Bò chửa cần đủ thức ăn thô xanh chất lượng, nước sạch và khoáng suốt thai kỳ, và cần được chăm kỹ nhất ở khoảng ba tháng cuối, khi thai lớn nhanh nhất; với bò sữa, nên cho cạn sữa khoảng hai tháng trước ngày đẻ dự kiến để bầu vú nghỉ và bò dồn sức cho thai.
Cái khó nhất không phải là cho bò ăn nhiều mà là giữ bò ở thể trạng vừa: không gầy để còn sức đẻ và tiết sữa, không béo để khỏi đẻ khó và rối loạn sau đẻ. Bài này đi theo từng giai đoạn, cách tự nhìn thể trạng, việc cạn sữa, khoáng và nước, và những thứ nên tránh trong chuồng, ngoài bãi. Lượng thức ăn chi tiết theo giống và tầm vóc nên hỏi thêm cán bộ khuyến nông hoặc thú y địa phương.
Bò chửa cần gì thay đổi theo tháng
Trong khoảng sáu tháng đầu, thai còn nhỏ, nhu cầu thêm của bò mẹ cho thai không lớn. Bò cái tơ lứa đầu thì vẫn đang lớn, nên phần lớn dinh dưỡng giai đoạn này là để bò tiếp tục phát triển khung, còn bò sữa đang vắt thì dinh dưỡng chủ yếu dành cho sữa. Nhiều người lầm tưởng mới phối xong là phải bồi dưỡng thật nhiều, kết quả là bò tích mỡ từ sớm.
Từ khoảng tháng thứ bảy, bê trong bụng lớn rất nhanh; phần lớn khối lượng bê sơ sinh được tích luỹ trong ba tháng cuối. Tử cung to dần chiếm chỗ của dạ cỏ, nên bò ăn được ít thức ăn thô hơn đúng lúc nhu cầu tăng. Đây là lý do khẩu phần ba tháng cuối phải có chất lượng cao hơn chứ không chỉ nhiều hơn: cỏ non, cỏ ủ tốt, cây họ đậu, thêm thức ăn tinh vừa phải.
Những tuần cuối, bầu vú bắt đầu chuẩn bị sữa đầu và cơ thể bò chuẩn bị cho ca đẻ. Thức ăn ổn định, không đổi đột ngột, bò được ăn ngon miệng là điều quan trọng để bò bước vào ca đẻ khoẻ và ăn lại nhanh sau đẻ. Một con bò được ăn đều, uống đủ trong tuần cuối thường đứng dậy tìm cỏ ăn chỉ vài giờ sau đẻ.
Cho bò chửa ăn theo giai đoạn
Bảng dưới đây mô tả nguyên lý cho bò thịt và bò sữa nuôi ở nông hộ. Không có con số chung cho mọi giống: bò vàng, bò lai, bò sữa ngoại có tầm vóc và nhu cầu khác nhau xa. Hãy dùng bảng để biết ưu tiên gì ở giai đoạn nào.
| Giai đoạn | Ưu tiên | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tháng 1 đến khoảng tháng 6 | Đủ thức ăn thô xanh, khoáng, nước; giữ thể trạng ổn định | Bò tơ còn lớn cần đủ đạm; bò rạ đang béo thì không thêm thức ăn tinh |
| Khoảng tháng 7 đến 8 | Nâng chất lượng thức ăn thô: cỏ non, cỏ ủ tốt, cây họ đậu | Bò gầy được thêm thức ăn tinh dần dần; bò sữa chuẩn bị cạn sữa |
| Khoảng 2 tháng cuối, bò sữa cạn sữa | Khẩu phần riêng cho bò cạn sữa, nhiều thô, vừa tinh | Không để bò cạn sữa ăn chung khẩu phần bò đang vắt |
| Khoảng 3 tuần trước đẻ | Chuyển dần sang khẩu phần gần giống sau đẻ, thức ăn tinh tăng từ từ | Giúp dạ cỏ quen, bò ăn lại nhanh sau đẻ |
| Vài ngày trước đẻ | Giữ khẩu phần ổn định, nhiều cỏ ngon, nước luôn sẵn | Không đổi thức ăn mới, không bỏ đói |
Với bò thịt nuôi chăn thả, mùa khô thường là lúc bò chửa tháng cuối thiếu cỏ nhất. Dự trữ rơm ủ, cỏ ủ chua hoặc trồng sẵn một khoảnh cỏ có tưới cho nhóm bò sắp đẻ là cách nhiều hộ dùng để bò không tụt thể trạng đúng lúc cần sức.
Nhìn thể trạng để chỉnh khẩu phần
Thang điểm thể trạng. Người chăn nuôi bò hay dùng thang từ 1 (rất gầy) tới 5 (rất béo). Bò chửa sắp đẻ được khuyên ở khoảng giữa, hơi nhỉnh: không lộ xương sườn rõ, có lớp đệm vừa ở gốc đuôi, xương hông còn thấy được.
Chỗ cần nhìn và sờ. Nhìn từ phía sau và bên hông: gốc đuôi, hai mỏm xương ngồi, xương hông, các mỏm ngang của cột sống ở vùng thắt lưng, xương sườn cuối. Sờ tay dọc thắt lưng để cảm lớp mỡ phủ trên các mỏm xương.
Bò gầy. Lộ rõ sườn, mỏm thắt lưng sắc, gốc đuôi lõm sâu. Bò gầy khi đẻ dễ kiệt sức, sữa ít, chậm lên giống lại. Cần tăng chất lượng khẩu phần và kiểm giun sán, ve, bệnh mạn tính với thú y.
Bò béo. Không thấy xương hông, gốc đuôi có ngấn mỡ, lưng phẳng. Bò béo dễ đẻ khó, dễ bỏ ăn và rối loạn trao đổi chất sau đẻ. Giảm thức ăn tinh, tăng thức ăn thô ít năng lượng như rơm, tăng vận động nhẹ; không bỏ đói bò chửa để giảm cân nhanh.
Chỉnh sớm, chỉnh từ từ. Thể trạng bò thay đổi chậm. Muốn bò về mức vừa lúc đẻ, phải bắt đầu chỉnh từ giữa kỳ chửa, không phải ở tháng cuối.
Cạn sữa cho bò sữa đang chửa
Với bò sữa, giai đoạn cạn sữa là thời gian bầu vú được nghỉ để tái tạo mô tiết sữa cho chu kỳ sau. Nhiều tài liệu khuyên thời gian cạn sữa khoảng 45 đến 60 ngày. Cạn quá ngắn, sữa chu kỳ sau thường giảm; cạn quá dài, bò dễ béo. Cách làm cụ thể nên thống nhất với thú y hoặc kỹ thuật viên của cơ sở thu mua sữa.
- Tính ngày cạn sữa từ ngày đẻ dự kiến, ghi vào sổ ít nhất hai tuần trước để chuẩn bị.
- Vài ngày trước ngày cạn, giảm thức ăn tinh để sản lượng sữa tự giảm xuống.
- Đến ngày cạn, vắt cạn lần cuối thật sạch, sát trùng núm vú theo cách đang làm ở trại.
- Việc có dùng thuốc bơm bầu vú khi cạn sữa hay không, dùng loại nào, là việc thú y quyết dựa trên tình trạng bầu vú và lịch sử viêm vú của con bò đó.
- Chuyển bò sang nhóm hoặc ô bò cạn sữa, khẩu phần riêng, chuồng khô sạch.
- Theo dõi bầu vú mỗi ngày trong khoảng hai tuần đầu: sưng nóng, đỏ, đau, bò sốt hay bỏ ăn là dấu hiệu viêm vú, cần gọi thú y.
Với bò thịt đang nuôi bê và đã có chửa lứa sau, việc tương ứng là cai sữa bê đúng lúc để bò mẹ phục hồi thể trạng trước khi vào ba tháng cuối. Bê cai sữa muộn quá khiến bò mẹ gầy kéo dài sang lứa sau.
Khoáng, muối và nước uống
Bò chửa cần khoáng đa lượng như canxi, phốt pho, magiê và các khoáng vi lượng. Khẩu phần chỉ có rơm và cỏ ở vùng đất nghèo khoáng thường thiếu phốt pho và vi lượng, biểu hiện qua lông xơ, bò liếm tường, gặm đất, gặm xương, chậm lên giống. Đá liếm đặt ở chỗ bò dễ tới, có mái che mưa, là cách đơn giản để bò tự bổ sung. Loại đá liếm và premix khoáng phù hợp với vùng của bạn nên hỏi cán bộ thú y, khuyến nông.
Riêng ở bò sữa, khẩu phần của những tuần cuối trước đẻ thường được kiểm soát về canxi chứ không phải bổ sung tràn lan, vì liên quan tới nguy cơ bò bị sốt sữa sau đẻ. Chủ đề này thuộc danh mục đẻ khó và biến chứng sau đẻ; ở đây chỉ dặn: không tự ý cho bò sữa sắp đẻ uống thêm canxi theo quảng cáo khi chưa hỏi thú y.
Nước là thứ hay thiếu nhất ở bò chửa nuôi buộc. Một con bò trưởng thành uống rất nhiều nước mỗi ngày, nhiều hơn hẳn vào mùa nóng. Bò cột dây mà chỉ được dắt đi uống hai lần một ngày thường uống không đủ. Đặt máng nước sạch trong tầm với, rửa máng thường xuyên, che nắng cho máng để nước không nóng.
Chuồng, vận động và an toàn
Bò chửa ở những tháng cuối nặng nề, chậm, dễ trượt ngã. Một cú ngã trên nền trơn hay một lần bị húc vào bụng có thể làm hỏng thai. Những điểm cần xem lại trong chuồng và ngoài bãi:
- Nền chuồng khô, có độ nhám, không đọng nước tiểu; lót rơm hoặc trấu ở chỗ nằm.
- Lối đi ra bãi không có dốc đất sét trơn sau mưa, không có bậc cao phải nhảy qua, không có rãnh hẹp dễ kẹt chân.
- Vận động nhẹ hằng ngày như dắt đi bộ, thả ra bãi gần giúp bò khoẻ, đỡ táo bón và đẻ thuận hơn so với cột một chỗ suốt ngày.
- Tách bò chửa tháng cuối khỏi bò đực, bò tơ hay đùa nghịch, và những con hay húc.
- Không dùng bò chửa ba tháng cuối để kéo xe, cày bừa nặng; không vận chuyển xa trong những tuần cuối.
- Không cho chó đuổi bò; người lạ vào chuồng nên đi cùng người chăm quen.
Với người: bò chửa và bò sắp đẻ thường nhạy cảm, có thể đá hoặc húc khi bị đụng vào bụng, bầu vú. Khi kiểm tra, luôn đứng ở chỗ có lối thoát, không đứng giữa bò và vách.
Những thứ không nên cho bò chửa ăn và khi nào gọi thú y
Thức ăn mốc là mối lo hàng đầu: rơm ẩm mốc, cỏ ủ bị hỏng có mùi hôi thối, thức ăn tinh vón cục. Một số độc tố nấm mốc liên quan tới sảy thai. Cỏ mọc lại non sau hạn gặp mưa hoặc ruộng bón nhiều phân đạm có thể tích nitrat, cho ăn lượng lớn đột ngột là có hại; nên cho ăn xen với rơm khô và tăng từ từ. Không thả bò ở bãi có cây độc đã biết ở địa phương, rác ni lông, dây kẽm.
Gọi thú y khi bò chửa bỏ ăn quá một ngày, sốt, chảy dịch hoặc máu từ âm hộ, rặn như đẻ khi chưa tới ngày, có khối thịt đỏ lòi ra ở âm hộ lúc nằm, bầu vú sưng nóng một bên, hoặc bò đã quá ngày đẻ dự kiến lâu mà không có dấu hiệu sắp đẻ.
Không tự mua thuốc dưỡng thai, thuốc bổ, thuốc kích thích ăn theo lời quảng cáo. Mọi loại thuốc dùng cho bò đang chửa phải do thú y quyết, vì có những chất gây sảy thai hoặc ảnh hưởng tới bê.
Một việc nhỏ đáng làm ở tháng cuối là quan sát bò mỗi sáng và chiều theo cùng một trình tự: ăn hết khẩu phần không, nhai lại có đều không, phân thế nào, bầu vú và âm hộ có gì khác hôm trước. Thói quen nhìn theo trình tự giúp bạn nhận ra thay đổi nhỏ sớm hơn, và khi gọi thú y, bạn kể được rõ ràng từ lúc nào bò bắt đầu khác.
Câu hỏi thường gặp
Bò chửa có nên cho ăn thêm cám, bã đậu nhiều không?
Chỉ nên thêm khi bò gầy hoặc ở khoảng ba tháng cuối mà thức ăn thô kém chất lượng. Bò đang ở thể trạng vừa hoặc béo mà vẫn ăn nhiều cám, bã đậu từ những tháng đầu sẽ tích mỡ, dễ đẻ khó. Tăng giảm phải từ từ để dạ cỏ quen.
Cạn sữa ngắn hơn một tháng có sao không?
Nhiều tài liệu cho thấy thời gian cạn sữa quá ngắn thường làm sản lượng sữa chu kỳ sau giảm, do mô tuyến vú không đủ thời gian tái tạo. Nếu bò đẻ sớm bất ngờ thì không tránh được, nhưng chủ động cạn sữa đúng lịch vẫn tốt hơn cố vắt thêm vài tuần.
Bò chửa có cần tẩy giun không?
Giun sán làm bò gầy, kém hấp thu. Việc tẩy giun cho bò chửa, dùng loại nào, ở tháng nào, phải hỏi thú y, vì không phải thuốc nào cũng an toàn cho bò đang mang thai. Phòng giun bằng vệ sinh chuồng, luân phiên bãi chăn cũng giúp giảm nhu cầu dùng thuốc.
Bò chửa có được tiêm phòng không?
Nhiều loại vắc xin có thể tiêm cho bò chửa, có loại lại khuyên tránh ở một số giai đoạn. Lịch tiêm phòng theo hướng dẫn của cơ quan thú y địa phương; khi cán bộ đến tiêm, hãy báo rõ con nào đang chửa và chửa tháng thứ mấy.
Bò cạn sữa có cần nhốt riêng không?
Nên để riêng nhóm hoặc ít nhất có máng ăn riêng, vì bò cạn sữa cần khẩu phần khác bò đang vắt. Ăn chung, bò cạn sữa thường ăn quá nhiều thức ăn tinh và béo nhanh. Ở hộ chỉ có vài con, có thể cột riêng một góc và chia khẩu phần theo từng con.
Bò chửa tháng cuối nằm nhiều có bình thường không?
Bò chửa tháng cuối nằm nhiều hơn là bình thường, miễn bò vẫn ăn, nhai lại, đứng dậy được khi có người đến. Nếu bò nằm không chịu đứng, đứng lên khó khăn, run, hoặc bỏ ăn, cần gọi thú y ngay vì có thể là dấu hiệu rối loạn chuyển hoá hoặc sắp đẻ có vấn đề.