đèn dịu. Không mời khách, không để trẻ nhỏ vây quanh.
- Ghi giờ con mẹ bắt đầu rặn mạnh, giờ ra từng con.
- Khi con ra, con mẹ thường tự xé màng ối và liếm con. Nếu sau khoảng một phút mà con mẹ chưa làm, đeo găng, xé màng ở phía mặt con, lau sạch dịch ở mũi miệng bằng khăn.
- Chà nhẹ lưng và ngực con non bằng khăn khô để kích thích thở, cho tới khi con kêu và cựa quậy. Giữ đầu con hơi thấp khi lau mũi miệng để dịch chảy ra.
- Nếu con mẹ không cắn dây rốn, buộc chặt bằng chỉ sạch cách bụng con khoảng một, hai cm, rồi cắt phía ngoài nút buộc. Không kéo căng dây rốn về phía bụng con.
- Đếm nhau. Mỗi con thường có một nhau. Con mẹ ăn vài nhau là bình thường; bạn có thể lấy bớt nếu đẻ lứa đông.
- Đặt con non vào cạnh bầu vú để bú sớm. Nếu con mẹ đang rặn con tiếp, chuyển tạm con đã đẻ sang hộp ấm đã chuẩn bị, rồi trả lại ngay khi có thể.
- Cân và ghi cân nặng từng con khi có lúc nghỉ.
Có những việc bạn không được tự làm: không kéo mạnh con đang kẹt ở cửa mình, không đưa tay hay dụng cụ vào trong đường sinh dục con mẹ, không ấn bụng để đẩy thai, không cho uống hay tiêm thuốc kích đẻ. Những thủ thuật này chỉ bác sĩ thú y làm sau khi khám.
Khi nào gọi bác sĩ thú y ngay
Gọi bác sĩ thú y, mô tả mốc thời gian đã ghi, và làm theo hướng dẫn nếu có một trong các dấu hiệu sau:
- Con mẹ rặn mạnh, liên tục khoảng 20 đến 30 phút mà không ra con nào.
- Đã quá khoảng hai giờ từ con trước mà chưa ra con tiếp, trong khi biết hoặc nghi còn con trong bụng, và con mẹ đang rặn yếu hoặc mệt.
- Thấy một phần con non, túi ối hoặc chân lộ ra ở cửa mình hơn khoảng mười phút mà không ra thêm.
- Giai đoạn 1 kéo dài quá khoảng 24 giờ mà không chuyển sang rặn.
- Ở chó, ra dịch màu xanh đậm hoặc đen trước con đầu tiên mà sau vài giờ vẫn không có con nào ra.
- Ra máu tươi nhiều, hoặc dịch hôi.
- Con mẹ run, yếu lả, đi loạng choạng, co giật, hoặc sốt.
- Đã quá ngày đẻ dự kiến, hoặc thân nhiệt chó đã tụt quá một ngày mà chưa đẻ.
- Số con đã ra ít hơn số bác sĩ đã đếm trên phim, và con mẹ đã ngừng rặn lâu nhưng không thoải mái.
Nếu phải đưa đi khám, mang theo cả con mẹ và các con đã đẻ trong hộp giữ ấm, vì con non cần bú và cần được giữ ấm suốt thời gian chờ. Mang theo sổ ghi giờ, giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chó mèo thường đẻ vào giờ nào?
Không có giờ cố định, nhưng nhiều chó mèo đẻ vào ban đêm hoặc rạng sáng, khi nhà yên tĩnh. Vì vậy những ngày cuối thai kỳ, bạn nên chuẩn bị tinh thần thức đêm, để đèn ngủ gần ổ và kiểm tra con mẹ vài lần trong đêm.
Có cần đỡ đẻ cho mèo không?
Phần lớn mèo tự đẻ, tự xé màng, tự cắn rốn và liếm con. Bạn chỉ cần ngồi gần, giữ yên tĩnh và can thiệp nhẹ khi mèo mẹ không xé màng hay không chăm con. Mèo bị quấy rầy nhiều khi chuyển dạ có thể dừng đẻ hoặc tha con đi chỗ khác.
Con mẹ ăn nhau thai có sao không?
Đây là bản năng bình thường ở chó mèo, không có hại nếu số lượng vừa phải. Với lứa đông, ăn quá nhiều nhau có thể làm con mẹ bị tiêu chảy, nôn, nên bạn có thể lấy bớt. Quan trọng là đếm để biết không có nhau nào bị sót lại.
Con non ra đời không thở thì làm sao?
Xé màng ở mặt, lau sạch mũi miệng, giữ đầu hơi thấp cho dịch chảy ra, rồi chà mạnh vừa phải lưng và ngực bằng khăn khô. Giữ con ấm trong lúc làm. Đồng thời gọi bác sĩ thú y để được hướng dẫn qua điện thoại; không lắc mạnh hay vung con lên xuống.
Chó mèo đẻ bao lâu thì xong cả lứa?
Tuỳ số con. Một lứa vài con có thể xong trong vài giờ, lứa đông có thể kéo dài nửa ngày tới hơn. Điều cần theo dõi không phải tổng thời gian mà là khoảng cách giữa từng con và sức của con mẹ, đối chiếu với các mốc cần gọi thú y.
Làm sao biết chó mèo đã đẻ xong?
Con mẹ thường thôi rặn, nằm yên cho con bú, thở đều, có thể ăn uống trở lại. Nếu bác sĩ đã đếm số thai, đối chiếu với số con đã ra. Nếu không chắc, hoặc con mẹ vẫn bồn chồn, rặn nhẹ, hãy đưa đi khám sau đẻ để kiểm tra còn thai hay nhau sót không.