Chó cái và mèo cái không cần đẻ một lứa mới khoẻ mạnh hay mới "đủ tính cái". Đây là quan niệm truyền miệng phổ biến nhưng không có cơ sở trong thú y. Cho chó mèo đẻ chỉ nên là quyết định có kế hoạch, khi con mẹ đủ trưởng thành và khoẻ, bạn có đủ thời gian chăm hai tháng mang thai cộng gần hai tháng nuôi con, và quan trọng nhất là biết trước từng con non sẽ về nhà ai.
Nếu chưa trả lời được những điều đó, lựa chọn có trách nhiệm hơn là chưa cho phối, hoặc trao đổi với bác sĩ thú y về triệt sản. Bài này liệt kê những câu hỏi bạn cần tự trả lời, gỡ vài hiểu lầm hay gặp, và chỉ ra những trường hợp mà dù muốn đến đâu cũng không nên cho chó mèo nhà mình đẻ.
Năm câu hỏi bạn cần trả lời trước khi cho phối
Con mẹ đã đủ trưởng thành và khoẻ chưa? Động dục được không có nghĩa là đã sẵn sàng mang thai. Chó cái cần đã hết lớn, mèo cái cần đủ cân và thể trạng tốt, không có bệnh mạn tính, không đang gầy yếu sau ốm. Một lần khám tổng quát với bác sĩ thú y trước khi phối trả lời câu hỏi này rõ hơn mọi phỏng đoán ở nhà.
Từng con non sẽ về đâu? Một lứa chó có thể từ một tới hơn mười con, mèo thường ba tới năm con. Bạn nên có danh sách người thật sự muốn nhận nuôi trước khi phối, không phải "chắc sẽ có người xin". Nếu không tìm đủ nhà, bạn có sẵn sàng giữ tất cả hay không?
Bạn có đủ thời gian? Khoảng hai tháng mang thai và khoảng tám tuần sau đẻ, gần bốn tháng cần người ở nhà nhiều: theo dõi ngày đẻ, thức đêm khi mẹ chuyển dạ, cân con mỗi ngày tuần đầu, dọn ổ, tập ăn cho con. Nhà đi làm cả ngày, hay đi xa dịp lễ, cần tính kỹ.
Bạn có lo được chi phí phát sinh? Ngoài thức ăn cho mẹ và con, có khám thai, tiêm phòng và tẩy giun cho cả lứa, và khoản lớn nhất là khi đẻ khó cần cấp cứu hoặc mổ. Bạn không cần con số chính xác, nhưng cần chắc mình chi được một ca cấp cứu ban đêm mà không phải lựa chọn giữa tiền và tính mạng con mẹ.
Gần nhà có bác sĩ thú y nhận ca sinh sản, kể cả ban đêm? Ca đẻ khó thường không báo trước và nhiều khi rơi vào đêm khuya. Hãy hỏi trước phòng khám gần nhất có nhận cấp cứu sản khoa ngoài giờ không, lưu sẵn cách liên lạc và đường đi.
Những hiểu lầm hay gặp về chuyện cho chó mèo đẻ
"Cho đẻ một lứa thì con mẹ khoẻ hơn." Không có bằng chứng thú y nào cho thấy chó mèo đẻ một lứa thì sống lâu hơn hay ít bệnh hơn. Ngược lại, mỗi lần mang thai và đẻ đều kèm rủi ro, từ đẻ khó tới viêm vú, sốt sữa. Những lợi ích sức khoẻ được tài liệu thú y nhắc nhiều, như giảm nguy cơ viêm tử cung tích mủ và u tuyến vú, lại gắn với triệt sản chứ không gắn với việc đã từng đẻ.
"Cho đẻ để chó mèo bớt hung, bớt kêu." Tính nết sau khi đẻ không ổn định hơn một cách đáng tin. Chó mèo mẹ thường dữ hơn trong thời gian nuôi con, đó là bản năng bảo vệ ổ. Sau khi cai sữa, nếu chưa triệt sản, các kỳ động dục và tiếng kêu vẫn quay lại như cũ.
"Cho con thấy cảnh chó mèo đẻ là bài học hay." Đây có thể là trải nghiệm đẹp, nhưng ca đẻ cũng có thể kéo dài, đau đớn, có con non chết. Nếu đó là lý do chính để cho phối, sách ảnh, phim tài liệu hoặc một buổi tham quan có người hướng dẫn là cách dạy trẻ ít rủi ro hơn nhiều.
"Chó mèo giống đẹp thì phải cho đẻ kẻo phí." Một con vật đẹp, khoẻ là điều tốt, nhưng điều đó chưa đủ để làm giống. Người nhân giống nghiêm túc còn xét bệnh di truyền của giống đó, tính khí, phả hệ, và cân nhắc xem lứa con mới có thật sự cần thiết không. Nhân giống chỉ vì con vật "đẹp" và có người hỏi mua thường dẫn tới phối dày, phối cận huyết và những lứa con mang bệnh.
Một lứa chó mèo đòi hỏi gì từ bạn, theo từng giai đoạn
Bảng dưới gom những việc chính theo trình tự, để bạn hình dung khối lượng việc và thời gian cần có mặt. Mốc thời gian là khoảng thường gặp ở chó và mèo nhà, không phải lịch chính xác.
| Giai đoạn | Thời gian khoảng | Việc của người nuôi |
|---|---|---|
| Trước khi phối | Vài tuần | Khám tổng quát, cập nhật tiêm phòng và tẩy ký sinh trùng theo hướng dẫn của thú y, chọn bạn phối, kiểm tra bệnh truyền nhiễm, tìm danh sách nhà nhận nuôi |
| Phối và chờ | Khoảng 1–4 tuần | Theo dõi thời điểm phối, giữ con cái tách khỏi con đực khác, ghi ngày phối |
| Mang thai | Khoảng 9 tuần | Xác nhận thai qua thú y, điều chỉnh khẩu phần nửa sau thai kỳ, chuẩn bị ổ đẻ, theo dõi dấu hiệu bất thường |
| Đẻ | Vài giờ tới hơn một ngày | Có người ở cạnh, đếm con và nhau, biết lúc nào gọi thú y, sẵn đường tới phòng khám cấp cứu |
| Tuần 1–3 sau đẻ | Khoảng 3 tuần | Giữ ổ ấm và sạch, cân con hằng ngày, theo dõi mẹ có sốt, viêm vú, co giật |
| Tuần 4–8 | Khoảng 5 tuần | Tập ăn, dọn vệ sinh liên tục, cho con làm quen người và tiếng động trong nhà, khám và tiêm phòng cho cả lứa |
| Giao con | Từ khoảng 8 tuần tuổi trở đi | Gặp người nhận nuôi, dặn lịch tiêm và ăn, theo dõi sau khi con về nhà mới |
Nhìn vào bảng, dễ thấy hai giai đoạn cần người ở nhà nhiều nhất là quanh ngày đẻ và mấy tuần tập ăn, khi lứa con bắt đầu đi lại và nhà cửa bừa bộn rất nhanh. Nếu lịch làm việc của bạn không cho phép, hãy tính trước người phụ giúp.
Những rủi ro có thật cho con mẹ và lứa con
Phần lớn ca chó mèo đẻ ở nhà diễn ra bình thường. Dù vậy, bạn nên biết trước những gì có thể xảy ra để không bị bất ngờ:
- Đẻ khó: thai to, thai nằm sai tư thế, con mẹ kiệt sức rặn không ra. Một phần ca cần thú y can thiệp hoặc mổ lấy thai.
- Giống mặt ngắn, đầu to: nhiều giống chó như bulldog Anh, bulldog Pháp và một số giống mèo mặt tịt có tỷ lệ phải mổ đẻ cao, do đầu thai to so với khung chậu mẹ. Nếu chó mèo nhà bạn thuộc nhóm này, hãy hỏi thú y từ trước khi phối.
- Sốt sữa: canxi máu tụt trong thời gian cho con bú, hay gặp ở chó nhỏ nuôi lứa đông con, biểu hiện run, đi loạng choạng, co giật; đây là ca cấp cứu.
- Viêm vú, viêm tử cung sau đẻ: bầu vú sưng nóng, dịch âm hộ hôi, mẹ sốt, bỏ ăn.
- Mẹ bỏ con hoặc không đủ sữa: khi đó người nuôi phải cho con bú bình nhiều lần trong ngày đêm, một công việc rất nặng.
- Con non yếu, chết sau đẻ: có lứa mất một vài con trong những ngày đầu dù chăm kỹ. Bạn cần chuẩn bị tinh thần cho chuyện này, nhất là khi trong nhà có trẻ nhỏ.
- Bệnh lây trong lứa: giun sán, nấm, các bệnh truyền nhiễm lây nhanh trong ổ đông con nếu mẹ chưa được tiêm phòng và tẩy ký sinh trùng đúng lịch trước đó.
Những rủi ro này không nhằm làm bạn sợ, mà để bạn chuẩn bị: biết bác sĩ thú y nào nhận ca, biết dấu hiệu cảnh báo, và có sẵn khoản dự phòng.
Mỗi con non cần một mái nhà: phần hay bị xem nhẹ nhất
Câu hỏi khó nhất không nằm ở ca đẻ mà ở tuần thứ tám, khi lứa con cần nhà mới. Ở nhiều khu phố, mèo con, chó con lai rất khó tìm người nhận, nhất là khi lứa đông. Hệ quả quen thuộc là con non bị cho vội vào tay người không chuẩn bị, bị bỏ ở chợ, ở chùa, ở bãi đất trống, hoặc bị tách mẹ quá sớm khi mới bốn, năm tuần tuổi chỉ vì chủ quá tải.
Hãy hình dung một ví dụ giả định: mèo nhà bạn đẻ năm con, bạn cho được ba, giữ lại hai mèo cái. Nếu hai mèo cái ấy không được triệt sản, chỉ một năm sau bạn có thể đối mặt với hai lứa mới cùng lúc. Chó mèo sinh sản nhanh hơn rất nhiều so với tốc độ người ta tìm được nhà cho chúng.
Vì vậy, người cho chó mèo đẻ có trách nhiệm thường làm ba việc. Thứ nhất, có danh sách nhà nhận nuôi trước khi phối, và chỉ cho phối khi số nhà đủ. Thứ hai, giữ con non với mẹ ít nhất tới khoảng tám tuần tuổi, đã tập ăn, đã được khám và tiêm mũi đầu. Thứ ba, sẵn sàng nhận lại con vật nếu nhà mới không nuôi được, thay vì để nó trôi nổi.
Nhân giống chó mèo để bán lấy lời không phải góc của bài này. Nếu ý định cho đẻ chủ yếu vì tiền, bạn nên biết rằng phối dày, cho con mẹ đẻ liên tiếp từng kỳ là một trong những nguyên nhân chính làm suy kiệt con vật và sinh ra những lứa con yếu, đó là điều nên tránh.
Những trường hợp không nên cho chó mèo nhà mình đẻ
Con vật quá non hoặc đã lớn tuổi. Chó mèo mới động dục lần đầu chưa hết lớn. Chó mèo cái đã lớn tuổi mang thai cũng có nhiều nguy cơ biến chứng hơn. Mốc cụ thể tuỳ giống và thể trạng, nên hỏi bác sĩ thú y trước khi quyết.
Có bệnh di truyền đã biết hoặc nghi ngờ. Ví dụ loạn sản khớp háng ở chó giống lớn, bệnh tim, bệnh mắt, động kinh. Nếu con vật hoặc bố mẹ, anh chị em của nó có những bệnh này, rủi ro truyền sang lứa con là có thật.
Ghép đôi mang nguy cơ dị tật. Hai mèo tai cụp giống Scottish Fold ghép với nhau, hay hai chó có bộ lông vân merle ghép với nhau, có nguy cơ cao sinh con mang dị tật xương khớp, điếc hoặc mù. Những cặp ghép như vậy không nên thực hiện.
Đang có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc dài ngày. Bệnh thận, tiểu đường, bệnh tim, hoặc đang điều trị bệnh da, bệnh nội tiết. Mang thai làm cơ thể con mẹ gánh thêm rất nhiều.
Đã đẻ nhiều lứa liền nhau. Con mẹ cần thời gian hồi phục sau mỗi lứa. Phối lại ngay kỳ động dục kế tiếp, kỳ nào cũng cho đẻ, làm con mẹ kiệt sức.
Tính khí quá nhút nhát hoặc hay cắn. Tính khí chịu ảnh hưởng của cả di truyền lẫn môi trường. Con mẹ quá căng thẳng có thể bỏ con, cắn con, và nuôi lứa con lớn lên cũng thiếu ổn định.
Nếu bạn quyết định chưa cho đẻ, hoặc không cho đẻ
Quyết định không cho chó mèo đẻ cũng cần kế hoạch, vì kỳ động dục vẫn tới đều đặn. Có hai hướng chính. Hướng thứ nhất là quản lý từng kỳ: giữ con cái trong nhà, tách khỏi con đực, đóng lối thoát, chấp nhận vài ngày tới vài tuần mỗi kỳ có tiếng kêu, vệt máu, chó đực tụ tập ngoài cổng. Cách này làm được nhưng dễ sơ suất, nhất là với mèo cái động dục dày.
Hướng thứ hai là triệt sản. Đây là cách duy nhất chấm dứt hẳn chuyện động dục và có thai ngoài ý muốn, kèm một số lợi ích sức khoẻ đã được nói ở trên. Thời điểm triệt sản phù hợp khác nhau giữa chó và mèo, giữa giống nhỏ và giống lớn; bài riêng về triệt sản trong chuyên mục này đi sâu vào phần đó.
Còn nếu bạn quyết định cho đẻ, hãy bắt đầu từ việc đưa con cái đi khám trước khi phối, chọn bạn phối kỹ, và chuẩn bị sẵn tinh thần cho cả bốn tháng phía trước. Một lứa con được chuẩn bị chu đáo thường diễn ra nhẹ nhàng hơn nhiều so với một lứa đến bất ngờ.
Thay đổi quyết định cũng không sao. Nhiều chủ nuôi ban đầu muốn cho đẻ, sau khi trả lời các câu hỏi trên thì chọn triệt sản; cũng có người cho đẻ một lứa có kế hoạch rồi triệt sản. Điều quan trọng là quyết định chủ động, thay vì để một lần chó mèo trốn ra ngoài quyết thay bạn.
Câu hỏi thường gặp
Chó cái không đẻ lần nào có dễ bị bệnh hơn không?
Việc chưa từng đẻ tự nó không làm chó cái dễ bệnh hơn. Rủi ro lớn ở chó cái lớn tuổi là viêm tử cung tích mủ và u tuyến vú, hai bệnh này gắn với việc còn buồng trứng và tử cung, tức là chưa triệt sản, chứ không phải chưa đẻ. Chó đã đẻ mà chưa triệt sản vẫn có các nguy cơ đó.
Mèo cái không cho đẻ thì kêu mãi có hại không?
Mèo cái động dục liên tục nhiều tháng không có thai thường gầy đi, căng thẳng, dễ trốn ra ngoài và gặp nạn, và vẫn mang nguy cơ các bệnh tử cung về sau. Nếu không có kế hoạch cho đẻ, bạn nên trao đổi với bác sĩ thú y về triệt sản thay vì để mèo chịu đựng từng kỳ.
Chó mèo lai có nên cho đẻ không?
Chó mèo lai cũng khoẻ mạnh và đáng yêu như chó mèo thuần chủng, nhưng con non của chúng thường khó tìm người nhận hơn. Câu hỏi quyết định vẫn là con mẹ có khoẻ không và bạn đã có nhà cho từng con non chưa. Nếu chưa, hãy chờ hoặc chọn triệt sản.
Mấy tuổi thì chó mèo không nên đẻ nữa?
Không có một con số chung cho mọi giống. Chó mèo cái càng lớn tuổi thì mang thai càng nhiều rủi ro, lứa con thường ít và yếu hơn. Nhiều người nhân giống có trách nhiệm cho con cái nghỉ hẳn từ độ tuổi trung niên và triệt sản. Bác sĩ thú y sẽ tư vấn theo giống và sức khoẻ cụ thể.
Lỡ để chó mèo có bầu ngoài ý muốn thì phải làm sao?
Đưa con vật đi khám càng sớm càng tốt để bác sĩ thú y xác nhận có thai không và tư vấn các hướng xử lý phù hợp với sức khoẻ của nó. Không tự cho uống thuốc hay tiêm bất cứ thứ gì mua ngoài. Song song, bắt đầu tìm nhà cho lứa con ngay từ bây giờ.
Cho chó mèo đẻ có giúp trẻ con trong nhà học được điều gì?
Trẻ có thể học về sự sống, sự chăm sóc và trách nhiệm, nhưng cũng có thể chứng kiến một ca đẻ khó hay con non chết. Nếu muốn con trẻ tham gia, hãy giao việc vừa sức như ghi cân nặng, thay khăn ổ, và chuẩn bị trước cho trẻ rằng không phải mọi con non đều sống.