Phối giống chó mèo có trách nhiệm gồm bốn việc: chờ cả hai con đủ trưởng thành, khám và xét nghiệm trước khi ghép đôi, chọn bạn phối hợp tầm vóc và không cận huyết, rồi phối đúng thời điểm rụng trứng. Ở chó, thời điểm này nên được bác sĩ thú y xác định bằng phết tế bào âm đạo hoặc xét nghiệm máu; ở mèo, trứng chỉ rụng sau khi được giao phối nên mèo cái thường được phối vài lần trong cùng kỳ động dục.
Bài này dành cho chủ nuôi đã quyết định cho chó mèo đẻ một lứa có kế hoạch. Nó đi theo trình tự từ lúc chuẩn bị tới khi ghi sổ sau buổi phối. Phần mang thai, đỡ đẻ và chăm con non có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Tuổi và thể trạng nên có trước khi cho phối
Chó mèo có thể động dục và giao phối được từ khá sớm, nhưng cơ thể chưa hết lớn mà mang thai thì con mẹ chịu thiệt. Bảng dưới là những mốc thường được người nhân giống có trách nhiệm và tài liệu thú y khuyên, chỉ để tham khảo; với từng con, bác sĩ thú y quyết định dựa trên thể trạng thật.
| Con vật | Thường bắt đầu động dục, trưởng thành sinh dục | Thường khuyên chờ tới khi phối lần đầu |
|---|---|---|
| Chó cái giống nhỏ | Khoảng 6–9 tháng | Không phối kỳ đầu; thường từ kỳ thứ hai hoặc thứ ba, khi đã hết lớn |
| Chó cái giống lớn | Khoảng 9–18 tháng, có con muộn hơn | Thường khi chó đã trưởng thành hẳn, nhiều người chờ tới khoảng hai tuổi |
| Mèo cái | Khoảng 5–9 tháng | Thường khi mèo đã hết lớn và đủ cân, nhiều người chờ tới khoảng một tuổi |
| Chó đực | Có thể phối được từ khá sớm | Khi đã trưởng thành, đã khám sức khoẻ và kiểm tra các bệnh di truyền phổ biến của giống |
| Mèo đực | Có thể phối được từ khoảng 6–9 tháng | Khi đã trưởng thành, khoẻ, đã xét nghiệm bệnh truyền nhiễm |
Ngoài tuổi, thể trạng quan trọng không kém: con cái không quá gầy, không quá béo, đang không ốm, đã tẩy ký sinh trùng và tiêm phòng đúng lịch. Chó mèo béo phì thường khó đậu thai và dễ đẻ khó hơn, nên nếu con cái đang thừa cân, giảm cân từ từ trước khi phối là việc nên làm.
Khám và xét nghiệm gì trước khi ghép đôi
Mục đích của bước này là không truyền bệnh cho nhau, không truyền bệnh cho lứa con, và không truyền bệnh sang người. Những việc dưới đây là khung chung; bác sĩ thú y sẽ chọn xét nghiệm phù hợp với giống và vùng bạn sống:
- Khám tổng quát cả hai con: tim, răng, da lông, cơ quan sinh dục ngoài, cân nặng.
- Tiêm phòng và tẩy ký sinh trùng trước khi phối: cập nhật theo lịch của thú y từ trước kỳ động dục, vì trong lúc mang thai nhiều loại vắc xin và thuốc phải cân nhắc.
- Ở chó, xét nghiệm Brucella canis: đây là vi khuẩn lây qua giao phối và dịch sinh dục, gây sảy thai, vô sinh ở chó và có thể lây sang người. Nhiều người làm giống yêu cầu cả hai con có kết quả âm tính trước khi cho gặp nhau.
- Ở mèo, xét nghiệm bệnh bạch cầu mèo (FeLV) và suy giảm miễn dịch mèo (FIV): hai bệnh virus này có thể lây qua cắn, liếm hoặc từ mẹ sang con.
- Ở mèo, thử nhóm máu khi cần: nếu mèo cái nhóm máu B ghép với mèo đực nhóm máu A, mèo con nhóm A có thể bị tan máu sau khi bú sữa đầu của mẹ. Bệnh này hay được nhắc ở một số giống mèo thuần chủng; bác sĩ thú y sẽ cho biết có cần thử không.
- Bệnh di truyền theo giống: một số giống chó có các bệnh khớp, mắt, tim đặc trưng; một số giống mèo có bệnh thận đa nang, bệnh cơ tim. Hỏi bác sĩ thú y giống của bạn nên kiểm tra những gì.
Đừng ngại đề nghị chủ con đực cho xem kết quả khám và xét nghiệm. Người nuôi đực giống có trách nhiệm cũng sẽ hỏi lại bạn những điều tương tự về con cái.
Chọn bạn phối: tầm vóc, huyết thống và những cặp ghép phải tránh
Về tầm vóc, nguyên tắc chung là ghép hai con tương xứng. Đực to hơn cái nhiều có thể làm thai to so với khung chậu của mẹ, tăng nguy cơ đẻ khó. Chuyện này hay gặp khi người nuôi cho chó cái nhỏ phối với chó đực to "cho con to đẹp".
Về huyết thống, hạn chế ghép những con có họ gần như bố với con gái, anh em ruột, anh em cùng bố. Phối cận huyết làm tăng khả năng hai bản gen lặn mang bệnh gặp nhau ở lứa con, dẫn tới dị tật, sức đề kháng kém, lứa con ít. Trong khu phố có ít chó mèo, rất dễ vô tình cho phối với chính anh em cùng lứa, nên ghi chép nguồn gốc là việc cần làm.
Có những cặp ghép được biết là mang nguy cơ dị tật cao và không nên làm. Ở mèo, ghép hai con tai cụp giống Scottish Fold làm tăng mạnh nguy cơ mèo con bị bệnh sụn xương, đau khớp suốt đời. Ở chó, ghép hai con có bộ lông vân merle với nhau có thể sinh ra chó con điếc, mù hoặc mắt nhỏ dị dạng. Ở cả hai loài, không ghép hai con cùng mang một bệnh di truyền đã biết.
Cuối cùng là tính khí. Đực và cái nên là những con điềm tĩnh, dạn người, không hung dữ vô cớ. Tính khí của lứa con chịu ảnh hưởng của cả di truyền lẫn cách chúng được nuôi những tuần đầu, nhưng bắt đầu từ bố mẹ điềm tĩnh luôn có lợi.
Chọn ngày phối cho chó cái: vì sao không nên chỉ đếm ngày
Lời khuyên dân gian thường là "phối vào khoảng ngày thứ chín đến mười ba kể từ khi thấy máu". Mốc này đúng với nhiều chó, nhưng không đúng với khá nhiều chó khác: có con rụng trứng sớm từ ngày thứ năm, có con muộn tới ngày hai mươi. Đây là lý do phối theo ngày đếm hay bị trượt, rồi chủ nuôi kết luận oan rằng chó cái "khó đậu" hoặc chó đực "yếu".
Bác sĩ thú y có hai công cụ chính để xác định thời điểm rụng trứng. Thứ nhất là phết tế bào âm đạo: lấy mẫu tế bào và xem dưới kính hiển vi, tỷ lệ các loại tế bào thay đổi khi chó tiến tới thời điểm chịu đực. Thứ hai là xét nghiệm nội tiết trong máu, làm nhiều lần cách nhau vài ngày để thấy lúc nội tiết tăng lên, từ đó tính ra ngày rụng trứng. Kết hợp hai cách cho kết quả chắc chắn hơn.
Sau khi rụng trứng, trứng chó còn cần khoảng hai ngày để chín và có thể thụ tinh. Vì vậy thời điểm phối tốt thường rơi vào vài ngày sau rụng trứng chứ không phải đúng ngày rụng. Nhiều người làm giống cho phối hai lần, cách nhau khoảng một đến hai ngày, trong khoảng thời gian bác sĩ đã xác định.
Trong lúc chờ, bạn nên quan sát phản xạ của chính chó cái: đứng yên, vắt đuôi khi được gãi gốc đuôi, chủ động tới gần đực. Phản xạ này là dấu hiệu bổ sung, nên kết hợp với kết quả của thú y chứ không thay thế. Ngày bắt đầu thấy máu, ngày máu nhạt màu và ngày chó bắt đầu chịu đực nên được ghi lại để dùng cho các kỳ sau.
Phối giống mèo diễn ra thế nào
Mèo khác chó ở chỗ trứng chủ yếu chỉ rụng sau khi được giao phối, và thường cần nhiều lần giao phối trong cùng kỳ mới đủ kích thích. Vì vậy cách làm phổ biến là để mèo cái ở cùng mèo đực trong vài ngày của kỳ động dục, thay vì chỉ một buổi gặp ngắn.
Thông thường, mèo cái được mang tới nơi ở của mèo đực, chứ không phải ngược lại. Mèo đực ở chỗ lạ hay mất tự tin, lo đánh dấu lãnh thổ hơn là chú ý tới mèo cái. Nên chọn khi mèo cái đã vào kỳ động dục rõ, có biểu hiện nâng mông, vắt đuôi. Cho hai con làm quen qua lồng hoặc cửa lưới trước, rồi mới để chung khi mèo cái tỏ ra chấp nhận.
Một lần giao phối ở mèo diễn ra rất nhanh. Ngay sau đó mèo cái thường kêu to, quay lại cào hoặc đẩy mèo đực ra, rồi lăn lộn và liếm vùng kín. Đây là phản ứng bình thường, không phải mèo cái bị thương. Mèo đực thường biết lùi ra xa; cần có chỗ cao, chỗ trốn trong phòng để hai con giữ khoảng cách khi cần.
Theo dõi để chắc hai con không đánh nhau thật sự: gầm gừ, xù lông, cắn vào người nhau liên tục là lý do tách ra ngay. Sau khi về nhà, mèo cái vẫn có thể động dục thêm vài ngày, nên tiếp tục giữ nó tách khỏi mèo đực khác. Một mèo cái có thể mang thai từ nhiều mèo đực trong cùng kỳ, nên một lứa có thể có bố khác nhau.
An toàn trong buổi phối chó và chuyện "chó bị dính"
Buổi phối chó suôn sẻ nhất khi người tham gia biết trước sẽ xảy ra những gì. Trình tự gợi ý:
- Đưa chó cái tới nơi ở của chó đực, chỗ yên tĩnh, nền không trơn, không có chó khác và trẻ nhỏ xung quanh.
- Có hai người, mỗi người giữ một con bằng dây dắt và vòng cổ chắc. Nếu chó cái hay gắt, có thể đeo rọ mõm mềm để bảo vệ cả chó đực lẫn người.
- Để hai con làm quen, ngửi nhau vài phút. Nếu chó cái ngồi phịch xuống, gầm gừ, quay lại cắn liên tục, có thể nó chưa tới thời điểm; dừng lại, không ép.
- Khi giao phối, chó đực thường xoay người sang để hai con đứng quay mông vào nhau và "dính" lại, gọi là hiện tượng khoá. Thời gian dính thường khoảng mười tới ba mươi phút, có khi lâu hơn. Đây là hiện tượng sinh lý bình thường.
- Trong lúc dính, giữ cả hai con đứng yên, nói nhỏ, vuốt nhẹ. Tuyệt đối không kéo hai con ra, không dội nước, không đánh. Kéo tách có thể làm tổn thương nặng cơ quan sinh dục của cả hai.
- Khi tự tách ra, cho hai con nghỉ riêng, uống nước, không chạy nhảy mạnh. Kiểm tra dương vật chó đực đã thu vào bao bình thường; nếu không thu lại sau một lúc, gọi thú y.
- Ghi ngày giờ, số lần phối, tên chó đực, diễn biến buổi phối vào sổ.
Sau buổi phối: ghi sổ, giữ con cái và chờ xác nhận thai
Phối xong chưa phải là xong việc. Mấy tuần tiếp theo quyết định bạn biết chắc lứa con có hay không, và có thông tin để chăm thai cho đúng:
- Tiếp tục giữ con cái tách khỏi các con đực khác cho tới hết kỳ động dục. Chó cái và mèo cái đều có thể đậu thai thêm từ con đực khác trong cùng kỳ.
- Sổ phối giống nên có: ngày bắt đầu kỳ động dục, kết quả xét nghiệm thời điểm nếu có, ngày và số lần phối, thông tin con đực, cân nặng con cái lúc phối.
- Từ ngày phối, bạn có thể ước ngày đẻ dự kiến khoảng chín tuần sau, nhưng mốc chính xác hơn ở chó tính từ ngày rụng trứng mà thú y xác định.
- Không đổi khẩu phần đột ngột ngay sau phối. Giữ cho con cái ăn đủ, vận động vừa phải như bình thường.
- Hẹn bác sĩ thú y xác nhận thai khoảng ba đến bốn tuần sau phối, thường bằng siêu âm. Ở mèo, núm vú hồng và to lên quanh tuần thứ ba cũng là gợi ý sớm.
- Nếu con cái động dục lại sau vài tuần, nhiều khả năng lần phối chưa đậu; ghi lại và bàn với thú y trước khi phối lại.
Những ghi chép này cũng là thông tin người nhận nuôi lứa con sau này muốn biết: bố mẹ là ai, đã khám và xét nghiệm gì.
Câu hỏi thường gặp
Chó cái nên phối mấy lần trong một kỳ?
Nhiều người làm giống cho phối hai lần, cách nhau khoảng một đến hai ngày, trong khoảng thời gian thú y xác định là sau rụng trứng. Phối quá nhiều lần không làm lứa đông hơn mà chỉ làm hai con mệt. Điều quyết định là trúng thời điểm, không phải số lần.
Mèo cái cần ở với mèo đực bao lâu?
Thường là vài ngày trong lúc mèo cái đang động dục rõ, để hai con giao phối nhiều lần, giúp mèo cái rụng trứng. Thời gian cụ thể tuỳ hai con có hợp nhau không. Nếu hai con đánh nhau thật sự, tách ra và thử lại sau, không ép.
Chó bị dính lâu quá có sao không?
Phần lớn chó tự tách ra sau khoảng mười tới ba mươi phút, có khi lâu hơn một chút. Bạn chỉ cần giữ hai con bình tĩnh, đứng yên. Nếu đã quá lâu so với bình thường, con vật có dấu hiệu đau đớn, chảy máu hoặc sau khi tách ra cơ quan sinh dục bị sưng, không thu lại, hãy gọi bác sĩ thú y.
Có nên cho chó mèo cái phối với anh em cùng lứa không?
Không nên. Phối giữa anh em ruột là phối cận huyết, làm tăng nguy cơ lứa con mang dị tật, bệnh di truyền và sức đề kháng kém. Nếu nhà nuôi anh em cùng lứa khác giới, cần tách hai con trong mọi kỳ động dục hoặc triệt sản ít nhất một con.
Phối giống rồi bao lâu biết chó mèo có bầu?
Bác sĩ thú y thường siêu âm xác nhận thai từ khoảng ba đến bốn tuần sau phối. Trước đó, các dấu hiệu ở nhà như ăn nhiều hơn, bụng to không đáng tin. Ở mèo, núm vú hồng và to quanh tuần thứ ba là gợi ý sớm khá phổ biến nhưng cũng chưa chắc chắn.
Chó đực có cần nghỉ giữa các lần phối không?
Có. Chó đực phối quá dày thì chất lượng tinh giảm, khả năng đậu thai thấp đi. Lịch nghỉ cụ thể tuỳ tuổi và sức khoẻ của con đực, nên hỏi bác sĩ thú y. Chó đực dùng phối cũng cần khám sức khoẻ và xét nghiệm định kỳ như con cái.