Một kỳ động dục của chó cái thường kéo dài khoảng hai đến ba tuần, tính từ ngày thấy máu đầu tiên tới khi âm hộ teo lại. Trong đó khoảng 9 ngày đầu chó thường ra máu nhưng chưa cho đực phối; khoảng 9 ngày tiếp theo chó chịu đực, máu nhạt dần sang hồng hoặc vàng rơm. Số ngày mỗi chặng dao động lớn giữa các con, có con chỉ ba bốn ngày, có con gần ba tuần.
Phần lớn chó cái động dục khoảng hai lần mỗi năm, cách nhau thường từ năm đến bảy tháng. Người nuôi hay gọi là "chó đến tháng", "chó hành kinh", nhưng cơ chế khác hẳn kinh nguyệt ở người: máu ở chó xuất hiện khi chó chuẩn bị rụng trứng, không phải sau khi trứng đã bỏ đi. Hiểu đúng điểm này giúp bạn tránh sai lầm phổ biến nhất là tưởng hết máu là hết nguy cơ có bầu.
Bốn giai đoạn trong một chu kỳ của chó cái
Chu kỳ sinh sản của chó cái thường được chia thành bốn giai đoạn. Bảng dưới ghi khoảng thời gian thường gặp và điều bạn nhìn thấy được ở nhà. Số ngày là trung bình tham khảo, không dùng để đoán chắc ngày phối.
| Giai đoạn | Thường kéo dài | Bạn thấy gì |
|---|---|---|
| Tiền động dục | Khoảng 9 ngày, có thể từ 3 đến 17 ngày | Âm hộ sưng to, chảy máu đỏ tươi hoặc đỏ sẫm, chó liếm vùng kín nhiều, đực tìm tới nhưng cái gầm gừ, ngồi xuống, không cho nhảy |
| Động dục (chịu đực) | Khoảng 9 ngày, có thể từ 3 đến 21 ngày | Máu nhạt dần sang hồng hoặc vàng rơm, âm hộ mềm hơn, chó đứng yên, vắt đuôi sang bên khi đực tới gần; trứng rụng trong chặng này |
| Sau động dục | Khoảng 2 tháng | Âm hộ teo dần, chó không còn hấp dẫn đực; dù có bầu hay không, nội tiết lúc này gần giống thời kỳ mang thai |
| Nghỉ | Thường vài tháng, tuỳ giống | Không có dấu hiệu gì cho tới kỳ sau |
Vì giai đoạn sau động dục ở chó có nội tiết gần giống thời kỳ mang thai, nhiều chó cái không có bầu vẫn làm ổ, căng vú, thậm chí tiết sữa sau kỳ động dục khoảng sáu đến mười hai tuần. Đó là hiện tượng giả mang thai, được nói ở phần sau.
Dấu hiệu chó cái động dục, nhìn từ ngoài vào
Âm hộ sưng to hơn hẳn. Thường là dấu hiệu sớm nhất, đôi khi có trước khi thấy máu vài ngày. Âm hộ có thể to gấp đôi, gấp ba bình thường, ở chó lông dài phải vén lông mới thấy.
Ra máu, nhiều ít tuỳ con. Chó to thường ra nhiều, chó nhỏ ra ít. Có chó tự liếm sạch tới mức chủ không phát hiện, chỉ thấy vài vệt trên nệm. Đó là lý do một số chủ nói chó nhà mình "động dục không ra máu", trong khi thật ra là chó dọn quá kỹ.
Đi tiểu nhiều lần, mỗi lần ít. Chó cái đến kỳ hay dừng lại tè vài giọt ở nhiều chỗ khi đi dạo. Nước tiểu lúc này mang mùi báo cho chó đực trong cả khu phố biết.
Thay đổi tính nết. Có con quấn chủ hơn, có con cáu, gầm gừ với chó cái khác trong nhà, có con bỏ ăn một hai bữa. Chó hiền vẫn có thể cắn khi bị chó khác làm phiền trong mấy ngày này.
Chó đực kéo tới cổng. Đây là dấu hiệu khách quan rất chắc. Chó đực ngửi thấy mùi chó cái động dục từ khá xa, ngồi chờ ngoài cổng, đào đất, cào cửa, tru đêm.
Đứng yên, vắt đuôi khi bị chạm vào mông. Khi bước sang chặng chịu đực, nếu bạn gãi nhẹ vùng gốc đuôi, chó cái đứng vững, nâng âm hộ, đuôi vắt sang một bên. Đây là phản xạ báo chó đã sẵn sàng phối, cũng là lúc nguy hiểm nhất nếu bạn không muốn chó có bầu.
Lần động dục đầu tiên và nhịp động dục mỗi năm
Chó cái thường động dục lần đầu khi được khoảng 6 đến 12 tháng tuổi. Chó giống nhỏ hay sớm hơn, có con chỉ hơn năm tháng; chó giống lớn và rất lớn có thể muộn tới 18 tháng, thậm chí hai năm. Kỳ đầu tiên thường ngắn, ít máu, đôi khi "lỡ dở": chó sưng, ra ít máu rồi thôi, vài tuần sau mới động dục thật. Đây là chuyện thường gặp, không phải bệnh.
Sau kỳ đầu, phần lớn chó động dục khoảng hai lần mỗi năm, khoảng cách giữa hai kỳ thường năm đến bảy tháng. Một số giống chó chỉ động dục mỗi năm một lần. Chó cái không có thời kỳ mãn kinh như người: chó già vẫn tiếp tục động dục, chỉ thưa hơn và kín hơn. Chuyện này quan trọng vì chó cái già chưa triệt sản vẫn có thể có bầu và vẫn có nguy cơ các bệnh tử cung sau mỗi kỳ.
Bạn nên ghi ngày bắt đầu thấy sưng hoặc thấy máu của mỗi kỳ vào sổ hoặc điện thoại. Sau hai, ba kỳ, bạn có nhịp riêng của con chó nhà mình. Nếu khoảng cách giữa hai kỳ bỗng ngắn hẳn dưới bốn tháng, hoặc chó trên hai năm tuổi mà chưa từng động dục, hãy kể với bác sĩ thú y trong lần khám tới.
Một điều cần nói thẳng: chó cái động dục lần đầu chưa phải là đã sẵn sàng làm mẹ. Cơ thể chó lúc đó vẫn đang lớn. Phần lớn người làm giống có trách nhiệm không cho chó phối ở kỳ đầu tiên, và với chó giống lớn thường chờ tới khi chó trưởng thành hẳn.
Hết máu chưa phải là hết nguy cơ có bầu
Đây là hiểu lầm gây ra nhiều lứa chó con ngoài ý muốn nhất. Nhiều chủ nuôi coi máu như dấu hiệu "đang có kinh", nghĩ rằng khi máu ngừng là chó đã qua kỳ, rồi thả chó ra đường. Thực tế ngược lại: lúc máu nhạt đi, chuyển sang màu hồng hay vàng rơm thường là lúc chó bước vào chặng chịu đực và trứng sắp rụng hoặc đang rụng.
Thêm nữa, trứng của chó sau khi rụng cần thêm khoảng hai ngày để chín, và tinh trùng chó có thể sống trong đường sinh dục của chó cái nhiều ngày. Vì vậy một lần phối khá sớm hoặc khá muộn trong chặng chịu đực vẫn có thể đậu thai. Khoảng thời gian có nguy cơ thật ra kéo dài hơn những gì chủ nuôi tưởng.
Cách an toàn là tính cả kỳ, từ ngày đầu thấy sưng hoặc thấy máu cho tới khi âm hộ teo lại hẳn và chó đực hết quan tâm, thường khoảng ba tuần, có khi lâu hơn. Trong suốt thời gian đó chó cái không ra ngoài một mình, không chơi chung với chó đực chưa triệt sản, kể cả chó đực của nhà hàng xóm "rất hiền".
Nếu bạn muốn cho chó phối có kế hoạch, cũng chính vì chặng chịu đực dài và lệch nhau giữa các con mà đếm ngày theo kinh nghiệm hay trượt. Bác sĩ thú y có thể theo dõi bằng phết tế bào âm đạo hoặc xét nghiệm máu để xác định thời điểm rụng trứng chính xác hơn. Bài về phối giống trong cùng chuyên mục nói kỹ phần này.
Giữ chó cái an toàn trong kỳ động dục
Mục tiêu trong ba tuần này là chó cái không có bầu ngoài ý muốn, không bị chó đực đánh hay đeo bám, nhà cửa sạch, chó vẫn được vận động. Các bước dưới đây áp dụng cho chó sống trong nhà phố lẫn nhà vườn:
- Rào chắc trước khi kỳ động dục bắt đầu: kiểm tra khe cổng, hàng rào, chỗ đất trũng chó đực có thể đào chui vào. Chó đực vượt rào giỏi hơn bạn nghĩ.
- Dắt chó đi vệ sinh bằng dây, vào giờ vắng như sáng sớm hoặc tối muộn, đi đường ngắn, không ghé chỗ có chó thả rông. Không thả chó chạy tự do ở công viên, bãi đất trống trong ba tuần này.
- Dùng quần vệ sinh vải giặt được hoặc tã cho chó nếu chó ở trong nhà, thay ít nhất hai lần mỗi ngày, cởi ra lúc chó đi vệ sinh. Quần vệ sinh giữ nhà sạch, nhưng không phải dụng cụ tránh thai.
- Nếu nhà có chó đực chưa triệt sản, tách hẳn hai con ở hai khu có cửa đóng, không chỉ ngăn bằng tấm chắn thấp. Nhiều chủ gửi chó đực sang nhà người quen trong mấy ngày cao điểm.
- Không tắm xà phòng kỹ liên tục. Lau vùng kín bằng khăn ẩm sạch là đủ; da vùng này đang sưng, dễ kích ứng.
- Giữ khẩu phần quen thuộc, không thay thức ăn mới trong mấy ngày chó ăn kém.
- Ghi lại ngày đầu thấy sưng, ngày bắt đầu nhạt máu, ngày hết hẳn để dùng cho các kỳ sau.
- Nếu chó lỡ bị phối ngoài ý muốn, gọi bác sĩ thú y càng sớm càng tốt để được tư vấn. Không tự mua thuốc về cho chó uống hay tiêm.
Nếu nhà bạn nuôi chó đực: chuyện xảy ra khi có chó cái đến kỳ gần đó
Chó đực bỏ ăn, tru, đứng ngồi không yên. Một chó đực chưa triệt sản ngửi thấy mùi chó cái động dục trong xóm có thể bỏ ăn vài ngày, tru đêm, đi tới đi lui sát hàng rào. Đây là phản ứng bình thường, kéo dài cho tới khi chó cái kia hết kỳ, nhưng chó đực sụt cân rõ nếu tình trạng lặp lại nhiều lần.
Tìm mọi cách thoát ra ngoài. Chó đực leo rào, đào đất, giật đứt dây buộc để tìm tới chỗ chó cái. Phần lớn ca chó đực bị xe tông, bị đánh nhau, bị bắt trộm xảy ra trong những ngày này. Kiểm tra hàng rào và giữ chó đực trong nhà vào ban đêm là việc cần làm.
Đánh dấu lãnh thổ dày hơn. Chó đực nhấc chân tè ở nhiều chỗ, kể cả trong nhà dù đã quen đi vệ sinh đúng chỗ. Lau sạch bằng loại chất tẩy mùi có enzyme dành cho vật nuôi thay vì chỉ lau nước, để mùi không giữ chó quay lại.
Dễ gây gổ với chó đực khác. Hai chó đực trong cùng nhà vốn hoà thuận có thể cắn nhau khi có chó cái đến kỳ gần đó. Tách hai con ra trong mấy ngày cao điểm, cho ăn riêng, không để chung đồ chơi.
Chuyện này không phải lỗi của chó. Không đánh, không xích chó đực ngắn suốt ngày để "dạy". Cho chó vận động nhiều bằng dây dắt, giữ lịch sinh hoạt đều. Nếu chó đực của bạn không dùng làm giống và phản ứng dữ dội mỗi lần như vậy, hỏi bác sĩ thú y về triệt sản chó đực, được nói ở bài riêng trong chuyên mục.
Giả mang thai và các dấu hiệu sau kỳ cần đi khám
Khoảng sáu đến mười hai tuần sau kỳ động dục, nhiều chó cái không có bầu vẫn có biểu hiện như sắp đẻ: tha khăn, dép về một góc làm ổ, giữ khư khư một con thú bông như giữ con, bầu vú căng, có khi tiết sữa, bụng hơi to, ít chơi. Hiện tượng này gọi là giả mang thai, khá phổ biến và thường tự hết sau hai, ba tuần. Bạn có thể giúp bằng cách cho chó đi dạo nhiều hơn, cất bớt thú bông chó đang "nuôi", không xoa nắn bầu vú vì kích thích làm sữa ra thêm. Nếu giả mang thai kéo dài, chó bỏ ăn, vú sưng nóng đỏ, hoặc lặp lại sau mỗi kỳ, hãy đưa chó đi khám.
Quan trọng hơn là viêm tử cung tích mủ, một bệnh nguy hiểm hay gặp ở chó cái lớn tuổi chưa triệt sản, thường xuất hiện trong vài tuần tới khoảng hai tháng sau kỳ động dục. Dấu hiệu gồm uống nước và đi tiểu nhiều bất thường, mệt, bỏ ăn, nôn, bụng to dần, có thể có dịch mủ hôi chảy ra từ âm hộ, nhưng cũng có thể không thấy dịch gì vì cổ tử cung đóng. Đây là tình huống cấp cứu, cần đưa chó đi bác sĩ thú y trong ngày.
Ngoài ra, nên đi khám khi chó ra máu kéo dài quá ba, bốn tuần, chảy máu nhiều bất thường, có khối lồi ra khỏi âm hộ, hoặc chó đã triệt sản mà lại có dấu hiệu động dục. Những trường hợp này không tự theo dõi ở nhà được, càng không tự dùng thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Chó cái động dục bao lâu một lần?
Phần lớn chó cái động dục khoảng hai lần mỗi năm, nghĩa là cách nhau thường năm đến bảy tháng. Một số giống chó chỉ động dục một lần mỗi năm. Khoảng cách này khá ổn định ở từng con, nên ghi ngày bắt đầu mỗi kỳ là cách tốt để đoán kỳ sau và chuẩn bị rào chắn từ trước.
Chó cái đang ra máu có phối được không?
Trong những ngày đầu ra máu đỏ tươi, phần lớn chó cái chưa cho đực phối và trứng chưa rụng. Tuy nhiên mỗi con mỗi khác, có con chịu đực sớm khi máu vẫn còn đỏ. Không nên dựa vào màu máu để yên tâm thả chó ra ngoài; cách an toàn là giữ chó suốt cả kỳ cho tới khi âm hộ teo lại.
Chó động dục có đau không?
Phần lớn chó không có biểu hiện đau rõ, nhưng có thể khó chịu, liếm vùng kín nhiều, mệt hơn, ăn kém một hai ngày. Nếu chó kêu đau khi bị chạm vào bụng, bỏ ăn nhiều ngày, nôn hoặc sốt thì đó không phải biểu hiện bình thường của kỳ động dục và cần đưa đi khám.
Có nên cho chó cái mặc quần vệ sinh suốt kỳ động dục?
Quần vệ sinh giúp giữ nhà sạch khi chó ở trong nhà, nhưng nên cởi ra khi chó đi vệ sinh, ăn, ngủ ở chỗ riêng, và thay ít nhất hai lần mỗi ngày để vùng kín không bị bí ẩm. Quần vệ sinh không ngăn được chó đực phối nếu hai con gặp nhau, nên vẫn phải giữ chó cái tách biệt.
Chó cái già có còn động dục không?
Có. Chó cái không có thời kỳ mãn kinh, chó già chưa triệt sản vẫn động dục, chỉ thưa hơn và dấu hiệu kín hơn. Chó già vẫn có thể có bầu, và nguy cơ viêm tử cung tích mủ còn tăng theo tuổi. Vì vậy chó cái lớn tuổi sau mỗi kỳ cần được để ý chuyện uống nước, ăn uống và dịch âm hộ.
Chó cái động dục có nên tiêm phòng hay tẩy giun không?
Việc tiêm phòng hay tẩy giun trong lúc chó đang động dục hoặc có thể đã bị phối nên hỏi bác sĩ thú y trước, vì nếu chó đã đậu thai thì một số thuốc và vắc xin cần cân nhắc. Bạn chỉ cần báo cho bác sĩ chó đang trong kỳ và ngày bắt đầu, bác sĩ sẽ quyết định nên làm ngay hay dời lịch.