Trong 72 giờ đầu, dê con mới sinh cần bốn thứ theo đúng thứ tự: thở thông, khô người, bú được sữa đầu càng sớm càng tốt và được giữ ấm. Phần lớn dê con chết sớm ở nông hộ không phải vì bệnh hiểm mà vì một trong bốn việc này bị trễ: con bị lạnh nên không bú, không bú nên càng lạnh, và chỉ sau nửa ngày là yếu tới mức không tự cứu được.
Dê mẹ khoẻ thường tự làm phần lớn việc: liếm con, đứng cho con bú, nằm ấp con. Việc của người nuôi là quan sát đúng lúc và chỉ ra tay khi một khâu trục trặc. Bài này đi theo từng mốc giờ của ba ngày đầu, chỉ cách kiểm tra dê con đã bú đủ chưa, cách cứu con bị lạnh và những dấu hiệu phải gọi thú y ngay. Phần đỡ đẻ, cắt rốn và ra nhau đã có ở danh mục đỡ đẻ của trang.
Giờ đầu tiên: thở thông, khô người và đứng dậy
Ngay khi dê con ra, việc đầu tiên là bảo đảm nó thở. Nếu màng ối còn trùm mặt, bạn gỡ ra và vuốt nhẹ nhớt ở mũi, miệng ra ngoài bằng ngón tay sạch. Dê con khoẻ thường lắc đầu, hắt hơi và bắt đầu thở đều trong vòng một hai phút. Nếu con nằm im, bạn có thể chà xát mạnh dọc thân bằng nắm rơm khô để kích thích; việc dốc ngược con để vẩy nước ối ra hiện không được khuyến khích vì nội tạng đè lên cơ hoành làm con khó thở hơn.
Sau đó để dê mẹ liếm con. Việc liếm không chỉ làm khô lông mà còn là lúc mẹ ghi nhớ mùi con, nền tảng để mẹ nhận và cho con bú trong những ngày sau. Vì vậy đừng vội bế con ra lau sạch bằng xà phòng hay khăn thơm. Nếu mẹ mệt hoặc đẻ đôi, đẻ ba và bận với con sau, bạn lau phụ bằng rơm khô hoặc khăn vải cũ, rồi đặt con sát đầu mẹ.
Dê con khoẻ thường cố đứng lên trong khoảng nửa giờ tới một giờ và tìm vú trong giờ đầu. Đây là lúc bạn đứng xa quan sát hơn là can thiệp. Ghi lại giờ đẻ của từng con, con nào ra trước, con đực hay cái và tình trạng lúc sinh. Những dòng ghi đó giúp bạn biết con nào đã quá lâu mà chưa bú.
Lịch việc theo giờ trong 72 giờ đầu
Bảng dưới gom các việc theo mốc thời gian. Mốc giờ chỉ là khung tham khảo thường gặp ở dê nuôi nông hộ; con yếu, con đẻ non hay thời tiết lạnh cần theo dõi dày hơn.
| Mốc | Việc chính | Dấu hiệu ổn | Dấu hiệu cần ra tay |
|---|---|---|---|
| 0–1 giờ | Thông mũi miệng, để mẹ liếm, lau phụ nếu mẹ mệt | Con thở đều, lắc đầu, cố đứng | Con nằm im, thở yếu, mẹ bỏ đi chỗ khác |
| 1–6 giờ | Bảo đảm con bú được sữa đầu, kiểm hai bên vú mẹ | Con tự tìm vú, đuôi vẫy khi bú, bụng tròn dần | Quá hai giờ chưa bú, con kêu liên tục, miệng lạnh |
| 6–24 giờ | Theo dõi số lần bú, giữ ấm, xem phân su | Con ngủ yên sát mẹ, dậy bú nhiều lần | Con nằm tách riêng, bụng lép, lưng gù |
| Ngày thứ hai | Kiểm ăn uống của mẹ, xem phân con chuyển màu vàng | Con chạy nhảy quanh mẹ, đi phân mềm | Con không đi phân, rặn, bụng chướng |
| Ngày thứ ba | Kiểm rốn khô, cho mẹ con ra khoảng sân nhỏ nếu trời đẹp | Rốn teo khô, con theo mẹ | Rốn sưng ướt, con đi khập khiễng, tiêu chảy |
Hai mốc quan trọng nhất là giờ thứ hai và giờ thứ sáu. Tới giờ thứ hai mà dê con chưa bú, bạn bắt đầu giúp. Tới giờ thứ sáu mà vẫn chưa bú được ngụm sữa đầu nào, bạn cần vắt sữa đầu của mẹ để cho con bú bình và gọi người có kinh nghiệm hỗ trợ.
Biết dê con đã bú đủ hay chưa
Nhìn bụng và dáng nằm. Dê con bú no có bụng tròn đầy ở phía hông trái, khi ngủ thì nằm duỗi thoải mái cạnh mẹ, thức dậy thì vươn vai. Dê con đói thì bụng lép, hông hóp, lưng hơi gù, đứng co ro hoặc đi lang thang kêu.
Nhìn đuôi khi bú. Đuôi dê con vẫy liên tục khi đang nuốt được sữa. Thấy con ngậm vú mà đuôi không động, nhiều khi con chỉ đang ngậm chứ không có sữa ra, hoặc con quá yếu để mút.
Sờ vú mẹ hai bên. Sau vài cữ bú, hai nửa bầu vú phải mềm đi tương đương. Nếu một bên vẫn căng cứng trong khi bên kia lép, có thể dê con chỉ bú một bên, hoặc núm bên đó bị tắc. Vắt bỏ vài tia đầu ở mỗi núm để thông nút sáp ở đầu núm, rồi dẫn con sang bên chưa bú.
Dê đẻ ba, đẻ bốn. Con nhỏ nhất thường bị anh em chen ra. Bạn nên giữ con lớn sang một bên vài phút để con nhỏ bú trước trong ngày đầu. Nếu mẹ chỉ đủ sữa cho hai con, cần tính tới nuôi bình bổ sung cho con thứ ba từ sớm, đừng chờ con gầy rồi mới làm.
Giữ ấm và chỗ nằm cho dê con
Dê con sinh ra có lớp mỡ dự trữ mỏng và bộ lông ướt, nên mất nhiệt rất nhanh khi gặp gió lùa hoặc nằm trên nền ẩm. Ở các tỉnh phía Bắc như Sơn La, Tuyên Quang, Lào Cai, mùa đông là thời điểm dê con chết lạnh nhiều nhất. Ở miền Trung và miền Nam ít rét hơn, nhưng các đêm mưa gió kéo dài vẫn đủ làm dê con yếu bị lạnh.
Chuồng sàn gác cao là kiểu chuồng phổ biến ở nhiều vùng nuôi dê vì sạch và khô. Điểm yếu của nó là gió lùa qua khe sàn từ bên dưới. Trong những ngày đầu, bạn lót một góc sàn bằng tấm ván kín hoặc bao tải dày, trải rơm khô lên trên và che chắn ba mặt quanh góc mẹ con nằm, vẫn để chuồng thông thoáng phía trên cho khỏi bí khí.
Nếu dùng đèn sưởi, treo chắc chắn ở độ cao mà dê mẹ đứng lên không chạm tới, dây điện đi ngoài tầm cắn và cách xa rơm. Cháy chuồng do đèn sưởi rơi vào rơm khô là tai nạn có thật ở nhiều hộ. Không đốt bếp than hay đống lửa trong chuồng kín vì khói và khí độc hại cả mẹ lẫn con.
Ngược lại, khi trời nóng, dê con lại cần bóng mát và chỗ thoáng. Mục tiêu là con nằm khô, không bị gió thổi thẳng và không bị nắng hun.
Dấu hiệu dê con yếu cần xử lý ngay
Những dấu hiệu dưới đây cho thấy dê con đang đi xuống. Gặp một trong số đó, bạn không nên chờ thêm vài giờ xem sao:
- Đưa ngón tay sạch vào miệng con thấy lạnh hoặc mát hơn tay mình: con đang bị lạnh và thường không còn sức bú.
- Con nằm duỗi, đầu gục, không cố đứng dù đã quá một giờ sau sinh.
- Kêu yếu, tiếng kêu khàn, hoặc ngừng kêu hẳn trong khi anh em vẫn bú.
- Ngậm vú nhưng không mút, sữa trào ra mép.
- Bụng chướng căng, con rặn mà không ra phân su sau một ngày.
- Tiêu chảy phân lỏng, dính đuôi trong những ngày đầu.
- Thở gấp, thở khò khè, nhất là sau khi được cho bú bình.
Dấu hiệu cuối cùng cần chú ý đặc biệt: dê con bị đổ sữa vào miệng khi đang yếu dễ bị sặc sữa vào phổi. Đây là lý do không bao giờ cố đổ sữa cho con đang lạnh, mềm oặt và không có phản xạ mút.
Thói quen tốt là đi một vòng chuồng vào ba lúc cố định trong ba ngày đầu: sáng sớm, giữa trưa và trước khi đi ngủ. Mỗi vòng, bạn đếm đủ số con, nhìn bụng từng con, đưa tay kiểm miệng con nào nằm riêng. Dê con hay giấu mình vào góc tối hoặc khe sàn khi mẹ đi ăn, nên con nằm một mình chưa chắc đã bị bỏ rơi; nhưng con nằm một mình mà bụng lép, miệng mát thì cần xử lý ngay. Đêm mưa gió nên thêm một vòng nữa lúc nửa đêm, vì đó là lúc con yếu tụt nhiệt nhanh nhất.
Cứu dê con bị lạnh, không chịu bú
Thứ tự đúng là làm ấm trước, cho ăn sau. Nhiều người làm ngược lại vì sốt ruột, và đó là lúc mất con. Các bước người nuôi tự làm được:
- Đưa con vào chỗ kín gió, lau khô toàn thân bằng khăn hoặc rơm.
- Làm ấm từ từ: ủ con trong khăn khô đặt cạnh chai nước ấm bọc vải, hoặc đặt trong thùng có đèn sưởi treo phía trên. Không hơ lửa trực tiếp, không ngâm nước nóng.
- Kiểm miệng con mỗi mười lăm tới hai mươi phút. Khi miệng ấm lại và con bắt đầu ngóc đầu, mút ngón tay, mới chuyển sang cho bú.
- Vắt sữa đầu của dê mẹ vào bình sạch, cho con bú từng ít một trong tư thế đứng hoặc nằm sấp, đầu hơi ngẩng, không lật ngửa.
- Nếu con ấm lại mà vẫn không mút được, cần người đã được thú y hướng dẫn cho ăn bằng ống thông dạ dày. Việc đặt ống sai chỗ có thể đưa sữa vào phổi, nên người chưa được chỉ không tự làm.
- Khi con đã bú được và tự đứng, đưa trở lại cạnh mẹ càng sớm càng tốt để mẹ không quên mùi con.
Ghi lại giờ phát hiện, giờ con ấm lại và lượng sữa con bú được. Nếu sau khoảng một hai giờ làm ấm mà con không khá lên, đó là lúc gọi thú y, không phải chờ tới sáng hôm sau.
Khi nào gọi bác sĩ thú y
Phần lớn dê con chỉ cần ấm và bú là ổn, nhưng có những tình huống người nuôi không nên tự xoay xở. Thứ nhất là dê con không thể bú dù đã được làm ấm, cần đặt ống thông hoặc truyền dịch. Thứ hai là dê con tiêu chảy, mất nước, mắt trũng trong những ngày đầu, vì ở tuổi này con mất nước rất nhanh. Thứ ba là dê con đẻ ra có dị tật như hở hàm, chân co cứng, hoặc thở bất thường kéo dài.
Phía dê mẹ, cần gọi thú y khi mẹ bỏ ăn, sốt, nằm không dậy, sản dịch có mùi hôi, hoặc bầu vú nóng đỏ, cứng và mẹ không cho con bú. Các biến chứng sau đẻ này được bàn kỹ ở danh mục đẻ khó và biến chứng của trang.
Một điều cần nhớ khi xử lý dê đẻ: nhớt ối, nhau thai và thai chết có thể mang mầm bệnh lây sang người. Đeo găng, rửa tay bằng xà phòng sau khi làm, chôn hoặc tiêu huỷ nhau đúng cách và báo thú y nếu trong đàn có nhiều con sảy thai hoặc đẻ con chết. Khi gọi thú y, mang theo sổ ghi giờ đẻ và tình trạng từng con để người khám nắm nhanh sự việc.
Câu hỏi thường gặp
Dê con mới sinh bao lâu thì phải bú?
Dê con khoẻ thường tự bú trong giờ đầu. Nếu quá khoảng hai giờ mà chưa bú, bạn nên dẫn con vào vú hoặc vắt sữa đầu cho bú bình. Sữa đầu càng vào sớm càng tốt vì khả năng hấp thu kháng thể của ruột giảm nhanh trong ngày đầu.
Dê con mới sinh có cần tắm không?
Không nên tắm. Nước làm dê con mất nhiệt rất nhanh và xà phòng xoá mùi để dê mẹ nhận con. Chỉ cần để mẹ liếm, lau phụ bằng rơm hay khăn khô nếu mẹ mệt. Chỗ dính bẩn nhiều thì lau khăn ẩm rồi lau khô ngay.
Làm sao biết dê con bị lạnh?
Cách nhanh nhất là đưa ngón tay sạch vào miệng con. Miệng lạnh hoặc mát hơn tay bạn là con đang bị lạnh. Kèm theo thường là nằm co, run, không cố đứng, không mút. Khi đó phải làm ấm trước rồi mới cho bú.
Dê mẹ đẻ ba con mà chỉ có hai núm vú thì làm sao?
Dê mẹ khoẻ nhiều khi vẫn đủ sữa cho ba con nếu được ăn tốt, nhưng con nhỏ nhất dễ bị chen. Bạn giữ con lớn sang bên cho con nhỏ bú trước, theo dõi bụng từng con và chuẩn bị bú bình bổ sung khi thấy một con gầy dần.
Dê con không đi phân su có sao không?
Phân su thường ra trong ngày đầu, sữa đầu giúp đẩy phân su ra. Nếu sau khoảng một ngày con vẫn rặn mà không ra, bụng chướng, bỏ bú, bạn nên hỏi thú y thay vì tự bơm thụt hay cho uống dầu.
Có nên cho dê con mới sinh uống nước đường hay sữa đặc không?
Không nên thay sữa đầu bằng nước đường hay sữa đặc có đường. Những thứ này không có kháng thể và dễ gây tiêu chảy. Nếu mẹ không có sữa, hãy dùng sữa đầu của dê mẹ khác trong đàn hoặc sữa đầu đã trữ đông.